Жалаң және күрделі сөздер



жүктеу 143.73 Kb.
Pdf просмотр
Дата09.03.2017
өлшемі143.73 Kb.

Жалаң және күрделі сөздер

 

Қазақ  тіліндегі  сөздер  морфологиялық  тұрғыдан  жалаң  және  күрделі 

болып  екіге  бөлінеді.  Жалаңдар  сөздің  түпкі  мағынасын  білдіретін  түбір 

сөздер 


де, 

к

үрделілер 



кем 

дегенде 


екі 

с

өзден  құралатын 



біріккен, 

қосарланған,  күрделенген  (ақ  құба,  ақ  сары)  сөздер.  Жалаң  сөздер  құрамы 

жағынан  түбір  тұлғалар  мен  қосымшалардан  құралады.  Түбірлер  сөздің 

негізгі  лексикалық  мағынасын  білдіреді  де, қосымшалар  түбірге  неше  түрлі 

грамматикалық  мағыналар  үстейді.  Мысалы,  ұйымдастырушылардың  бірі 

деген сөз тіркескендегі алғашқы сөз ұйым+дас+тыр+у+шы+лар+дың болып 

7  бөлшектен  тұрады.  Мұндағы  ұйым  —  негізгі  түбір,  -дас  —  сөзжасам 

қосымша,  -тыр  -  өзгелік  етіс  жұрнағы,    —  қимыл  есім  жұрнағы,  -шы  — 

сөзжасам  жұрнақ,  -  лар  —  кептік  жалғауы,  -дың  —  ілік  септігі  жалғауы. 

Бұлардың 

әрқайсысының 

өзіндік 


лексикалық 

және 


грамматикалық 

мағыналары бар. 1.Сөздердің негізгі  тұлғасының бірі — 

түбір сөздер

 туралы 


ойлар  кеңестік  дәуірдегі  барлық  оқулықтар  мен  грамматикаларда  кездеседі. 

Түбір сөз туралы пікір алшақтығы немесе өзгеше сипаттау әдеті кездеспейді. 

Оның  анықтамасы  Қ.  Жұбановтың  "Сөздің  түбірі  қосымшасыз  өзі  ғана 

тұрса,  түбір  сөздер  дейміз"  деген  ережесінің  негізіне  құрылған.  Бұған 

қосылған  ұғым  —  туынды  түбір,  яғни  әр  түрлі  жұрнақтар  арқылы  негізгі 

түбірден  өрбіп  табылған  сөздер  жайындағы  түсінік.2.  Сөз  тұлғаларының  ең 

бір  күрделі  және  соншалық  қиын  түрі  —  күрделі  сөздер  мәселесі.  Күрделі 

сөздердің  жеке  тараулары  (

біріккен  сөздер

қос  сөздер



қысқарған  сөздер

жайы  Кеңес  дәуірінің  алғашқы  кездерінен  бастап-ақ  тек  оқулықтар  емес, 



сонымен қатар  жеке ғылымы  мақалалық  зерттеулер  объектісіне  айналды  да, 

40-50-жылдардан бастап ішінара диссертациялық зерттеу тақырыбына көшті. 

Бұл  зерттеулердің  бәрінде  де  зерттеулер  жүйесінің  көлемі  және  мақсатына 

байланысты  кездесетін  ерекшеліктер  болмаса,  жалпы  принципті мәселелер 

туралы  пікір  алшақтығы  байқалмады.  Бірақ  жалпы  алғанда,  қазақ  тілі 

білімінің  күрделі  сөз  мәселесі  толық  шешіліп  болған  жоқ.  Мысалы,  осы 

уақытқа дейін күрделі сөздердің іштей грамматикалық мағынаны тудыратын 

түрлерінің  өзара  жігі  айқындалып,  тұрақты  бір  межеге  тіркелмей  келеді

Күрделі  сөздердің  ішінде  біріккен  сөздер  үнемі  лексикалық  жаңа  мағына 



тудырып отыратынына дауа жоқ. Бірақ кез-келген қосарланған сөз тіркестері 

үнемі  лексикалық  жаңа  мағына  тудыра  бермейді.Мысалы, қора-қора  (қой), 

тау-тау  (шәп)  дегеннен  біз  тек  грамматика

лық  көптік  мағынаны  ғана 

ұғынамыз.  Ал  қора-қопсы,  тау-тас  десек,  лексикалық  мағына.  Осы  сияқты 

қазіргі қазақ тілінде ащы ішек, соқыр ішек, жер май, асықжілік, боз торғай, 



қос аяқ, ақ кұтан т.б. сияқты күрделі формаларда қолданылатын сөздер мол-

ақ.  Мұндай  сөздер  көпке  тарап  кеткен  (бірақ  теріс)  түсінік  бойынша,  егер 

бірігіп  жазылса,  өз  алды  бір  лексикалық  бірлік  (единица),  демек,  жеке сөз 

(біріккен  сез)  болып  танылады да,  егер  бөлек  жазылатын  болса,  бір  бүтін 

лексикалық бірлік (единица) емес, демек, бір сөз емес, өз алдына бөлек-бөлек 

сөздер  болып  шығады.  Оны  фразалық  тіркестер  қатарына,  сөз  тіркесіне 

ығыстыра  салады.  Сөздерді  анықтауда  негізгі  критерий  оларды

ң  бірігіп 



немесе бөлек жазылуында болмаса керек. Ол — таза 

орфографиялық

 мәселе. 

Қайта  ондай  тіркестердің  лексика-грамматикалық  ,  лексика-семантикапық 

жақтарына  баса  көңіл  бөліп,  қажеттілігіне  қарай  оларды  күрделі  сөздер 

ретінде таныған  жөн. Әдетте мұндай сөздер екі  түрлі  (көбіне атау) сөздердің 

тіркесіп айтылу негізінде компоненттердің әуелгі мағынасын осалдата барып, 

жаңа бір конкретті мағынаға ие болу түрінде айтылады. Мысалы, соқырішек, 



ащыішек,  жер  май,  боз  торғай,  шуда  жіп  т.  б.  деген  күрделі  сөздердегі 

соқыр,  ащы,  жер,  боз,  шуда

  сияқты  сөздер  әуелгі  дербес  мағынасында 

жұмсалып тұрған жоқ. Сол сияқты, ондай тіркестегі сөздер әуелде жеке-жеке 

жалпы  есімдер

  болса,  тіркестің  қазіргі  ұғымындағы  түрінде  бір  ғана 

жалқы  есім

 сапасына  көшкен.  Демек, әуелгі  жалпы  есімдерден  жаңа  бір 

жалқы  есім  пайда  болған.  Олардың  тіркескен

  түрде  бір  ғана  сөйлем 

мүшесі  болуы,  тіркесін  жазбай  т

ұрып  әр  түрлі  сөз  қоспай  жұмсалуы 

сияқты  толып  жатқан  қасиеттері  тағы  бар.  Мұндай  қасиеттер  бұл 

сияқты 

тіркестерді  қалайда 

күрделі 

сөздер 

дәрежесінде 

тануға 

итермелейді.  Олай  болса, қазіргі  ешбір  күмәнсіз  мойындапып  жүрген 

күрделі  сөздер  (біріккен  сөздер, қос  сөздер,  қысқарған  сөздер) қатарына 

күрделі  сөздердің  тағы  да  бір  жаңа  түрін,  ол  құрамды  сөздер  бола  ма 

немесе тіркестегі сөздер бола ма, әйтеуір күрделі сөздің бір  түрін қосу керек 

болады.  Бұны  біз  тек  лексикаланған  күрделі  сөздер  жайында  ғана  айтып 

отырмыз. 



 

Каталог: images
images -> Сайын Мұратбеков Жусан иісі
images -> Оқырман конференциясы : Сайын Мұратбеков «Жусанның иісі», «Басында Үшқараның»
images -> Байқау сынағы сұРАҚ кітапшасы 7005 НҮСҚА
images -> С. Бегалин «Бала Шоқан» “Толағай”
images -> Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы бас мүфти Ержан қажы Малғажыұлының
images -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
images -> Краткое содержание проекта Екі елдің данышпан ақындары Абай және Пушкин өмірі мен шығармашылығы қазіргі


Поделитесь с Вашими друзьями:


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет