А. Б. Байтөреев, Сүйінбай аты ндагы орта мектеп ж амбыл ауданы, Алматы облысы



жүктеу 0.82 Mb.

бет1/8
Дата31.01.2017
өлшемі0.82 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8

А.Б.Байтөреев,

Сүйінбай  аты ндагы   орта  мектеп 

Ж амбыл  ауданы,  Алматы   облысы

ВАЛЕОЛОГИЯ

ДЕНСАУЛЫҚ  ЖӘНЕ ӨМІРЛІК ДАҒДЫЛАР

№ 6  (78) 2 0 1 0  

ҚАРАША - Ж Е Л Т О Қ С А Н

2002 ж ы л д ы н  к а н т а р  аііы н а н  б астап ш ы ғ а д ы



Журнал  Қазақстан  Республикасыны  Мәдениет 

ж ән е   а қ п а р а т   м и н и с т р л іг ін д е   2 0 0 7   ж ы л ы  

16  ш ілдөде  есепке  қайт а  тіркеліп,  №   8509-Ж  

куәлігі берілді.

РЕСПУБЛИКАЛЫҚ 

ӘДІСТЕМЕЛІК 

ПЕДАГОГИ КАЛЫҚ ЖУРНАЛ

А к ы л д а с т а р   а л қ а с ы  

Ақылдастар  алқасының  терағасы  

З а к и р ь я н о в  Қ ай рат  Х а й р у л л а ұ л ы , 

педагогика  ғылымының  докторы,  п р о ф е с с о р  

А қан ов Айқан А қ ан ұ лы , 

медицина  ғылымының  докторы,  п р о ф е с с о р  

Ж а н а б е р д и е в а   К ү л зи п а Ә б іл қ а с ы м ң ы з ы , 

педагогика  ғылымының  кандидаты 

И м а н ғ а л и е в  А схат С ә л ім ұ л ы , 

педагогика  ғылымының  докторы,  п р о ф ессо р  

Қ ауаш ев С а б ы р ж а н  Ң ауашұлы, 

медицина  ғылымының  докторы,  п роф ессор 

Қ и с ы м о в а   Ә л и м а  Қ и с ы м қ ы з ы , 

педагогика  ғылымының  кандидаты 

К уд аш ева Л ю д м и л а ,

биология  ғылымының  докторы,  п роф ессор 

М ұ с т аф и н а  Т а с қ ы н  Қ ұ р а е д ы зы , 

медицина  ғылымының  кандидаты,  п р о ф е с с о р  

О р е х о в  Л еон и д,

педагогика  ғылымының  докторы,  п роф ессор 

С а т п а е в а  Х ани са  Қ ан ы ш қ ы зы , 

медицина  ғылымының  докторы,  п р о ф ессо р  

Т е л е б а е в  Қ азб ек А ғ а б ы л ұ л ы , 

медицина  ғылымының  докторы,  п роф ессор 

Хобина Нина,

Алматы  қаласындағы  №116  мектептің  мұғалімі 

Х ұ сни тд инова Ш ари па С ә м и қ ы з ы , 

АОМКДИ-ньщ  әдіскері

Б а с   редактор

Әшімов Б ерік Т ұ р ғ а н б ек ұ л ы  

Б ас  редакторд ы ң  оры н б асар ы  

Ә б и е в а  Ф а р и д а  Б е й б іт қ ы з ы

Р е д а к ц и я н ы ң  т е л е ф о н ы

М екенж айы :

А л м а т ы  қ а л а с ы ,

Л. Х а м и д и   көш есі,

(М.  М а қ а т а е в  көш.  қ и ы л ы с ы н д а )  

4  “a ’’-үй,  2-қабат,  8 - б ө л м е

8  727  397-73-64 

8  701  677  07 38

Қ ұ р ы л т а й ш ы л а р :

С алауатты  ем ір  салтын 

қалы птасты ру  проблем алары ны ң 

¥ л тты қ орталы ғы

Қазақты ң спорт ж эне туризм 

ака д е м и я с ы

К ө ш і р і п  

б а с у д а  

“ В алеология. 

Денсаулық  және  өмірлік  дағдылар”

ж у р н а л ы н а  с і л т е м е  ж а с а ң ы з .

Р е д а к ц и я   ж а р н а м а л ы қ   м а т е р и а л д а р д ы ң  

м а з м ү н ы  

м е н   д ұ р ы с т ы ғ ы н а   ж а у а п  

б е р м е й д і.  Қ о л ж а з б а л а р  м е н  ф о т о с у р е т т е р  

р е ц е н з и я л а н б а й д ы   ж ә н е   қа й т а р ы л м а й д ы .

Р е д а кц и я ға   а р н а л ға н   хатта р   мен 

м ақалалары ңы зды   мына  адреске 

жолдаңыздар:

050010, А л м а т ы  қа л а с ы  010, 

а б о н е н т   ж ә ш іг і  № 62.  “ В а л е о л о г и я . 

Д е н с а у л ы қ   ж ә н е   ө м ір л ік   д а г д ы л а р ”  

ж у р н а л ы н ы ң   р ед а кци ясы н а

E-mail: valeologiya.kz@rambler.ru

Меншік  иесі:

 

“Н¥Р”  Өндірістік  мәдени 



дизайн  орталығы  ЖШС 

'

Т ер у ге  15.  11.  2 0 1 0   ж ы л ы   б ер іл д і 

Б а с у ғ а   30.  12.  2 0 1 0   ж ы л ы   қол  қойы.зды 

Пішімі  8 4 / 1 0 8   1/16.  Ақ  қағаз.

Т а р а л ы м ы   1500

Б а с ы л а т ы н  жері - Ж Ш С  “П р е м а ^



1

ВАЛЕОЛОГИЯ



r

л

МАЗМ¥НЫ

Б. АҚМЫРЗАЕВА

Валеология  -   денсаулықты

сақтау туралы ғылым.................................................... 3

Г. ТЕМІРЖАНОВА

Ө скелец  урпақ  үшін

ұлттықдәстурлерді  сақтайық!........................... ...... 4

М.С.ТІЛЕГЕНОВА

«Адам өмірі жайқалған  қызыл гүл сияқты  ,»......6

С.Т. АКИМЖАНОВА

«Адамның көркі -  жақсы  іс».......................................8

З.А. РЕЙМОВА

¥йқының гигиенальіқмәні......................................... 10

Қ.А. ЕСІМБЕКОВА

Экология және денсаулық........................................ 11

А,  ЕРБОЛҚЫЗЫ  

Д. ФАЙЗРАХМАНОВА 

К.И. ЖАМПЕИСОВА

Жергілікті жердегі дәрілік  өсімдіктер................. 12

А.Б. БАЙТӨРЕЕВ

Баскетбол. Допты әріптесіне б еру әдістері....... 15

Е.Қ. Қ¥ТТЬІБЕКОВ

«Менің  денсаулығым  -   менің  болаш ағы м» 

атты спорттық эстафеталы қ ойындар...................17

Г.Н. ЖАЙСЕМБАЕВА

Гимнастика.  Акробатикалық  жаттығулар...........18

ПО.  НУРАХМЕТОВА

«Шынықсаң ш ы м ы р б о л а с ы ң » ................................. 19

Л.Т. ЕРМЕКБАЕВА

«Әлемге саяхат»............................................................ 21

С. КУНШИГАРОВА

Сақташы өміріңді, жарқыным!.................................. 23

А. ОРЫНБЕК,  Б.А. БАСТЕРОВА 

С.Қ. ҚАУАШЕВ,  А. СВАМБАЕВ

Уранды  ж ерасты  скважиналық  сілтілік 

жолменен  өндіру  кезіндегі  зкологиялық 

қауіпсіздікті  қ ам т ам асы зданд ы руды ң 

кейбір м ә с е л е л е р і.........................................................25

М. САҚАНОВ

Т ұ м а у д а   жұқпалы  Күтін

Иммунитеті  жоғары  а д а м   көп  ж а с а й д ы ............... 28

Консервіленген т ағам д ар   ж әне оның  қаупі....... 29

М.О. ШЕРМАХАНОВА

Ж ед ел   коронарлық синдром.....................................30

Қалқанша безінің ауруы менжүктілік....................31

М.М. М¥РАТХАНОВА

Табан микозы........................................... ...................... 32

Атопиялық дерматит..................................................... 32

Хат-хабарға  жэне  материалдар жіберуге  арналған  адресіміз: 

050010,  Алматы  қаласы,  абонент жәшігі  №  62

6/2010

J


ВАЛЕОЛОГИЯ

Валеология -  

денсаулықты сақтау туралы ғылым

Б. АҚМЫРЗАЕВА,

№8 облыстық мектеп-интернаттың валеология  пәні  мұғалімі 

Қызылорда  қаласы

Қ а з а қ с т а н   Р е с п у б л и к а с ы   П р е з и д е н т і н і ң  

Ж о л д а у ы н а   с ә й к е с   білім  ж ә н е  д е н с а у л ы қ  сақтау 

о р г а н д а р ы н ы ң  а л д ы н а   «біздің а з ә м а т т а р д ы ң  өмір 

б о й ы н а   дені  с а у  б о л у л а р ы н а   ж ә н е   о л а р д ы ң   т а з а  

тзби ғи  о р т з д а   өмір сү р у л е р і»   м ә с е л е с і   қойылған.

Б а л а л а р  м ен   ж а с ө с п ір ім д е р д е  са л а у а т т ы  өмір 

с а л т ы н  

қ а л ы п т а с т ы р у д а  

ж ә н е  

а у р у д ы  

б о л д ы р м а у д а   м ектептің  рөлі  жоғары.

В а л е о л о г и я   м е д и ц и н а   ғ ы л ы м ы н ы ң   м а ң ы з д ы  

тармағы ,  соңғы  он  ж ы л  ш а м а с ы н д а   дүниежүзінің 

б а р л ы қ  

е л д е р і н д е ,  

с о н ы м е н  

б і р г е  

ТМД 

р е с п у б л и к а с ы н д а ғ ы   х а л ы қ   д е н с а у л ы ғ ы н ы ң  



е д ә у ір   н а ш а р л а у ы н а   ж ә н е   ғұм ы р  ү за қ т ы ғ ы н ы ң  

қ ы с қ а р у ы н а   б а й л а н ы с т ы  

а д а м   д е н с а у л ы ғ ы  

т у р а лы   ғы лы м   б о л ы п   қал ы п т аст ы .

В а л е о л о г и я   -   екі  с ө з д е н   қ у р а л ғ а н ,  « V ale» 

л а т ы н ш а   - « с а у  б олу»,  « а м а н  б олу» д е г е н  с ә з д е н  

т у ы н д а й д ы ,  « lo g o s »   -   г р е к ш е   «ілім»,  «ғ ы л ы м »  

д ег е н   сөз.  В а л е о л о г и я   т ерми нін  1960  ж ы л д а р д а  

п р о ф е с с о р   И.М.  Б р е х м а н   енгізген  б о лат ы н .

С а л а у а т т ы   өмір с а л т ы н   с а қ т а у д ы   оқу ш ы л ар ға 

н е   ү ш ін  

о қ ы т у ы м ы з   к е р е к   д е г е н  

с ұ р а қ  

теңірегінд е  бір  с ә т   о й л а н ы п   керейік.

С а л а у а г г а н у  пәні а д а м  б а л а с ы н а   берілген зор 

б а й л ы қ - д е н с а у л ы қ т ь і   сақт ау ға  үйретеді,  сақтап 

қ а н а  

қ о ю м е н   ш е к т е л м е й ,   а ғ з а н ы   н ы ғ а й т ы п , 

ш ы н ы қ т ы р у д ы ң   п а й д а с ы   ш ексіз  екені  белгілі. 

С е б е б і ,  ш ы н ы қ п а ғ а н   а ғ з а   а у р у ғ а   т ө т е п   б е р е  

а л м а й д ы   д е п   д ә р і г е р л е р   қ о р ы т ы н д ы   ж а с а ғ а н . 

Қ о ғ а м д а   а м і р   с ү р г е н д і к т е н   т ү р л і   ж ұ қ п а л ы  

а у р у л а р ,   т ө т е н ш е   ж а ғ д а й л а р ,   а у а   р а й ы н ь щ  

а ғ з а ғ а  

ә с е р і ,  

т.б. 


ж а ғ д а й л а р д ы ң  

қ а л ы ң  

о р т а с ы н д а  жүретіндіктен а д а м  б а л а с ы н а  ау р у д ы ң  

а л д ы н   ал у ға,  а у ы р а   қ а л ға н   ж а ғ д а й д а   өз  ө зін е 

қал ай   к ө м ек тесуге  б о л а д ы   д е г е н   м ә с е л е л е р   д е  

с а л а у а т т а н у   с а л а с ы н ы ң   негізгі  т ақы ры п т ары .

Ж а с ы н а   қ а р а й ,   с ы н ы п т а н   с ы н ы п қ а   ө т к е н  

с а й ы н   о қ у ш ы л а р д ы ң   білімі  к ең ей іп ,  т е р е ң д е й  

іү с е д і.  П ә н д е р д і  оқыту  б а р ы с ы н д а   б а л а л а р   мен 

ж а с ө с п ір ім д е р д ің   б о й ы н д а   С Ө С   қ а л ы п т а с т ы р у  

м е н  

д е н с а у л ы қ т ы  



с а қ т а у  

ж ә н е  

н ы ғ а й т у  

м ә с е л е л е р і н е   а й р ы қ ш а   м ән   б ер у   қажет.  Себебі, 

о л а р д ы ң   ж а с ы  

ө с к е н  

с а й ы н   с а б а қ т а р д ы ң  

ауқымы  д а   к е ң е й е   түсуі  тиіс.  С а б ақ т ы   оқытудың 

б е л с е н д і   т ү р л е р ін   п а й д а л а н ы п   өткізген  д ү р ы с:

сюжетті  о й ы н д а р , 

ж ұп тасқ ан   ж ұ м ы ст ар ,  ойды  

т а л қ ы л а у ,   с е м и н а р л а р   өткізу,  р е ф е р а т   жазу, 

ғ ы л ы м и ,  қ а р а п а й ы м   ә д е б и е т п е н   ж ә н е   б ұ қ а р а  

а қ п а р а т   қ ү р а л д а р ы м е н   жүмыс.

С Ө С  

н ег ізгі  а с п е к т і л е р і н і ң   бірі  -   д ү р ы с  



т а м а қ т а н у

Сіздің  о қ у ш ы л а р ы ң ы з   д ұ р ы с   т а м а ң т а н а   м а ?  

Б ұ л   с ұ р а қ қ а   ж а у а п   б е р у   ж е ң іл   е м е с .   Өйткені 

т а м а қ т а н у д ы ң  түйінді  м ә с е л е л е р і н  т а л қ ы л а ғ а н д а  

ә р   түрлі  к ө з қ а р а с т а р   б о л а д ы .  Т ам ақ   ішу  а д а м ғ а  

қәж етт і,  о н ы   б а р л ы ғ ы м ы з   б іл е м із .  Т а м а қ т а н у  

а д а м н ы ң   көңіл  күйіне  э с е р   ететін  күшті  ф ак т о р . 

Т ам а қ т а н у д ы ң   ә р   түрлі  с е б е п т е р і  б о ла д ы ,  кей де 

а д а м   ренжіп  н е м е с е   н е   істерін  б ілм ей  т ұ рған да 

т а м а қ   іше  б ер ед і.  Т а м ақ т ан у   т ұрм ы с  ж а ғ д ай ы н а 

б а й л а н ы с т ы .  Әрбір  а д а м н ы ң   ж ас  кезінен  б ас т а п  

д а ғ д ы л а н ғ а н   т а м а қ т а н у   әдістері  бар.

Д ү р ы с   т а м а қ т а н б а у ғ а   б а й л а н ы с т ы   а у р у л а р  

үздіксіз  көбейіп  ке л е д і.  О қ у ш ы л а р   т а м а қ т а н у  

м е н   д е н с а у л ы қ т ы ң   б а й л а н ы с ы н   т ү с ін с е   ғ а н а  

д ұ р ы с   ш еш ім  қ а б ы л д а й   а л а д ы .

Д ү р ы с  

т а м а қ т а н у д ы ң  

д а ғ д ы л а р ы н  

қ а л ы п т а с т ы р у   үшін:

-м ерзім ім ен  4 - р е т   там ақ тан у;

-  т а м а қ т ы   а с ы қ п ай   ішу;

-  т а м а қ т ы   а з   м ө л ш е р д е   әзірлеу;

-  қ о сы м ш а  т а м а қ т а н у   ә д е т ін е н   ә р ы л у   сияқты 

қ а р а п э й ы м   е р е ж е л е р д і   е с т е   ұс т аг а н   жен.

Қы мбатты   б а л а л а р ,   қал ы пты   с а л м а қ   сізге  не 

үшін  к е р е к ?

Өзіңізге  м ы н а д а й   с ұ р а қ т а р   қойьіңыз:

-  Өз  к е л б е т ім е   қалай   қ а р а й м ы н ?

-  Түсіңіз  өзіңізге  үнай  м а ?

-  Өз-езіңізді  ы ң ғай сы з  с е зін б е й с із  б е ?  

g J

-

  А д а м   д е н е с і н і ң   қ аб іл еті  ә р   түрлі  б о л а д ы , 

езіңізге үлгі  көрінетін а д а м  т у р а л ы  о й л а ң ы з   о н ы ң  

түрі  қ а н д а й ?

-  А т а - а н а л а р ы ң ы з д ы   о й л а ң ы з .   С і У о л а р д ы  

жақсы  кересіз,  со н д ы қ т а н   о л а р   сізге  н^мқүрайлы 

е м е с .  

f

Дені  с а у   б о л у   үшін  а п т а с ы н а   кс;#і  д е г е н д е   үш 

р е т   30  м и н у тт а н   д е н е   ш ы н ы қ т ь ^ у   ж атты ғум ен 

ш ү ғы л д а н у   керек.

Д е н е   ж а т т ы ғ у ы н ы ң   рөлі 

вуё

  м а ң ы з д ы .  Егер 

а д а м   беріліп  ш ү ғы л д а н с а ,  к^рны н ың  ашқанын

Валеология.  Денсаулықжәне әмірлік дағдылар

7

з



ВАЛЕОЛОГИЯ

б ай қам ай  қалуы  мүмкін  ж ә н е   белгілі  бір  уақытта 

т ам ақ тан бай д ы .

Д е н е   ж аттығуымен  а й н а л ы с у д ы ң   а р қ а с ы н д а  

м ы н ад ай   жетістіктерге  жетеді:



жүрек  соғуы  күшейед);



-

  қан  қысымы  т ә м е н д е й д і,

-  қан  а й н а л ы м ы   жақсарадьі;

-  бүлш ық  еттері  күшейді;

-  а с   қорыту  ж а қ с ар а д ы ;

-  өкпенің  ж ұм ы сы   ж а қ с а р а д ы ;

-  бүлш ық  е т т е р д ің   серпілісі  күшейеді;

-  д ен е н ің   с а л м а ғ ы   а з а я д ы ;

-  ұйқы  т үзелед і;

-  қуат  шығыны  көбейеді.

Там ак^ан ған да тамақ ты ң ә р  түрінен ішкен жөн:

-  т ам ақ ты   асы қп ай ,  ұқыпты  ш ай н а п   жұтыңыз;

-  ү л естің  м өлш ерін  қ а д а ғ а л а п   түры ңы з,  арты қ 

там ақ тан б аң ы з:

-  ертеңгі  т а м а қ   құн арлы   б о лсы н ;

-  өзіңіз  т у р а лы   к ө з қ а р а с ы ң ы з   д ұ р ы с   б олсы н ;

-  е т т ің   о р н ы н а   т а у ы к ,  к ү р к е   т а у ы қ ,  б а л ы қ  

еттерін  қ олд аны ңы з;

-  б е л о к т а р   көп,  б і р а қ   қ у а т т ь щ   қ ү н д ы л ы ғ ы  

төмен;


-  м а й л а р д ы ң   м е л ш е р ін   азайту;

- б ал ы қ  ө т е п а й д а л ы  т ағам ,  қу р ам ы н д а м а й л а р  

аз,  кл еч әтк а  көп  б о л а д ы .

М ай л ы   етті  а з  



пайдаланыңыз:

-  қаймағы   а л ы н б а ғ а н   сүттің  ор н ы н а,  қаймағы 

а л ы н ғ а н   ж ә н е   қ ү р а м ы н д а   м а й ы   т е м е н   сүтті 

ішіңіз;


-  т а м а қ   д а й ы н д а ғ а н д а   п а й д а л а н ы л а т ы н  

м а й д ы ң   м ө л ш е р ін   а з а й т ы ң ы з;

-  н з н ғ а   м а й ,  б а с қ а   д а   п а с т а л а р д ы   ж ағ ы п  

ж е г ен н ен   б а с   тарты ң ы з:

- м а й л ы л ы ғы  т е м е н   с ы р д ы  а з д а п  қ аб ы л д аң ы з , 

с ы р д ы ң   көбінде  м а й л а р   кеп  б о л а д ы .  Еттен  кейін 

с ы р д ы   ж ем ең із.

О с ы л а й   о қ у ш ы л а р ғ а   с а л а у а т т ы   өмір  сүрудің 

б а с қ а   д а   а с п е к т іл е р ін е н  

нақты  ақпарат,  білім 

б е р у   с а л а у а т т а н у  

п ә н і   м ү ғ а л і м і н і ң   б а с т ы  

м а қ с а т ы ,   о с ы   б ілім  

а р ң ы л ы   ж а с т а р ы м ы з д ы  

с а л а у а т т ы   емір  сүруге,  қоғам ны ң  т о лы қ   мүшесі 

б о лу ғ а  т ә р б и е л е й м із .



Өскелең урпақ үшін

ұлтгық дөстүрлерді  сақтайық!

Г алина ТЕМІРЖАНОВА,

№ 9 2   г и м н а з и я   К а р а г а н д ы   қ а л а с ы

Қазақ  халқы  -   м а т е р и а л д ы қ   м ұ р а л а р ғ а   қоса 

мәдени  қазыналарға  д а   б ай  халықтардың  бірі.

Х а л қ ы м ы з д ы ң   т а р и х и - м ә д е н и   м у р а л а р ы н ы ң  

т ү р л е р і  сан  а л у а н .   С о л а р д ы ң   қ а й - к а й с ы с ы   д а  

адамға,  соның  игілігіне  қызмет  етуге  бағытталған, 

Осындай а с а  қүнды мәден и игіліктердің бірі -  ұлттық 

ойындар.  Бугінде  ойынды  халық  педагогикасының 

қүрамды  бір  бөлігі  д еп   тегін  а й т п а с а   керек.  Адам 

б ал а с ы   жасаған  жөті  кереметтің  қатарына  сегізінші 

етіп  осы  ойы н ны ң  а т а л ы п   жұруі  д е   ж а й д а н -ж а й  

емес.


Х а л қ ы м ы з д ы ң  

ұ л ы  


п е р з е н т т е р і н і ң  

бірі, 


з а м а н ы м ы з д ы ң  

а с а  


к е р н е к т і 

ж а з у ш ы с ы  

М.О.  Әуезов:  «біздіңхалқымыздың өмір  кешкен узақ 

ж ылдарында  өздері  қызықтаған  алуан  ойын  өнері 

б ар ғой.  Ойын деген,  менің түсінуімше,  көңіл  көтеру, 

жұрттың  көзін  қуантып,  көңілін  ш ат т а н д ы р у   ғана 

е м е с ,   ойынның  е з ін ш е   бір  е р е к ш е   м а ғ ы н а л а р ы  

болған»,  -   д еп   тегіннен-тегін  ай т п аса  керек.

Ойын  -   б а л а л а р   өмірінің  нәрі.  Ол  жай  е р м е к  

қана  ем ес,  сәб и л ер д ің   рухани  жетілуі  мен  табиғи

өсуінің  қажетті  ш арттәры,  Адамзатты  б а л а л а р с ы з  

е л естет у   қаншалықты  мүмкін  б о л м аса,  б ал а л а р д ы  

ойы н сы з  е л е с т е т у   д е   с он ш алы қ т ы   мүмкін  е м е с . 

Ойын -  б а л а л а р  үшін емірдің өзімен тең. Сондьщтан 

д а   ойынның  тәрбиелік  қуатымен  т е ң е с е р   күш  жоқ. 

Ол  халықтың  сандаган  ж ы лд ар  тәжірибесінің  нәрі 

сіңген  педагогикалық  д ан ал ы ғы н ы ң   жемісі.

¥рпағын  ойл ам айты н  халы қ  болмайды .  Онсыз 

есіп-өну,  ілгерілеу  жоқ.  Ойынның  еміршең  қызметі 

д е   оның е ң  ал д ы м е н   жеткіншек  үрпақты  тәрбиелеу 

ісімен  б ай ланысты  болуында.

Д емек халықтың  этикасының,  педагогикасы  мен 

п с и х о л о г и я с ы н ы ң ,  

ә д е т - ғ ү р п ы   м е н   н а н ы м - 

с е н і м д е р і н і ң ,  

ш а р у а ш ы л ы г ы  

м е н  

кәсіб ін ің  



ш о ғ ы р л а н ғ а н   көрінісі  б а л а л а р д ы ң   о й ы н -са у ы қ  

ж ы рл ары нд а  жатыр  д е с е к   а с ы р а   айтқандьщ  емес.

Қазақтың  ұлттық  о й ы н д а р ы   ерлікті,  ежеттікті, 

батылдықты,  шапшаңдықты,  ептілікті, тапқырлықты, 

табандылықты, байсалдылықты, т.б.  мінез-құлықтың 

ерекш еліктерімен  бірге  күш-қуат  молдығын,  білек 

кушін,  дененің  сом дан ы п   шынығуын  қажет  етедУ  

С о н ы м е н   б ір г е   б ұ л  

о й ы н д а р   ә д і л д і к   п_/н 

а д а м г е р ш і л і к т і ң  

ж о ғ а р ғ ы  

п р и н ц и п т е ^ і н е  

негізделген.  Сондықтан  қазақтың ұлттық ойы^дары 

тек  ойын-сауықтық  жағынан  ғана  ем ес,  ол  у  спорт, 

ол  -   өнер,  ол  -   шаруашылық,  тәж ірибелі^маңы зы  

б а р   т әрбие  құралы.

4

6/2010


ВАЛЕОЛОГИЯ

Қ азақтың  ұлттық  о й ы н д а р ы   -   көкпар,  сайы с, 

күрес, теңге алу,  қыз  қуу,  алтын қабақату, жамбы  ату, 

т.б.  с п о р т т ы к   с и п а т п е н   б ір ге  ү л к е н   т ә р б и е л і к  

маңызға  д а   ие  болды.

Сондықтан д а   қазақтың үлттық ойындарын д е н е  

т ә р б и е с і   п ө н ін д е   ә р   с а б а ғ ы м д а   п а й д а п а н ы п ,  

вткізуге  т ы р ы с а м ы н .  Әр  с а б а қ т ы ң   тақ ы р ы п т ы қ  

ерекшеліктерін  е с к е р е   отырып,  үлттық  ойындарды 

сәйкестендіре  іріктеп  алуга  үмтыламын.

Себебі  кез  келген  а д а м   өмірінің  сөбилік  шағы 

қоғамдағы,  ш ар у аш ы л ы қ   пен  тұрмыс-тіршіліктегі 

ө з г е р і с т е р г е   қ а р а м а с т а н   а д а м з а т   қ о ғ а м ы н ы ң  

б а л а у с а   дәуіріндегі  о й - с е з ім д е р ім е н   белгілі  бір 

д ә р е ж е д е   с а б а қ т а с .  

С о н д ы қ т а н   д а   е ж е л г і 

з а м а н д а р д а ғ ы   ә д а м д а р д ы ң   то п т алы п   аңға  шығу 

с а л т ы ,  ә с к е р и   қақты ғы стары ,  т а й п а ,  ру  көсемін 

тағайындау  әдеттері  ойы нда  сақталған.

«Аңшылар»  ойынында аңды жан-жақтан  қоршап 

аулау,  топталып  іздеу,  жасырыну,  қуу,  қалай  қолға 

т ү с ір у   а н ы қ   б о й   к ө р с е т с е ,   « Д а у с ы н а н   б іл » , 

«Ш уқыма»  о й ы н д а р ы н ы ң   д а л а д а   із  кесу,  түрлі 

д ы б ы с т ы   а ж ы р а т а   б ілу   м а қ с а т ы н д а   п а й д а  

болғандығы  бай қалады ,

Ойындардың енді бір тобы кешпелі тайпаларды ң 

ө зар а  қақтығыстарын,  жаугершілік  дәуірдің  бітімін, 

р у л ы қ  

қ а у ы м н ы ң  

ж о л - ж о р а л ғ ы с ы н  

е з і н ш е  

қ а й т а л а й д ы .  О л а р д ы ң   қ а т а р ы н а   « Ж а м б ы   ату», 

«Теңге  ал у » ,  «Тұтқын  а л у » ,  « Қ а м а л д ы   қорғзу», 

« Б а т ы р » ,   «Ат  о м ы р а у л а т т ы р у » ,   «Ат  ү с т ін д егі 

тартыс»,  «Итеріспөк»,  т.б  сияқты іс-әрекет ойындар 

а р қ ы л ы   б а л а л а р д ы ң   т әні  д е ,   жан  д ү н и е с і   д е  

ой д а ғы д а й   жөтіліп  отырған,  көпшілік  о р т а с ы н д а  

ө з ін - е з і  ұ с т а у д ы ң ,   қ ы с ы л ғ а н д а   ж о л   т а б у д ы ң ,  

қоғамда  өз орнын сезінудің алғашқы  мектебі д е   осы 

ойындар  б олды   д е с е к   а с ы р а   айтқандық  емес.

Ойындардың  енді  бір  тобында  қимылмен  бірге 

негізгі  қызметті  -   сөз  атқарады.

Мысалы,  «Үй  ар т ы н д а  қолағаш»,  «Соқыртеке», 

«¥шты-ұшты»,  «Ақсүйек»,  «Ақсерек.  Кексерек»  т.б. 

ойы ндарда  сөз  кейде  іс-әрекетке жетекші,  ал  кейде 

қосалқы  қызмет  атқарады   Бұл  ойындарға,  ә с ір есе 

өзім  сабақ  беретін  5-сынып  оқушылары  е т е  қызыға 

қат ы сад ы .  С о н д а й -а қ   ш ап ш а ң д ы қ   пен  ептілікке, 

т а п қ ы р л ы қ қ а   т ә р б и е л е й т і н  

« А ң ш ы л а р   м е н  

үйректер»,  «Мысық  пен  тышқан»  аңғары м пазд ы қ 

п ен   с а қ т ы і д а   т ә р б и е л е й т і н   « Д а у с ы н а н   б іл » ,

«Байқап  қал»,  «Сиқьірлы  таяқ»,  «Тұтқын  алу»  т.с.с. 

ойындар  вте  сәтті  етеді.

Ж а л п ы ,  

о й ы н д а р   с а б а қ т ы ң   т а қ ы р ы п т ы қ  

ер екш іл ігін е  с а й   -   бой  ш и р а т а р   о й ы н д а р ,  д оп 

ойындары,  спорт  ойындары,  шаңғы  ойындары,  мүз 

ойындары,  ой  сергітер  ойындар,  ұлттық  ойындар 

болып  жіктеліп  п а й д а л а н ы л а д ы .

К еректі 

с п о р т  

қ ұ р а л д а р ы  

о й ы н ға  

қаты суш ы лард ы ң  б арлы ғы н а  бірдей  жетсе,  ойын 

соғұрлым  қызықты  етеді.

Ойын  қызықты,  кәң ілді  өту  үшін  м ы н а н д а й  

т а л а п т а р д ы   б ү л ж ы т п а й   о р ы н д а у л а р ы н   қ а т а ң  

ескертемін:

*  О й ы н н ы ң   е р е ж е с і н   б у з б а й ,   оны   ә р т ү р л і 

вариантпен  ойнауға  тырыс;

*  Ө зің н е н   б а с қ а   б а л а л а р д ы ң   д а   о й н а ғы с ы  

келетінін  есіңде  үста;

*  Қарсыласыңның  күші  сенен  кем  болмасын;

*  Б ос  ызақорлыққа  сал ы ны п,  ж олд астары ңд ы  

ренжітіп  алма;

*Ойын  б а с т а у ш ы   мен  т ө р е ш і л е р д і ң   ес к е р т - 

пелерін  мүлтіксіз  орында;

*  Жеңілгенге  күлме,  жеңілсең  түңілме.

Мұндай  мақсатты  т а л а п   адамгершілік  іс-әрекет,

ә д е т - ғ ұ р ы п қ а   қ а н ы қ қ а н ,  б е л г іл і  б ір  ж ү й е ге  

негізделген  ұлт  о й ы н д а р ы н ы ң   бояуы  қоюланып, 

б а л а н ы ң ,   ж а с   ж е т к ін ш е к т е р д ің   д е н е ,   а қ ы л -о й  

жағынан д а  д ам уы н а та м а ш а   мүмкіншілік  туғызады.

¥лт  ойындары  -   ат а-б а б а м ы зд а н   бізге  жеткен, 

өткен  мен  бүгінін  б ай л а н ы с т ы р а т ы н   баға  жетпес 

б ай л ы ғ ы м ы з ,  а с ы л   қ а з ы н а м ы з .  С ондықтан  оны 

ү й р е н у д ің ,  күнделікті  т ұ р м ы с қ а   п а й д а л а н у д ы ң  

з а м а н ы м ы з ғ а   с а й   ұ р п а қ   т ә б и е л е у г е   п а й д а с ы  

орасан зор.  Ойын -  б ал а н ы ң  алды н ан  өмірдің есігін 

ашып,  оның  ш ығармаш ылық  қабілетін  оятып,  бүкіл 

өміріне  ұш таса  береді.

«Адам  ат а-а н а д а н  туғанда есті  болмайды:  естіп, 

көріп,  ұ с т а п ,  т а т ы п   е с к е р с е   д ү н и е д е г і  жақсы- 

жаманды  таниды-дағы,  со н д айд ан  білгені,  көргені 

кеп  б о л ғ а н   а д а м   б іл ім д і  б о л а д ы » ,   -   д е й д і  

Абай  Қүнанбаев.  ¥льі  ақынның бүл  пікірі  ойынға да 

толық  қатысты  д еп   ойлаймын.

Міне  қазақтың  ұлттық  ойыны  дегеніміз  тынысы 

кең,  а л ы с қ а   меңзейтін,  о й д а н   ойға  жетелейтін, 

а д а м ғ а   қиялымен  қан ат  бітіретін  осы ндай  ғажа;> 

нәрсе,  ақыл-ой  жетекшісі,  д ен сау л ы қ   кепілі, 



әіц/р 

шынысы  демекпін. 

/

/

/



Валеология. Денсаулық және өмірлік дагдылар

5


ВАЛЕОЛОГИЯ

М.С. ТІЛ ЕГЕН О В А ,




  1   2   3   4   5   6   7   8


©emirsaba.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал