Қазақстан Республикасы Білім ж әне Ғ ылым министрлігі



жүктеу 15.32 Mb.
Pdf просмотр
бет11/50
Дата24.03.2017
өлшемі15.32 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   50

98

та лд ау д ы н   ж э н е  с ая си   ж үй е т е о р и я л ар ы н ы ң   н егізін  кұрады .

Дэвид Истон ( 1917) — канадалык ж эне американдыксаясатганушылардын 

іш індегі  көрн ектіл ерін ін  бірі.  О ны н  негізгі  енбектері:  “С аяси  ж үйе”  ( 1953

ж .),  “С аяси өмірді  ж үйелік талдау”  ( 1956 ж.),  “С аяси  кұрылымды талдау" 

(1990 ж . ) . И стон н ы н саяси  ғылымға коскан негізгі үлесі саяси ж үйенінөм ір 

сүруін  зерттеуге,  соны мен  катар саяси әлеум еттену  м әселесін  зерделеуге 

жүйелік талдаудын принциптері мен әдістерін бейімдеумен ж ән е колданумен 

байланысты. Саясаттанудын пәніне,  Истоннын  пікірінше,  саяси жүйелердін 

тірш ілік  әрекетін ін   проиестерін  талдау  жатады,  соларды н  катысуымен 

күнды лыктарды  беделмен  бөлу,  ж үйенін тірш ілігін  коллап,  камтамасыз 

етуге мүмкіндік берет ін жауап кайтару тәсілдері іске асады.

Ө зінің енбектерінде Истон саяси жүйе ж әй гана оны н күрылымдарынын 

өзараәрекеті емес,  керісінш еол үнемі өзгеретін,  өмірсуретін,  динамикалык 

субстанция  екендігіне  баса  коніл  аударады.  Ол  саяси  жүйені  езара  әрекет 

ретінде аныктайды,  сонын катысуымен коғамда кұндылыктарды белу жүзеге 

асады  ж эне соны н неі ізінде  коғам  мүшелері  арасында қактыгыстарға  жол 

берілмейді.  Ө м ірсүру тұрғысыман  кез келген  саяси  жүйені  карастырганда 

ол  “ к ір у "  ж ән е  “ ш ы ғу ”  ж ү й е сін ін   е м ір   сү р у ін ін   к е р с е т к іш і  р етікй е 

ки берн етикалы к принцип өлш емін колданады.  “ К іру” — бұл азаматтардын 

мүдделері  мен  кажеттіліктері,  ал  “ш ығу” -  биліктін шешімдері мен әрекеті.

Саяси тұжырымдардын калыптасуы мен дамуына ірі үлес коскан француз 

элеуметтануш ысы әрі саясаттануш ысы Морис Дюверже ( І917)болды. Онын 

негізгі енбектері:  “Саяси  партиялар” ( 1951  ж.).  “С аясат идеялары.  Биліктін 

когамда колданылуы” (1966ж.),  “С аясатәлеуметтануы: саясиғылымдардын 

эл ем ен ттер і"( 1973ж .) .

Д ю верж е саясат пен  кактығыс теориялары н  жасауда айтарлыктай  үлес 

косты. Ол саясатты “екі  жүзді  Я нусп ен ” салысгырды.  О ны н пікірінш е,  бір 

ж агы нан,  саясат -  бүл  кактығыс,  билік  колында билігі  барды ц одан  пайда 

табуына және қоғамды баскаруына мүмкіндік береді. Екінші жагынан,  саясат 

бүл  — коғам  әм іріне  тэртіп  пен  әділдік  ереж есін  енгізуге талпыныс,  онда 

билік  о р так   мүддеге  ж эн е  ж еке  м үдделердін  кы сы м ы на  карсы  ж алпы  

ізгіліктін  болуына  кепілдік  береді.  Бірінші  жағдайда  саясат  азш ылыктын 

кегіш іліктен алатын ж енілдіктерін жоюға к ы зм ет етеді;  екінш і жағдайда ол 

барлы к азаматтардын  коғамға  интеграциясын  ж үзеге  асыру  күралы  ж әне 

әділетті  мемлекет күру  күралы болып табылады.

Д ю верж е саяси  күрестің мынандай ф ормалары н:  саяси  режим,  кысым 

жасау топтары,  тактика,  стратегия ж эне т.б. түрлерін сараптайды.

Ол  саяси  партиялар  мен  партиялар  жүйесі теориясы на  зор  үлес  косты, 

бүл  оны   эл ем ге  таны м ал  етті.  Ол  п ар ти ян ы ң   к ү р ы л ы м д ы к-ү й ы м д ы к 

негіздерін,  инстптуттык кауым ретінде олардын калыптасуы мен дамуынын

99


ерекш еліктерін қарастырады,  бірінші болып саясатгануда партия,  парламент 

ж әне сайлау жүйесінін өзара байланысы туралы мәселені көтереді. Дюверже 

сайлау ж эне партия жүйелерінін өзара байланысынын “үш әлеуметтанулы к 

зандары н" жасады. О ларды ңмазмұны  келесі кағидаларгасаяды: бірінш іден, 

п роп орцион алд ы   сайлау  ж үйесі  катаң   іш кі  кұрылымы  б ар  автоном ды  

партияларды н  өм ір  сүруін  сипаттайты н  көп  партиялы к  ж үй ен ің   пайда 

болуы на  септігін  тигізеді;  екінш іден,  абсолютті  м аж оритарлы к  сайлау 

жүйесі партия жүйесінтуындатады,  онда партиялар икемді позиция үстайды 

ж ә н е   ө зар а   к ел ісім ге  келуге  ты р ы сад ы :  үш інш іден,  сал ы сты рм алы  

м аж оритарлы к сайлау жүйесі екіп арти ялы к жүйені калыптастырады.

К азіргі  кезге  дейін  өткен  ж үзж ы л ды к ты н   50-60  ж ы лдары нда  Батыс 

ел дерін де  к е ң ін е н   тараған   и д ео л о ги я сы зд ан д ар у   т ео р и я сы   кай сы б ір  

түсініктем елер  алып,  сакталыгі  отыр.  Т еориялы к  түрғыдан  алғанда  бүл 

тұж ы ры мдама  езін ің  шығуын  неміс  әлеуметтануш ысы   К арл  М ангейм нін 

(1893-1947)  әлеум еттан улы к  білім ін ен   алады.  Бүл  зерттеуш і  еш канд ай 

идеология ақикаттуралы  накты білім бермеуімен байланысты,  идеологияны 

“жалған білім ” деп жариялады. 50-60 жылдары Батыстын ірі ф илософ тары , 

әлеуметтануш ылары Т.П арсонс,  Э .Ш илз,  Д .Белл,  С.Липсет,  Р.Арон және 

баскалары   идеологиясы зданды руга  әлеум еттік-саяси   тұж ы ры м дам алы к 

сипат  берді.  Бүл  тұжырымдама,  бір  ж ағы нан,  сол  кездегі  өм ір  сүрген 

б урж уазиялы к  идеологияны  партиясы з  “таза  гы лы м”  ретінде  корсетуге 

бағытталса,  екінш і  жағынан,  “ кез келген  идеологиянын ғы лы мсы зды ғы ” 

туралы пайымдаудынастарында оны өзге идеологияға карсы кою  жатыр еді.

И д еологи ясы зд ан д ы ру  түж ы ры м д ам асы н   ж асауш ы лар  “ и д еологи я 

б ітк ен ”  күн туды деп сендірді.  Бұл  коры ты нды ны  олар түрліш е дәлелдеді. 

О л а р д ы н   к е й б ір е у і  ғ ы л ы м и - т е х н и к а л ы к   р е в о л ю ц и я   ж а ғ д а й ы н д а  

идеологияны норнына гылым келді дегенді,  екіншілері,  казіргі  Батыскоғамы 

алда түрган  міндеттерді  идеологиялы к догмалардан  тыс  ш еш уге  кабілетті 

дегенді ж ән ет.б . айтты.

А л ай д а  70  ж ы лд ары   Д .Б е л л ,  с о д а н   кей ін   и д е о л о ги я с ы з д а н д а р у  

түж ы ры м дам асы ны н  баска  да  авторлары   жана  реидеологиясы зданды ру 

т ұ ж ы р ы м д а м а с ы н   ұ с ы н д ы .  Бүл  т ү ж ы р ы м д а м а , 

б ір   ж а ғ ы н а н , 

идеологиясыздандыру түж ы ры м дам асы ны н өзіндік жалғасы іспетті болса, 

екінш і  ж ағы нан ,  оны н  жалған  екен ін   білдірді.  Бүл  түж ы ры м дам аны н 

авторлары жана жағдайдын талаптарына жауап беретін ж эне бүкара 



халыкка 

түсінікті жана идеология жасау мәселесін койды. Олар мүндай идеологияны 

дәстүрлі  либерализмді  радикальды  ф разелогиям ен  үш тастыру  ж олы мен 

күруға талпы ны с жасады.  С оны н бары сы нда  когамдык сананы  бүкаралы к 

акпарат күралдарынын көмегімен манипуляциялау техникасын жетілдіруге 

ерекш е кен іл аударылды.

100


Батыс элеум еттануы нда институционализм  айтарлыктай рөл аткарады. 

О ны некілдері Сеймур Л ипсет ( 1922),  Чарльз М илз ( 1916-1968) жэне баскалар 

коғамды к,  соны н  ішінде саяси өм ірдін түракты  ұйымдасуы ж эне реттелуі 

ф ормалары н зерттейді. “С аяси институт" осы  бағытта қолданылатын  негізгі 

үғым  болып  табылады,  бүл  жерде  іижі  күрылымы  бар  ж ән е  кызметгін 

б ек ітілген   ереж елері  мен  н о р м ал ар ы н а  бағы н аты н ,  белгілі  бір  саяси  

м ак саттар   мен  ф у н к ц и я л а р д ы   а тк ар у   үш ін  к үры лған   м екем е  ретінде 

түсіндіріледі.  А дамдардын  саяси  ж үріс-гұры сы н  институтционалш ылдар 

өмірдегі  әлеум еттік-норм агивтік  актілерм ен  ж ән е  инсгитуттармен  тығыз 

байланыста зертгейді,  оларды н пайда болу ж ән е өмір сүру қажеттігі табиғи 

тарихи занды лы к ретінде мойындалады.

XX  ғасы р д ы н   20-30  ж ы л д ар ы н д а   с ая си   ойдағы   е р ек ш ел ік т і  ағым 

т е х н о к р а т т ы к  

т ү ж ы р ы м д а м а л а р д ы  

к а л ы п т а с т ы р д ы . 

Бүл 


түж ы ры м дам аларды н  мәні  коғамда техника  мамандары ны н саяси  билігін 

орнату кажеттілігін дэлелдеуден көрінді.

С аяси ойда технократтык бағыттын пайда болуын көптеген зертеушілер 

ам ерика ғалымы Т.Вебленнің ( 1857-1929) есімімен байланыстырады,  20-шы 

жылдары шыккан "Инженерлер және баға жүйесі" кітабында ол саяси билікті 

техника мамандарына беруді ұсынды.

XX ғасырдын 40-50 жылдары,  жоғарыда энгіме болған түжырымдамалар 

пайдаболы п,  әнеркәсібі дамыған елдердетехнократияны саяси нактылыкка 

айналды ру  туралы   көзкарастар  калы птасты .  Бұл  тұж ы ры м дам аларды н 

аиторлары технократтар басш ылык кы зм еп і тек кәсіпорындар мен олардын 

бірлестіктерінде  алып  кана  коймай,  өздерінін  колдары на  саяси  билікті 

ш оғырландыруы тиіс деп санады. 60-70 жылдары технократиялы к идеялар 

а м е р и к а   ә л е у м ет га н у ш ы л а р ы   мен  с а я са гт а н у ш ы л а р ы   Г .С ай м о н н ы н  

(“ ғылыми баскарылатын коғам”),  Д.Беллдын (“посі ипдустриалдыккоғам"), 

З .Б ж е з и н с к и й д ін   ( “ т е х н о т р о н д ы к   к о ғ а м " )   ж ә н е   б а с к а л а р ы н ы н  

түж ырымдамаларынан корініс тапты.

А талм ы ш түж ы ры м дам аларм ен  катар,  Х Х ғасы рда “постиндустриалды 

котам ”,  “мем лекеттік  ш аруаш ы лы к  теори ясы ”,  “әлеум еттік  нары кты к 

ш аруаш ы лы к” ,  “бәрін  ж ары лкайты н  м ем лекет”  түжырымдары,  “саяси 

плю рализм теориясы ” ж эне т.б.  мейлінше кен інентараған еді.

“ П о с т и н д у с тр и а л д ы   к о т а м ”  т ұ ж ы р ы м д ам а сы   а в т о р л а р ы н ы к   бірі 

а м е р и к а н д ы к   ә л е у м ет т а н у ш ы   А лви н   Т о ф ф л е р   (1928)  “ Б о л а ш а к п е н  

сокты ғы су”,  “Үшінш і  то лк ы н ”  ж эне  баска да  енбектерінде  адамзат  жана 

технологиялы қ револю цияны  басынан  кеш іріп  жатыр,  соны н барысында 

компьютерлік дәуір орнайды ж әне акпараттык, коғамға өту жүзеге асады деп 

сендірді.

Т о ф ф л ер   акп аратты к  коғам ны н  негізгі  тенден ц и ял ары н а  сараптама

101


ж асайды. Т оф ф лер теориялы к назарын  коғам өмірінін  барлы к саласында: 

экономика,  білім,  денсаулыксактау,  каржы мен бизнес,  бүкаралыкакпарат. 

дем аду ж эне т.б. өсіп келе жаткан білім,  акпарат рыно/ іне аударады.

Білімнінаддынғы катарлы экономиканын манызды ресурсынаайналғанын 

айтуымыз  керек,  өйткені  ол  ш икізатка  каж еттілікті.  ж умысш ы  күш іне, 

уакы т  пен  кап италға  м ұктаж ды кты   кы скартады .  XXI  ғасы рда  әлем дік 

денгейде  эк о н о м и к а лы к   үстемдік  үш ін  жүріп  жаткан  күресте  "білімге 

негізделген  стратегиялы к кару"  әрекеті  алдынғы  катарға  ш ыкты.  Байлы к 

пен  кару-ж аракка  карағанда  білім  көб іне-көп  тең белінбеген,  сонды ктан 

білімді,  интеллектуалды к  ресурстарды  кайта  бөлу  казіргі  өркен ниеттін 

манызды міндеті болып табылады.

“Борін  ж ары лкайты н  м ем лекет”  теориясы   аиторлары ны н  пікірінш е, 

аралас  эконом иканы   нығайту.  эк он ом и к алы к өмірді  м емлекеттін реттеуі, 

әлеум еттік  кы зм ет  көрсетуді  дамыту  ж эн е  т.б.  Батыс  ел д ер м д е  “бәрін 

жарылкайтын мемлекетті” орнатуға жеткічген.  Ресми  күжаттарда (мысалы, 

Ф р ан ц и я,  И спани я  ж эн е  т.б.  елдерд ін  к о н сти туи и ялары н да)  мүндай 

мемлекетті сипаттауда “әлеуметтік мем лекет"  гермині  колданылады.  Атап 

айтар  болсак,  1974  жылғы  Ш веция  К онституииясы нда  ж еке  адам ны н 

амандығы  м ем лекет  кы зм етінін  негізгі  максаты   болып  табы латы нды ғы  

ж азы лған;  Ш вейцария  К онституциясы нда  мемлекет  азам аттарды н  әл- 

аукатын арттыруға ыкпал ететін  шараларды  кабылдайтындығы айтылған.

Саяси әдебиетте "әлеуметтік  мемлекет" терминін  ГФР конституциисын 

ж асауш ы лар енгізді.  Ө зінін  мэні  ж ағы нан  бүл  терминнін ғылыми еместігі 

дау тудырмайды. Ол мемлекеттін әлеуметтік институт екендігін (кез-келген 

мемлекет  сондай  болып  саналады)  білдірмейді,  керісінш е  ол  элеум еттік 

мемлекет халыктын емір денгейін арттыруға,  онын материалдык эл-аукатын 

кам там асы з  етуге,  балаларды ң ,  ж астарды н ,  карттарды н  әл еу м еттік  

корғалуына  ж әне  т.б.  әлеуметтік  әділеттілік  орнатуға  бағытталған  саясат 

жүргізуі  тиіс.

Ә леуметтік  мемлекет  өндіріс  күралдары на  менш іктін  көп  түрлілігін, 

коғамдык өндірісті  реттеудін  нары кты к  ж ән е  жоспарлы  механизмдерінін 

үш тастырылуын,  адамнын  әлеум еттік-эконом икалы к,  саяси  ж эн е  жеке 

күкығы  мен  бостандығына,  халы кты н  барлы к  жіктері  үшін  білім  алуға, 

денсаулығын  сактауға  кепілдік  беруді  камтамасыз  етуі  тиіс,  кы лмы спен, 

н а ш а к о р л ы к п е н   т и ім д і  к ү р е с   ү й ы м д а с т ы р у ғ а , 

б а р л ы к   е н б е к к е  

жарайтындарды жұмыспен камтамасыз етуге,  тұрм ы сы төм ен азаматтарды 

корғауға ж эне т.б. бағытгалған бағдарлама дайындаумен камтамасыз етуі тиіс.

Ш етелдік кейбір белгілі авторлардын айтуынш а “элеуметтік  мем лекет” 

түжырымдамасы XX ғасырдын екінш і  ж арты сы ны н бас кезінде  ш ы нды кка 

айналғанобъективтік процестерге:  КСРО-даәлеуметгік мәселелерді шешудін

102


т ә ж ір и б е с ін е , 

Б а т ы с т ы н   б ір к а т а р   е л д е р ін ін   п о с т и н д у с т р и а л д ы к  

технологияғакөш уіне,  біркатар елдердегі революциялыкүрдістерге,  ондағы 

халы кты н айтарлы ктай бөлігінің өз кұкы ктары н түсінуіне ж ән е т.б.  жауап 

ретінде пайдаболған. “ Барлыкадамдар,  — деп жазды немістінбелгілі ғалымы 

К .Я сперс,  — әділеттілікті талап етеді ж эне казір оянған сананы ң аркасында 

өзд ерін ің   талаптары н  түсінуге,  білдіруге  ж ән е  коргауға  кабілетті.  Осы 

әділеттілікті  талап  ету  енб ек  ж ағдайы на,  ен б ек  нәтиж есін де  алы нған

I

өнімдерді бөлуге бағытталған  .



Казіргі уакытта саяси  плю рализм теориясы саясаттануда манызды орын 

алған.  С аяси  плю рализм  теориясы н  Э .Д ю ркгейм,  М .Д ю верж е,  Р.Даль, 

Р Д а р е н д о р ф   жасады.  О ларды н  көзкарастары н ы н   негізін  казіргі  коғамда 

таптар жойылды,  оларды н орны нда әртүрлі езар а әрекет ететін әлеум еггік 

ж ік те р ө м ір с ү р е д і,  бүларды н мүдделері антогонистік емес,  о л ар тат у т ү р а 

алады деген  кағида күрады.  М үндай жағдайда м емлекет әртүрлі топтардын 

мүдделерін үйлестіру ф ункциясы н аткарады,  бәсекелесуш і саяси күштердін 

арасы нда  казы лы к  рөл  аткарады .  біреулердін  екінш і  біреулерден  асып 

кетуіне жол бермейді.

“Саяси плю рализм" теориясы дем ократиялы к коғамда әлеуметтік топтар 

©здерінін мүдделерін еркін білдіретініне,  саяси өмірге катысуға,  партиялар, 

козғалыстар кұруға ж әне т.б. сендірді.  Мұндай коғамда,  олардын пікірінше, 

саяси  билік  нығаяды,  о н ы н   ш ешімі  әр  түрлі  әлеум еттік  топтарды н  өзара 

әрекетін ін  нәтиж есі болып табылады.

И деялы к  плю рализм  немесе  пікір  плю рализмі  әртүрлі  индивидтердін 

санасында объективтік акикаттын алуан түрде бейнеленуінін нәтижесі,  адами 

әр  түрлі  ойдын  м әнгілік  табиғи  ф орм асы ,  онсы з  адамзатты н  каркындап 

дамуы   м үм кін  емес.  С аяси   п л ю рали зм н ін   м ән і  таптар  мен  әлеум еттік 

топтарды н әр түрлі мүдделері мен  позиииялары ны нобъективті себептеріне 

саяды,  демек саяси салада олардын білінуі көп түрлі формалардан байкалады.

XX ғасырдын 30-50 жылдарында А К Д І-ты н саяси ғылымы бихевиоризмге 

үлкен назараударды.  Бихевиоризмнінклассиктері (Ч.М ериэм,  Г.Лассауэлл, 

Д ж .  К этлин  ж эне  т.б.)  саясатты   түлға  аралы к  өзара  әрекет  түрғысынан 

карастырды.

Олардын тусініг і бойынш а,  саясат жекелеген индивидтердін өзара әрекеті 

мен саяси әрекеттердін жиынтығынан күралады,  яғни индивидуалдык саяси 

жүріс-түрыс векторларынын косындысынан калыптасады.  Индивидтербилік 

м әселесін д е  еза р а   к а р ы м -к ат ы н ас к а  түседі,  ол арды н   и н ди видуалды к 

максаттары  саяси  өмірдін  негізін  кұрайды.  Осы  жағдайда  саяси  сала  ен 

алды м ен  белгілі  бір  ә р е к е т т е р   мен  өзара  әр ек еттер д ен   калы птасаты н 

(“а к ц и й ”,  “и н теракций” )  индивидтердін саяси  белсенділігінін  жиынтыгы

'Ясперс  К.  Смысл  и  назначение  истории.  —  М .,  1991.  —  с.  185.

103


ретінде түсіндіріледі. Осы ме тодологиялы к ұстаным  ш енберінде саясатты н 

ресурстар  алмастыруы  (П .Блау),  “саясатты н  ойын  теориясы "  (О .Брам с), 

“сая си   с у б ъ ек т іл е р д і  ұтымды  т а н д а у   т е о р и я с ы "   (Ф .Ф и о р н а )  іспетті 

тұж ырымдамалар жасалды.

XX  ғасы рды ң  екінш і  ж артысында  постм одернизм ,  жана  либерализм, 

ж ана  консерватизм   ж эне баска да саяси ойды н багыгтары  кеш нен тарады. 

П остмодернистерөткен тарихты ж эне бүгінгі когамдык шындыкгы зерттеуде 

жана амалдарды колдану кажеттігін негіздейді. Олардын кейбіреуі,  мысалы 

P.J1 ипщатц,  мемлекет “белгілі бір аумакта халыктын эл-аукатын камтамасыз 

ету үшін пайда болтан жок,  ол "үкіметтің адамдарга е з  бағамдауын тануды н” 

нәтиж есінде  шыкты деп есептеді. Ж ан а либералдар когамдык өмірдін бүкіл 

пропестеріне.  соны н ішінде жеке кэсіпкерлік кызмет саласына мемлекеттік 

ыкпалды кенейту идеясын  насихаттады. Ж ан а консерваторлареркін рынок 

идеясын негіздейді.

С а я с и   гы л ы м д а р д ы н   к а зір гі  с а я с и   ж ү й е л е р д і,  к ұ б ы л ы с т а р   мен 

п р о и естер д і  зерттеу  м ү м к ін д ігін   б ар ы н ш а   к ен ей гу д е  б олаш аты   зо р  

бағыттарының бірі — салыстырмалы саясаттану калыптасты.

Америка саясаттанушысы Габриэль Алмонд (1911) осы бағып ын кэрнекті 

өкілі  болып  саналады.  О нын  негізгі  жүмыстары:  “ Салыстырмалы  саясат: 

даму тұжырымдамасы” ( 1966ж.),  “Д амушы аймактарды нсаясаты ” (1968 ж.), 

“ Бүгінгі салыстырмалы саясат” ( 1988 ж . ) .

А лм ондты   саяси   жүйе  ж эн е  сая си   м эд ен и ет  ж он індегі  т ео р и я л ы к  

зерттеулері  таны мал  етті.  Алмонд  дайындаган  саяси  жүйе  моделдерінде 

негізінен  “к ір у ”  ж эн е  “ш ығу” ф ун кц и ял ары н а  кекіл  аударылды.  Алмонд 

саяси мәдениеттін мазмүнын кұрайтын саяси бағыт-бағдарлардын ж эне саяси 

ж ү й ен ін ө м ір сү р у  сипаты ны ңарасы ндағы  өзара байланысты корсетгі.

А лмонд  пен  С.Вербанын  бірігіп  ш ығарган  "А заматты к  мэдениет.  Бес 

мемлекетте ri саяси  катынастар ж эне д ем ок рати я” ( 1963 ж.) атты енбегінде 

салыстырмалы саяси талдаудын эдістерін,  мысалга AKLJJ,  М ексика,  И тати я, 

Ү л ы б р и т а н и я   ж э н е   Г ер м а н и я   с и я к т ы   б ес   ел  х а л ы к т а р ы н ы н   с а я си  

мәдениеттерін салыстыру аркылы паш еткен.

Т алдауды н  осы   әдісін  А лмонд  саяси   ж үйені,  ж алпы  саяси  дамуды 

карастырганда колданган.

Салыстырмалы саясаттанудын жетістікгері бүгінгі күні когамдык колдау 

тауып,  мойындалды,  онынж етезерттеулерін Америка мен Батыс Еуропанын 

саяси  к ай р атк ер л ер і,  үкім еттері  мен  п артиялары   кен інен  колданады , 

осылайш а оларды н практикалыктиімділігі дэлелденді.

XX  г а с ы р д ы к   90-ш ы  ж ы лдары   к азір гі  Е уразияд а  саяси   гы лы м дар 

саласында  зерттеулер кенінен  жүргізілді.  Көптеген  кітагітар,  кітапш атар, 

макалалар ж ары кка шыкты,  саясаттану багытында журналдар шыгарылды.



104

С аясаттану бойы нш а  окулы ктар  мен  оку  күралдары  ж ары к корді.  Алайда 

Еуразияны н казіргі заман тарихында саяси ғылымдар өз дамуынын бастапкы 

к е зе н ін д е   тү р ған ы н   а й т у ы м ы з  к аж ет.  Е у р а зи я л ы к   а к и к а г т ы н   саяси  

тәж ірибесі  әлі  де  ж еткіліксіз  сарапталған  ж эн е  кортындылантан.  Саяси 

ғ ы л ы м д ар   мен  п р а к ги к а д а   б ат ы с ты к   д әс т ү р ге   ел ік т еу д ін   оры н  алып 

отырғандығы байкалады.

С оны м ен.  саяси  ғыдым  XX  ғасырда  өз  алдына  ж еке  гылым  ретінде 

толығымен  калыптасты ж эн е ол әртүрлі бағытта дамып келеді. 

,  ,

Ж оғарыда баяндалгандарды корытындылаи келіп,  мынандай түжырым 



ж асауға болады: бірінш іден,  саяси ғы лы м дартарихы — бұл өткен үрпактын 

мол  тәж ірибесі,  онсы  j  казіргі  саяси  өмірдін  бірде-бір  манызды  мэселесі 

ш еш іле  алм айды .  Бүл  тэж ір и б е   казіргі  к езен   үш ін  өзек  ж арды лы ғы н 

жоймаған кәптеген бірегей шешімдерден түрады,  ғалымдар мен практиктерге 

өз зерттеулерін өткен  практикам ен садыстыруға,  өткенде табылған бірегей 

ж аналы ктарм ен  салыстыруға  м үмкіндік береді.  Екінш іден,  саяси  идеялар 

үзак эволюпиядан әтіп,  соның барысында кейбір зандылыктар көрінді: саяси 

идеялардын дамуы тарихты н  әртүрлі  кезеңдегі  коғам ны н  каж еттіліктерін 

ж эн е даму денгейін жалпы көрсетеалды ;  билік эволю ш іясы,  мемлекет гіен 

адамны н өзара  кагы насы   саяси талдауды н  негізгі  батыгы  болып  табылды; 

саяси идеялардындамуы жалпы проблемалардан жеке мәселеге,  мемлекеттен 

адамға  карай  жүрді;  адам ны н  күкығы  мен  бостандығы  м эселесінін бірге- 

бірте басымдығы артты;  саяси идеяларсаяси практикаға ар к а сүйеп барынша 

шыыайылана түсті,  саяси ғылым мен саяси акикатты нтікелей озара әрекеті 

пайда болды.

Саяси ғылым бүгінғі күнітезж онетабы сты түрдедам ы п келеді. XXIғасыр 

тоғысында саясаттану аса манызды зерттеу ғылымдарының біріне айналды.

5 т '■ 


' ■*

 

4 ч  



  : : і жр.

/  -/д‘ 


ЛГ 

і v: 


:

1 '  : ' л; 

'





V4, 

: - х

 

J і..-;;’ ’ :  :  L  м 



'1

 

. г. 



Ü

f . O  v'   i

i

;

-



: ’. ; й 

: ■ - '

  ■" 


:  TO  ;

!■

■:  ■



 

■■■•. 



•■■ ■

  >  . '




•ЛЪ' 

л и   ■

 

■■■  ;  . 



-  r : i :- 

 

.;'Г;Г-



:■

  ........ . 



,, 

-

і



г

 

.-/у

I1:* ’!;  -i-  ■■■ , 

:  : 

■"



  ;»rifU>«a*mrj4< v .   >.»•.•*  •*, г.
<

  .S; 


J * '4.,

105


Үшіншітакырып:

■■ 



\.!tXV  і

САЛЫСТЫРМАЛЫ САЯСАТТАНУ 



іг

С аясаттану гы лы мы ны н көптеген  м әселелерінін ішінде салыстырмалы 

саясаттану мәселесі манызды орын алады. Салыстырмалы саясаттану немесе 

с а я с и   к о м п а р а т и в и с т и к а   д е г е н ім із   с а я с и   ғ ы л ы м д а р д ы н   м а н ы зд ы  

б ағы ттары ны н  бірі  болып  табылады.  Ол  әсіресе,  ғылыми  әдебиетте  аз 

камтылған, түрлі елдер мен мемлекеттердін, түрлі енірлер мен халыктардын 

жалпы жағдаяттары мен ерекш еліктерін зерттейді. 

1  44


Салыстырмалы  саясаттануды  жалпы  саясаттануды н  манызды,  соны н 

өзінде  күрамды  бір белігі  ретінде  карасты ра  келгенде  ол  өз алдына дербес 

пән болып шығады.  Н акты ракайтканда, мүнда өзіндік зерттеу аукы мы нда 

м ем л ек еттер д і,  елдерд і,  ө н ір л ер д і,  х ал ы ктар д ы   с ал ы сты р м ал ы   түрде 

карастыруға болады. Демек, бүл гылым саласы ны ң өзіндік зерттеу тәсілдері, 


Каталог: fulltext -> buuk
buuk -> Л I м а. Ақтанова алалар әдебиеті (Қазақ балалар драматургиясы мәселелері) Оқу қуралы ifb u a h t p j f б а с п а с ы астана-2011
buuk -> Г. К. Сатыбалдиева биология гылымдарының кандидаты
buuk -> Монография «Тұран-Астана»
buuk -> Микркезз алматы
buuk -> Б. Р. К,ожахметова МӘШҺҮр жүсіп
buuk -> Іллаев, Ғ. У. Уәлиев, Н. Д. Абдуллина ж л т л т л fee
buuk -> Физиологиясы
buuk -> Д. филология ғьш ы мдары ны ң кандидаты
buuk -> Әдістемесі тұрдалиева Г. Ж. Тұрдалиева бастауыш
buuk -> Мемлекеттік тілде оқымайтын


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   50


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет