Πазаϗ тіліндегі дауыссыздардыϟ тіркесін аныϗтау бір жаϏынан жеϟіл‚ екінші



Pdf көрінісі
Дата15.01.2023
өлшемі103.43 Kb.
#61348



ДАУЫССЫЗДАРДЫ ТІРКЕСІ 
ϖазаϗ тіліндегі дауыссыздардыϟ тіркесін аныϗтау бір жаϏынан жеϟіл‚ екінші 
жаϏынан ϗиын. Жеϟіл болатыны‚ тіл зінде бар дыбыстарды сан Ϗасырлар бойы 
сапырып‚ саралап‚ сабаϗтап‚ орын-орнына ϗойып берген. Біздіϟ дыбыстар 
ϫндестігі деп жϫргеніміз – сол саралап‚ сабаϗтаудыϟ‚ (бірін-біріне) 
байланыстырудыϟ нәтижесі Ϗана. Ол бойынша‚ ϗатаϟ дауыссыздардан соϟ тек 
ϗатаϟдар‚ ϭяϟдардан соϟ тек ϗана ϭяϟдар‚ ϫндіден соϟ негізінен ϭяϟдар‚ ϫнділер 
Ϗана тϭра алады. Сздіϟ ϗϭрамындаϏы дауыссыздар дауыстылардыϟ ыϟϏайына 
ϗарай бірыϟϏай не жуан‚ не жіϟішке болып ϫндесіп айтылады. Егер бϭл 
заϟдылыϗтар саϗталса‚ онда дыбыстар тіркесін арнайы ϗарастырып жатудыϟ 
кп ϗажеті бола да ϗоймас еді. 
ώасырлар бойы ауызша дамып келген ϗазаϗ тілі соϟϏы бір жарым Ϗасырда 
ϗаϏаз бетінен бір жола орын алып болды. Тіпті ϫндестік заϟы ескерілмей‚ 
ерсілеу жазылϏан сздер де жϫре-келе “жϭтынып” шыϏа келетінініϟ куәсі болып 
жϫрміз. АлϏаш орыс жазуымен балан тϫрінде Н. Ильминскийдіϟ ϗϭтты 
ϗолымен тϭсауы кесілген л (я-нді) тіркесі дауыссыздар тіркесімін 
зерттеушілердіϟ бәрінен ϗолдау тауып‚ кϫмән тудырмауы соныϟ айϏаϏы. 
Бϭл сияϗты заϟϏа ϗайшы ϗосаϗталып жϫрген дыбыстар бірсыпыра және 
олардыϟ бәрі дерлік дыбыстар (фонемалар) тіркесімін зерттеушілер тарапынан 
ϗолдау тауып келеді. Олай болатыны‚ “тіл тәжірибесінде ϭзаϗ уаϗыт бойы 
әлеуметтік ϗолданыста болϏан сз немесе жазу ϫлгісі‚ болмаса сзді айту 
даϏдысы келе-келе бϭрыс болса да‚ нормаϏа айналады да‚ одан теп-тез ажырау 
мϫмкін болмай ϗалады.”
1
ϖазіргі тілімізде сан Ϗасырлар бойы дамудыϟ нәтижесінде ϗалыптасϗан 
табиϏи дыбыс тіркестерімен ϗатар‚ кірме сздерде Ϗана кездесетін‚ жалпы 
заϟдылыϗϗа ϗайшы келмейтін тіркестер бар. Мәселен‚ д (баϏдар‚ баϏдат‚ 
даϏды‚ жаϏдай‚ таϏдыр) тіркесі байырϏы сздердіϟ тϫбірінде де‚ тϫбір мен 
ϗосымша аралыϏында да ϭшырамайды. Тек сздердіϟ аралыϏында Ϗана 
айтылады: а дала (а дала)‚ ба дулет (ба-дулет)‚ ба дреже (ба-дреже)‚ 
тама дмі (тама дмі)‚ а дрі (а дрі)‚ а дауыл (а дауыл)‚ о дрі (о дрі). 
Сйте тϭра‚ кірме сздердіϟ тϫбірінде ϗолданылуы‚ “ϭяϟнан соϟ ϭяϟ дауыссыз 
келеді” дейтін заϟϏа сиып тϭр. Дәл осындай ϭяϟдар тіркесі б екі-аϗ сзде 
ϭшырайды: бабан (ба-бан)‚ аба. БайырϏы сздерде мϭндай тіркес мϫлдем 
ϭшырамайды‚ болуы да мϫмкін емес. Себебі сз соϟы -Ϗа аяϗталмайтыны 
аныϗ. Ал  дыбысы б-ныϟ ыϗпалына ϭшырап әсте  бола алмайды‚ керісінше б 
п болады. 
Мϭны сезімтал ϗара тіл ϗалтϗысыз біледі. XVІ Ϗ. жырауы Шалкиіз: 
Жϫк тиедіϟ кемеге‚ 
Ниет еттіϟ тәϟірініϟ ϫйі кебеге. 
Тәϟірініϟ ϫйі кебені 
ИбраϷим Халил алла жасапты‚ – деп жырлайды (Бес Ϗасыр жырлайды. 1- 
том‚ 40-41). Осы кебені ХХ Ϗасырдыϟ аϗыны МаϏжаннан кездестіреміз: 
ЖиналϏан ϟшеϟ брі БурабайϏа‚ 
1
Ñûçäûºîâà Ð. Ñ¼ç ñàçû. 69-á. 



Алаштыϟ кебесіндей ізгі жайϏа. 
ϖыз сонда: “Ноян баурым – кебем”‚ – деді. 
АрсыϏа асϗандаймын тауап ϗылсам‚ 
Кебедей Абылайдыϟ Бурабайын 
(М. Жϭмабаев. Батыр Баян). 
“Кебеніϟ” не екенін ендігі жϭрт біле бермейді. Бϭл – ϗаϏбаныϟ ϗазаϗы 
айтылуы. б тіркесі де дыбыстыϗ заϟϏа (ϭяϟ-ϭяϟ) ϗайшы емес. Ал баϏлан 
сзіндегі л олай емес. 
Дыбыстыϗ заϟдарды ескермей жазудыϟ салдарынан пайда болϏан жасанды 
дыбыс (дϭрысы‚ әріп) тіркестерін танып‚ ажырата білу ϗажет. Cйткені 
жасанды тіркес – тілдіϟ дыбыстыϗ жϫйесін бϭзуϏа себепкер бірден-бір фактор. 
ϖазаϗ тіліндегі дыбыстар тіркесін ϫш тϫрлі позицияда ϗарастыру керек 
болады: 
1.
тϫбір (морфема) деϟгейінде; 
2.
тϫбір мен ϗосымша жігінде; 
3.
сз бен сздіϟ аралыϏында (бунаϗ ішінде). 
Бϭлардыϟ бәріне ортаϗ жалпы заϟдылыϗтар бар да‚ әр позицияныϟ зіне тән 
тіркесу ерекшеліктері және бар. Мәселен‚ ϗатаϟнан соϟ ϗатаϟ‚ ϭяϟнан соϟ ϭяϟ 
дауыссыз келеді дейтін заϟ сз бен сздіϟ арасында саϗтала бермейді. Санап 
кріϟіз: шмы‚ тртмы‚ бесмы‚ сегізмы‚ жзмы. 
Ϫш позицияϏа да тән айнымас заϟ ϗатаϟдардыϟ ϭяϟдармен және керісінше‚ 
ϭяϟдардыϟ ϗатаϟдармен ϗатар тϭрып (тіркесіп) айтылуы мϫлде жоϗ. 
Ал жазуда бϭлар ϗабаттаса береді (әсіресе сз бен сздіϟ арасында). 
Кез-келген дыбыстыϟ тіркесу мϫмкіндігін әлгі айтϗан ϫш позицияда 
мынадай ϫлгіде ϗарастыру керек болады: 
$$: 1.0 (жоϗ) 
2. тараϗϗа‚ таϗϗа‚ таϗϗан‚ соϗϗы‚ соϗϗыла; 
3. аϗϗар‚ аϗϗайыϟ‚ аϗϗϭс‚ баϗϗонды‚ атаϗϗϭмар; 
$к: 1.0 
2.0 
3. аϗкϟіл‚ аϗкйлек‚ аϗкелін‚ баϗкетті. 
$с: 1. Жаϗсы‚ баϗсы‚ таϗсыр‚ аϗсаϗ-тоϗсаϗ; 
2. баϗса‚ баϗсын‚ баϗсыз‚ жаϗса‚ жаϗсыз; 
3. аϗсандыϗ‚ аϗсауыт‚ аϗсаусаϗ‚ аϗсйле‚ аϗсз. 
БайырϏы ϗазаϗ тіліне тән 19 дауыссыз ϫндеспеніϟ (фонеманыϟ) зара 
тіркесу мϫмкіндігі осылай аныϗталып‚ нәтижесі кесте тϫрінде рнектелді (3-
ϗосымша).
Бϭдан аϟϏаратынымыз: 
1.
Кесте тіліміздегі дыбыстардыϟ зара тіркесуінде белгілі бір заϟдылыϗтыϟ 
болатынын зерделеуге кмектесуге тиіс. 
2.
Шынында да‚ ϗатаϟдардан соϟ ϗатаϟдар Ϗана тϭрады.
Бϭл – бϭлжымас заϟ. Оныϟ зінде де: а) тϫбір ішінде бір дыбыстыϟ 
ϗайталанып ϗолданылуы байырϏы сзге тән емес; ә) к$‚ тс‚ тш‚ шс‚ сш әріп 
тіркестері айтуда згеше ϟ алатындыϗтан‚ ϗазаϗ тілінде дәл осындай 
дыбыстыϗ тіркестер жоϗ деу керек болады; б) ϗатаϟдар тϫбір ішінде ϫнділерден 
соϟ еркін тϭрады‚ алайда оларды зіне ертпейді‚ тек сздердіϟ жапсарында ш‚ 



т‚ с ϗатаϟдар ϭяϟ м‚ н дыбыстарына тзеді (шмы‚ т"ртмы‚ бесмы‚ шнан‚ 
т"ртнан‚ беснан). 
3.
Ϭяϟдардыϟ ішінде байырϏы сздерді аяϗтап тϭратын жалϏыз Ϗана дыбыс з 
(ж бірер кірме сзді Ϗана аяϗтайды). БϭϏан тек ϭяϟнан Ϗана басталатын 
ϗосымша жалϏанады. Тϫбір ішінде (найза‚ зауза‚ ырза‚ мезе)‚ сз арасында 
(жзмы‚ жзнан) кейбір ϫнділермен айтылады. Алайда ϭяϟдар ϗатаϟдармен 
ϗатар айтылуы мϫмкін емес (ондай жаϏдайда ϭяϟдар ϗатаϟдайды‚ немесе 
ϗатаϟдар ϭяϟдануϏа тиіс). Бϭл екеуі “біріне-бірі жуыспайды‚ екеуі ϗатарынан 
келмейді” (Б. Байтϭрсынϭлы). Орыс тілінде де осыϏан жуыϗ. 
4.
ϖатаϟ‚ ϭяϟдардан грі ϫнділер тіркесуге бейімірек. Kсіресе тϫбір ішінде 
зінен кейінгіні ϗатаϟ‚ ϭяϟ деп алаламайды. Ϫнді й‚ у‚  дыбыстары 
дауыссыздан соϟ тϭрмайды.
5.
“ϖазаϗтыϟ тϫбір сзінде екі дауыссыз дыбыс кршілес ϗатар тϭрмайды‚ 
немейін арасында дауысты дыбыс тϭрмаϗшы‚ ϗазаϗ сзінде екі дауыссыз 
дыбыс кршілес ϗатар тϭрса‚ онда сздіϟ екі сзден ϗϭралϏанын я сздіϟ ішінде 
жалϏаудыϟ барлыϏын крсетеді”.
1
Рас‚ ϗазіргі тілде тϫбір ішінде екі дауыссыздыϟ тіркес ϗϭрап‚ ϗатар тϭруы 
ϫйреншікті ϗϭбылыс. 
Олардыϟ пайда болу жолдары: алдымен‚ туынды тϫбірлердіϟ‚ кбірек кірме 
сздердіϟ есебінен болса‚ жазудыϟ да‚ “шарапатын” жоϗϗа шыϏаруϏа 
болмайды. 
Бϭлайша пайда болϏан тіркестердіϟ ішінде кненіϟ ϗалдыϗтары да кп. ОϏан 
ϫнді – ϗатаϟ тіркестері жатады: ала‚ ара‚ алты‚ желке‚ алта‚ ала‚ ерке‚ 
клкі‚ "леті‚ шідерті‚ т.б. 
ώ. Мϭсабаев былай дейді: “тол деген етістіктен тол-тыр‚ кел дегеннен кел-
тір делінуі – ескініϟ саϗталϏан ізі. Kйтпесе бол дегеннен бол-дыр‚ жел-желдір 
сияϗты тол-дыр‚ кел-дір болуы керек еді‚ дәстϫр бойынша‚ кне тϭлϏаны 
саϗтаϏан”
2

Ал ϭяϟ-ϭяϟ және ϗатаϟ-ϗатаϟ тіркестер тϫбір мен ϗосымша‚ сз бен сздіϟ 
аралыϏында ϗатар келуі заϟϏа лайыϗ‚ етене ϗϭбылыс. Олардыϟ кірме сздердіϟ 
тϫбірінде ϗолданылуы жалпы заϟϏа ϗайшы келмейді‚ оϏан тілдіϟ тселуі ϗиын 
емес. ϖазір жиі кездесетін тϫбірдегі д тіркесі (даϏды‚ жаϏдай‚ баϏдар‚ БаϏдат) 
байырϏы сздерде тіркес арасында Ϗана ϭшырайды: аϏдала (аϗ дала)‚ кгала 
(кк ала)‚ баϏдәулет (баϗ дәулет)‚ кгдәрі (кк дәрі)‚ аϏдәптер (аϗ дәптер)‚ 
кгдәптер (кк дәптер). Ал бір дыбыстыϟ тϫбірде ϗайталанып ϗолданылуы 
байырϏы сздерде мϫлде кездеспейді. 
Тіл зінде жоϗϗа саϗтыϗпен‚ ϫрке ϗарайды. Мәселен‚ жазу арϗылы пайда 
болϏан‚ жасанды тіркесі бар сздердіϟ ϗатары кбеймей‚ ϫркердей болып жϫруі 
де содан. 
6.
ϖазіргі жазу‚ айту практикамызда бϭлардан (кестедегіден) басϗа да 
тіркесулер ϭшырайды. Оларды бліп ϗараϏан жн. 
1
Досмұхамедов Х. Аламан‚ Алматы‚ 1991‚ 98-б. 
2
Кеңесбаев І.‚ Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика‚ фонетика.
Алматы‚ 1975‚ 95-б 



С*З (БУЫН) СОЫНДА0Ы 1ОС ДАУЫССЫЗ 
Бϭл негізінен еліктеу‚ одаϏай сздерге тән. Ара-тϭра зге сз таптарына тән 
сздер де кездеседі. Мϭны пайымдай білген дϭрыс. Сз (буын) ϗос дауыссызϏа 
аяϗталϏанда оныϟ алдыысы нді‚ соысы $ата болуϏа тиіс. Бір ескеретін 
жай‚ еліктеу сздер жеке де‚ ϗайталанып та‚ кбіне ет кмекші етістігімен 
тіркесіп айтылады‚ оларϏа жалϏанатын ϗосымша ϫнемі дауыстыдан басталады‚ 
сйте тϭра сз (буын) соϟындаϏы ϗатаϟ ϗ‚ к‚ п ϭяϟданбай‚ ϗалпын саϗтап 
тϭрады: жарыл‚ зіркіл‚ блкіл‚ ылпыл‚ жарылда‚ ылпылда‚ жалпылда т.б. 
Сз соϟындаϏы ϫнді-ϗатаϟ тіркесі мынадай болып келеді: 
р: бар‚ быр‚ жар-жр‚ зыр‚ ар‚ ыр‚ сар-ср‚ бр‚ р‚ жыр‚ 
тар‚ шар‚ шр‚ ыр; 
рк: дрк‚ зірк‚ крк‚ ірк; 
рп:барп‚ борп‚ арп‚ крп‚ орп‚ тарп‚ тырп‚ жырп; 
рс: арс‚ грс‚ бырс‚ орс‚ дрс‚ мырс‚ тырс‚ ырс; 
рт: борт‚ бырт‚ крт‚ кірт‚ ырт‚ морт‚ сарт-срт‚ сырт‚ шарт-шрт‚ 
шорт‚ шырт; 
Есім-етістік сздер: арт‚ ерт‚ жорт‚ жрт‚ жырт‚ мерт‚ "рт‚ рт‚ 
сарт‚ серт‚ срт‚ тарт‚ трт‚ шарт‚ сырт‚ шерт; 
рш: бырш‚ кірш‚ арш‚ ырш; 
л: был‚ ыл‚ ол‚ сол‚ шыл‚ сыл; 
лк: блк‚ желк‚ клк‚ кілк‚ кілк‚ селк; 
лп: балп‚ болп‚ былп‚ елп‚ жалп‚ желп‚ жылп‚ желп‚ жылп‚ олп‚ ылп‚ 
шалп‚ салп‚ сылп; 
лт: блт‚ жалт-жлт‚ жылт‚ кілт‚ алт-лт‚ ылт‚ м"лт‚ млт‚ селт‚ 
шалт‚ шолт; 
зат есім: блт‚ кілт‚ салт‚ лт; 
етістік: ж"нелт‚ кенелт‚ ойлант; 
лш: балш‚ былш‚ алш; 
: а‚ а‚ ма‚ та‚ ты‚ са‚ с‚ то‚ ша‚ ы; 
зат есім: да; 
к: ек‚ дк‚ дік‚ кек‚ кк‚ мк‚ шік; 
зат есім: рек. 
нт: зат есім: ант‚ жент‚ кент‚ ант‚ нт; 
мп: кмп‚ омп‚ томп; 
йт: есім-етістік сздер: адырайт‚ бадырайт‚ баырайт‚ айт‚ бйт‚ бит‚ 
жайт‚ ит‚ кйт‚ айт‚ "йт‚ тйт‚ едірейт‚ кдірейт‚ смірейт; 
й: и‚ ши; 
уп: уп; 
у: у( (у(). 
Сйтіп‚ ϗос дауыссызϏа аяϗталатын сздер алдымен еліктеуіштер екені 
аныϗ. Етістік сздердіϟ біразы туынды болып келеді (ж"не-л-т‚ кенел-т‚ ай-т‚ 
с"й-т‚ бй-т‚ едірей-т‚ смірей-т). Олардыϟ ϗайсібірі жазу арϗылы 
ϗалыптасϗан деуге болады. Мәселен: да$‚ рек сздерініϟ жеке жϫруі 



ойландыруϏа тиіс. Тілде ре тϫрінде ϗалыптасϗан сз ϗайтадан араб-парсылыϗ 
дыбысталуына (ранг) бет бϭрϏан. Мϭныϟ зі тілімізде $‚ нк ϗос дауыссызына 
аяϗталϏан есім‚ етістік сздердіϟ жоϗ екенін елемеуден туϏан. 
СоϟϏы жылдары баспасзде трік сзін трк‚ реді‚ рек тϫрінде жазу бой 
крсетіп жϫр. Бϭндай (рк) тіркес тек еліктеу сздерге Ϗана тән екені ескерілуге 
тиіс. 
Жазудыϟ жәрдемімен ϗос дауыссызϏа аяϗталып еліктеуіштерге омоним 
болып жϫрген зат есім: айыт‚ блт‚ кіліт және аныт туралы жоϏарыда 
айтылды. 
Ш4ЛКЕС ТІРКЕСТЕР 
БайырϏы сздерде кездеспейтін‚ ϗолдан жасалϏан жасанды тіркестер сз 
ішінде‚ буындар жігінде жетерлік. Оларды шәлкес тіркестер дейміз. 
Енді емле сздігінде кездесетін кейбір тϫбір ішіндегі тіркестерді пайымдап 
крейік: 
1. $ата-8я тіркестер. 
Кб: аллауакбар 
Тб: матбуϏат 
Хб: сϭхбат 
хз: шахзада 
2. $ата-нді тіркестер 
$л: Ϗаϗлия‚ маϗлϭϗат 
$м: раϗмет‚ заϗмет 
км: хикмет‚ тϫрікмен 
хм: рахман‚ Ахмет‚ Махмϭт‚ 
хн: мехнат‚ сахна 
хр: махраб‚ михраб 
;р: баϷра 
сл: ислам‚ мәслихат‚ асмалдыϗ 
см: 
басмашы‚ 
ресми‚ 
ісмер‚ 
бісміллә 
сн: хусни 
шл: шашлыϗ 
шм: башмаϗ‚ әшмϫшке 
шн: ϗϭшнаш 
тр: кастрл 
3. 8я-$ата 
зх: мазхаб 
4. =я-нді 
л: баϏлан‚ маϏлϭм‚ ϭϏлан 
бл: аблыϏу‚ облыс 
дн: жаднама 
м: лаϏман 
н: яϏни 
др: медресе 
жн: мәжнϫн 
жр: хижра 
зл: мазлϭм 
зм: мазмϭн‚ ϗызмет‚ жазмыш 
бл: аблыϏу‚ лоблу‚ облыс 
бр: Ϗибрат 
5. нді-нді тіркестер 
мл: емле‚ мемлекет‚ жϫмле 
Дыбыстыϗ заϟϏа ϗайшы бϭл тіркестерді орфографияныϟ ісі деп ϗарап 
отыруϏа болмайды. Дыбыстыϗ тіркестерді зерттеушілердіϟ бәрі де бϭларды 
заϟды тіркес тϫрінде танитыны жоϏарыда крсетілді. Мϭнымен келісуге мϫлде 
болмайды. Олардыϟ шәлкес тіркестер екенін‚ біріншіден‚ фонетикалыϗ заϟϏа 
жϫрмейтінінен крсек‚ екіншіден‚ мардымсыз мысалдардыϟ зі-аϗ айтып тϭр. 
Бϭлар – тϫп шыϗϗан тілге еліктеп ϗолдан жасалϏан тіркестер. Мәселен‚ 



басмашы‚ башмаϗ‚ кастрл‚ облыс‚ шашлыϗ (мϭны кәуеп‚ кебеп дейтін сияϗты 
еді) сздерін ы‚ $‚  дыбыстарына ϗарап ϗазаϗша деуге болады‚ ϗалϏан 
дыбыстыϗ ϗϭрамы таза орыстікі. Тіпті ϗазаϗтыϟ з сзіне ϗимайтын  дыбысын 
соϟϏы буынϏа (кастрл) жазϏаннан ол ϗазаϗы болмай‚ мазаϗы болып тϭр. 
Cйткені аралас буынды‚ ϗатаϟ – ϫнді (тр) тіркесі олай ойлауϏа жібермейді. 
Мϭны ϗазаϗы етеміз десек‚ к>стірл (к>стрл) деп жазсаϗ керек-ті. 
ϖазаϗ тілінде и‚ у дейтін дауыстылар жоϗ‚ әріп бар. СоϟϏы буында 
дауыссыздыϟ алдында жазылатын осы әріптердіϟ дыбыс тіркесіне ϗатысын 
аныϗтай бастасаϗ‚ мынаны крер ек (емле сздігі бойынша): 
йп: за айп (за ип)‚ тлійп 
(тлип)‚ 
йх: тарыйх (тарих)‚ Шафый 
(Шафих)‚ 
й$: таспый (таспи)‚ 
йн: 
аумійн 
(аумин)‚ 
,айнеддійн (,айнеддин)‚ 
уз: махфуз (мазпуз)‚ 
ул: Расул (Расул)‚ 
ух: рух (рух) 
иф: Хатійф (Хатиф)‚ 
йб: Хабійб (Хабиб)‚ 
йд: халійд (Халид). 
йл: Халійл (Халил). 
Артикуляциясы орыс сздерін айтумен аса жетілген ϗазіргі оϗыϏан ϗауым 
мϭндай шым-шытырыϗ тіркестерді ϗиналмай айтатыны белгілі. 
1АЙТАЛАМА ДЫБЫСТАР 
Бір сздіϟ екі рет ϗайталануы арϗылы $айталама $ос сздер жасалатыны 
белгілі. Осы ϫлгімен бір дыбыстыϟ екі рет ϗайталанып ϗолданылуын 
$айталама дыбыстар дейміз (Еуропа тіл білімінде мϭны гемината дейді). 
Мысалы: атты, ттті, атты, атта, ашшы (ащы, ашшы, асшы), тшшы 
(тщы, тзшы), текке, баа, аар, таппады. ϖайталама дыбыстарды да ϫш 
тϫрлі позицияда ϗараϏан жн: 1) тϫбір ішінде, 2) тϫбір мен ϗосымшаныϟ, 3) сз 
бен сздіϟ аралыϏында. 
1. С*З БЕН С*ЗДІ АРАЛЫ0ЫНДА 
$$: аала, ас, баарады, баайтты, оа ар, сала, аалпа, 
осында: к"кар а, к"каса, к"ктан, текана, бекатты, Бекали, Бекара 
(к айтуда $ болады). 
кк: к"кк"йлек, к"ккептер, к"ккл, к"ккітп. 
пп: к"ппала, к"пполды, к"пперді, алыпперді, кепперді, к"ппай, к"пполсын, 
ш"пперді. 
сс: бассалды, бесс"йлем, бессом, к"ссалды, с"ссарасы, к"ссзді, 
басса алады, тассалды. 
тт: т"рттеге, т"рттлік, т"рттулік, иттірлік, иттерісі, аттара, 
шеттілі. 



шш: ϫшшелек, шшал, бешшелек, бешшал, бешшлдыз, шшз, бешшз, 
жашшыты. 
жж: жжжыл, то ыжжыл, ыжжанды, ыжжібек, бозжжор а, 
лажжо. 
зз: жззауыт, с"ззергері, то зза, "ззаы, теззыт, кззрлі. 
мм: оммы, оммал, оммрте, жамменікі, аммайдан. 
нн: оннар, оннан, оннрсе, сенннеге, 
Бϭдан байϗайтынымыз: сз бен сздіϟ арасында негізінен ϗатаϟ 
дауыссыздар Ϗана ϗайталанып айтылады. Ал ϭяϟдардан тек ж және з, 
ϫнділерден тек м, н дыбыстары Ϗана ϗайталанады, ϗалϏан дауыссыздарда 
мϭндай мϫмкіндік жоϗ. 
2. С*З БЕН 1ОСЫМША АРАЛЫ0ЫНДА 
$$: санаа, баа, таа, баан, таан, аан, соы, соыла, жоа. 
кк: к"кке, кекке, текке, бккен, б"ккен, кке, жікке, с"кке, с"ккен, теккен, 
шеккен. 
пп: аппен, баппен, жаппады, кеппеді, теппеді, теппе, шаппа. 
сс: бассыз, ессіз, тссіз, іссіз, асса, басса, кессе, "ссе, тессе, с"ссз (с"зсіз), 
сессе (сезсе). 
тт: батты, бетті, бітті, кетті, жатты, айтты, айтты, сатты. 
шш: шешші, пешші, (кесші), ашшы (асшы) ташша (тазша), лашшыз 
(лажсыз). 
мм: жаммен (жанмен), мамаммен (маманмен), аммен, шаммен, ал аммын 
(ал анмын), келгеммін (келгенмін), мамаммын (маманмын), адаммын. 
нн: нанны, наннан, ал аннан, кеннен, келгеннен, санны, саннан, оннан. 
Бϭл позицияда да ϗатаϟдар мен ϫнді м, н дыбыстары еркін ϗайталанатын 
болса, ϭяϟдар мϫлде кездеспейді. 
3. ТGБІР ІШІНДЕ 
Бір дыбыстыϟ тϫбір сзде ϗайталанып ϗолданылуын ойлану керек болады. 
А. Байтϭрсынов: “ϗазаϗ тілі “л” дыбысы ϗабат келуін сϫймейді. Сондыϗтан да 
екі “л” ϗабат келген жерде біреуін басϗа дыбысϗа айналдырып айтады. 
Мәселен, “алла” деген сздегі ϗабат келген екі “л”-дыϟ біреуін “д”- Ϗа 
айналдырып, “алда” ϗылып айтады,
1
– дейді. Оныϟ айтуынша, “ϗазаϗ тілі екі 
“л” ϗабат келуін сϫймейді”. 
Тез айтуда балалар сзі баллар болмай, балдар болатыны да, л 
дыбысыныϟ ϗосарланып ϗолданылу мϫмкіндігініϟ жоϗтыϏынан деп тϫсіну 
керек. Ол, б8л сздеріне кптік жалϏау жалϏанϏанда бір л тϫсіп ϗалатыны да 
осыдан. БарϏанмын айтуда барϏаммын – барамын болатыны да осы ϗайталама 
–(мм) дыбысты ϗаламаудан туϏан. 
20-жылдары X. Досмϭхаметϭлы: “ϖазаϗ-ϗырϏыздыϟ тϫбір сзінде бір дыбыс 
екіленіп (таштидтеніп) келмейді. Сондыϗтан жат сздердегі екіленіп айтылатын 
дыбысты ϗазаϗ-ϗырϏыз не бір дыбыс ϗылып айтады, не соϟϏысын бтен 
1
À. Áàéò½ðñûíîâ. Òië òà¹ûëûìû. 184-áåò. 



дыбысϗа аударады. Молла – молда, ϫммет – ϫмбет, алла – алда, аууал – әуел, 
жиннат – жендет, суннат – сϫндет. 
Тіліміздіϟ заϟы осылай болϏан соϟ жат сздерді алϏанда ішіндегі дыбысты 
екілетіп айту, жазу керек емес”
1
, – деп жазды. 
ϖазіргі “ϖазаϗ тілініϟ орфографиялыϗ сздігінде” (3-басылуы, 1988) 
мынадай әріптер тϫбірде ϗайталанып жϫр: 
бб: жаббар, махаббат, лббай (од.); 
дд: дді, жедді (ескіше ай аты), дды, мдде; 
зз: иззат (кіт.), кззап, лззат); 
кк: ккі, ккіс (диал.); 
лл: алла (діни), аллауакбар (діни), бісмілл (діни), дамолла (кене), иншалла 
(діни), кллі, пілл; 
мм: еммт (кіт), мкммал; 
нн: жаннат, суннет (діни), суннит; 
пп: ткппар; 
сс: исса, ассалаума алайкм, ыссы; 
тт: мттайым. 
Сондай-аϗ “ϖазаϗ тілініϟ орфографиялыϗ, сздігі” (1-басылуы, 1963) біраз 
жалϗы есімдерде бір дыбысты ϗайталап жазуϏа ϗосады: 
,аббас, ,абдолжаппар, ,абдолла, ,абиттолла, ,азизолла, ,айнеддин, 
,аппар, ,изатолла, ,иззат, ,байдолла, Жаппар, Зейнолла, Лтфолла, 
Сейдолла, Файзолла, Лззат. Бϭлардыϟ ϗатарына соϟϏы жылдары жиі 
жазылып жϫрген, Мекке, Жидда сздерін ϗосыϟыз. 
Араб-парсы тілдерінен енген бϭл сздерде ϗазаϗ тілінде кездеспейтін 
ϗайталама дыбыстар жϫр. Олар: бб, лд, зз, лл, ал кк, мм, нн, пп, сс, тт сияϗты 
ϗайталама дыбыстар байырϏы сздердіϟ, сз бен ϗосымшаныϟ аралыϏында жиі 
ϭшыраϏанмен, тϫбірде кездеспейтіні аныϗ. Бϭлардыϟ ϗатарына ашшы (ащы), 
тϭшшы (тϭщы), ϗатты, тәтті, ыссы, аппаϗ, мәссаϏан (соϟϏы екеудіϟ табиϏаты 
мϫлде блек) сздерді ϗосып ϗарау кездеседі. 
“ϖазаϗтыϟ тϫбір сзінде екі дауыссыз дыбыс кршілес ϗатар тϭрмайды”
1
– 
дейтін Х. Досмϭхамедϭлыныϟ пікірі ойлануϏа тϭрарлыϗ. ϖалайда тϫбірде бір 
дыбыстыϟ ϗайталанып келуі ϭшырамайды. 
Сол Халел: “Елдіϟ тілі бϭзылуына еϟ алдымен оϗыϏандары себеп болады. 
Бϭлар жат әсерлерге баϏынϏыш келіп‚ ана тілін згертуге жол басшы болады”
1
‚ 
– дейді. 
Тϫбірдегі ϗайталама дыбыстар жат тілге еліктеуден туϏан. Сйлеу тілінде 
бϭлардыϟ біреуі тϫсіріліп (махабат‚ ды‚ мде‚ ді‚ кезеп‚ ,изат‚ мкмл‚ 
кіс‚ жанат‚ ткпр‚ Жапар)‚ немесе зге бір дыбыспен алмастырылып 
айтылады: клді (кϫллі)‚ келде (кәлла)‚ >мбе (әмма)‚ с>лде‚ сндет‚ кейде 
екеуі де згереді: (Жаппар‚ л>ппай‚ 0айнеттин). 
1
Äîñì½õàìåä½ëû X. Àëàìàí. Àëìàòû, 1991. 97-6. 
1
Äîñì½õàìåä½ëû Õ. Ñîíäà‚ 91-á. 
1
Äîñì½õàìåä½ëû Õ. Ñîíäà. 



1исса тϫрде жазып‚ айтып жϫрген сзіміз ϗарапайым айтуда ыса болып 
кетеді. Олай болатыны‚ ϗыйс-са сзінде ϗайталама дыбыстан зге‚ байырϏы 
буында кездеспейтін йс тіркесі және бар. Тіл даϏдыда жоϗты ϗабылдамайды. 
Сондыϗтан да еϟ ϭлы‚ ϗасиетті Алла‚ Мухаммад ϗазаϗ айтуында алда 
(Алдаберген‚ Алдажар‚ алда Ϗана ϗϭдай-ай)‚ Ма$амбет (Мϭϗамет‚ Мәмбет‚ 
Мәмет) болып кетеді. 
Осындай ϗайталама дыбыстар кездесетін араб-парсы сздері ϗазаϗ тілінде 
біршама‚ олардыϟ бәрі де згеріске ϭшыраϏан. Олар: 
олда-білдә (аллаϷ-беллаϷ) 
әуелі (аввали) 
тасаттыϗ (тасаддаϗ) 
жалдап (жаллап) 
жендет (жаллад) 
тажал (дажжал) 
саϏыз (саϗкез) 
мадаϗ (маддаϗ) 
мекер (мәккер) 
машаϗат (машаϗϗат) 
әзіл (Ϸәззал) 
ниет (ниййат) 
кезеп (кәззәп): Тезек тре 
кезеп тре. 
ϗаϷар (ϗаϷϷар) 
тандыр (таннур) 
делдал (даллал) 
ділда (тилла) 
ізет (Ϗиззат) 
ϗϭжат (хужжат) 
сарап (саррап) 
ϫде (удда) 
есе (хисса) 
міндет (миннат) 
ϫмбет (уммат) 
әзіл (Ϸаззал) 
ϗасап (ϗассаб) 
ниет (нийат) 
келде (калла) 
ϖысϗасы‚ тϫбір ішінде бір дыбыстыϟ ϗайталанып ϗолданылуы ϗазаϗ тілінде 
болмаϏан (байырϏы сздер негізінен бір буынды болып келетіні есте болуϏа 
тиіс). 
Алайда ϗазіргі ϗазаϗϗа бір тϫбір ішіндегі ϗайталама дыбыстар жат емес. 
Орыс сздерін орыс тілдеріндегідей жазып‚ айтып келе жатϗанымызϏа 60 
жылдан асты. ϖазіргі ϗазаϗ тϫгелге жуыϗ осы тілдік тәжірибеден ткендер 
деуге болады. 
Орыс сздерінде ϗайталама дыбыстар мол-аϗ. Бір Ϗана лл тіркесін еске 
тϫсірейік: алло‚ аллея‚ аллергия‚ аллегория‚ баллада‚ баллон‚ доллар‚ 
каллиграфия‚ коллектив‚ коллекция‚ колледж‚ роллер т.б. 
ОсыϏан ϭϗсас талай дыбыстыϗ ϗайталауларды мϫдірмей ϗайталайтын бϫгінгі 
ϗазаϗϗа алла деп айту әсте ϗиындыϗ тудырмасы аян. 
Мәселе тіліміз келеді деп‚ осындай ϗайталама дыбыстарды айтуды 
жалϏастыра береміз бе‚ әлде тілдіϟ табиϏи болмысын да ескереміз бе дегенге 
келіп тіреледі. Біздіϟше‚ жат жϭрттыϗ тілдіϟ дыбыстыϗ элементтерін елеусіз 
ϗϭбылыс деп ϗарауϏа әсте болмайды. 


Достарыңызбен бөлісу:




©emirsaba.org 2023
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет