Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі



жүктеу 5.42 Mb.
Pdf просмотр
бет27/43
Дата25.12.2016
өлшемі5.42 Mb.
1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   ...   43

Литература
1.
 
Введение в теорию межкультурной коммуникации/ А. П. Садохин. – М.: Высш. шк., 2005.  
2.
 
Карасик  В.И.  Языковой  круг:  личность,  концепты,  дискурс.  –  Волгоград:  Перемена,  2002.  – 
477 с.. 
3.
 
Маслова  В.  А.  Лингвокультурология:  Учеб.  пособие  для  студ.  высш.  учеб,  заведений.  -  М.: 
Издательский центр «Академия», 2001. -- 208с.  
4.
 
Тер-Минасова, С. Г. Язык и межкультурная коммуникация / С. Г. Тер-Минасова.-М., 2000. – 
14с. 
5.
 
Е.Я. Шмелева, А.Д. Шмелев. Русский анекдот как текст и как речевой жанр// Русский язык в 
научном освещении.- М.: Языки славянской культуры, 2002. -319с. 
 
 
 
ӘОЖ 37.030 
 
АҒЫЛШЫН, ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ОРЫС МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРІ ХАЛЫҚ АУЫЗ 
ӨНЕРІНІҢ ЖАНРЫ РЕТІНДЕ 
 
Оспанова П.А., Камбатырова Г. 
(М.Х.Дулати атындағы ТарМУ) 
 
 
 
Біз қазақ тілімен қатар орыс, ағылшын тілдерін де еркін меңгергіміз келеді. Біздің 
ана тіліміз – қазақ тілі. Ана тіліміздің бай, көркем тіл екенін біз өте жақсы  білеміз. Сол 
себепті    ана  тіліміздің  ауыз  әдебиетінде  қалыптасқан,  ойып  тұрып  орын  алған    ата-
бабаларымыздың  нағыз  ақыл  иелері  данагөй  болғандарын  сипаттайтын  мақал-
мәтелдердің  үш  тілде  қолжетімді  болуы  оқушылар  үшін  қажетті  деп  ойлаймыз. 
Сондықтан  тіліміздегі  мақал-мәтелдердің  өзге  орыс,  ағылшын  тілдерінде  бір-біріне 
мағынасы жағынан ұқсас, жақын екенін анықтап, зерттеп, еліміздің дамуына үлесімізді 
қоссақ дейміз. 

 
 
237 
Тәуелсіздігімізді алғалы бері елімізде тіліміздің еңсесі күн санап көтеріліп келеді. 
Еліміздің  салт-дәстүрлері  қайта  өрлеп,  ауыз  әдебиетіміз  құнды  бола  түсті.    Жалпы 
халыққа  түсінікті  мақал-мәтелдеріміздің  салмағы  арта  түсті.  Өткенімізден  қол  үзіп 
қалмас үшін Елбасымыз барлық жағдайды жасап беріп отыр. Осындай жағдай жасалып 
отырған  елімізде  тек  білімімізбен  ғана  басқа  елдерге  танымал  болатындығымызды 
дәлелдеу ғана қалғандай. 
Қоғамға біздің тіл саясатымыздың мәнін тереңірек түсіндіру керек. Ол кез келген 
мемлекеттің ұлт саясатының өзегі… деп нақты ашық айтқан. 
Қазақ тілі – мемлекеттік тіл. 
Орыс тілі – ұлтаралық қарым-қатынас тілі. 
Ағылшын тілі – жаһандық экономикаға ойдағыдай кірігу тілі. 
Мемлекттік тілді – дамытамыз. 
Орыс тілін – қолдаймыз. 
Ағылшын тілін – үйренеміз.[4] 
Бұл  сөздердің  салмағын  салмақтай    алмайтын  адам  жоқ  шығар  деген  ойдамыз. 
Тіл-тілдің  бәрі  жақсы,  бірақ  қазіргі  таңда  қазақ,  орыс,  ағылшын  тілдерінің  бір  арнаға 
тоғысуы  біздей  жастарды  қуантады.  «Мақал-сөз  мәйегі»  дегенді  қазақ  халқы  бекер 
айтпаса керек. Сондықтан зерттеу жұмысымыздың бағытын мақал-мәтелдерге қатысты 
етіп алдық. 
Мақал-мәтелдер  қай  халықтың  болмасын  ұлт  болып  қалыптасқанынан  бері,  сол 
ұлтпен  біте  қайнасып, жасап  келеді.  Қазақ  елінің  мағыналы  ой  берер  қаншама  мақал-
мәтелдері  барын  бәріміз  де  жақсы  білеміз.  Мақал-мәтелдер  —сөздік  құрамның  халық 
өміріндегі  әрқилы  кезеңдерді,  қарым-қатынас  пен  қоғамдық  құбылыстарды  бейнелей 
сипаттайтын,  көңілдегі  ойды  шебер  де  ұғымды  жеткізетін,  қысқа  да  нұсқа  тұжырым 
жасайтын,  мән-мазмұнға  бай  бөлігі.  Демек,  халық  өмір  шындығын,  көңілге  түйгенін 
мақал-мәтел  ретінде  өз  ұрпағына  үлгі-өнеге  етіп  қалдырып  отырған.  Аталмыш  тілдік 
бірліктер арқылы жас ұрпақты елін-жерін сүюге, ерінбей еңбек етуге, білім алуға, адал, 
кішіпейіл  болуға  үндеп,  жалқаулық,  өсек-өтірік,  мақтаншақтық  тәрізді  қасиеттерден 
бойын аулақ салуға тәрбиелей білген. 
Мақал  —  сөздік  формула,  ешқандай  әдеби  немесе  халық  шығармасымен 
байланысы жоқ және де халық тілінің фразеологиясына,  енген кеңес беру, ақыл айту, 
сын  айту,  қорытынды  жасау  сияқты  жүрген  афоризм  формасы.  Әр  халықтың  өз  даму 
тарихында басынан кешкен алуан түрлі оқиғалары, өзі аңғарған табиғат құбылыстары, 
қоғам мүшелерінің өзара қарым-қатысы, мінез-құлқы, психологиясы жөніндегі жасаған 
қорытынды, тұжырымдарының түйіні, өмір тәжірибесінен жинақталған философиялық 
ойлардың ұтқыр да ұтымды көрінісі.[1] 
Мақал-мәтелдер – ол халық жасаған, ежелгі  көздерден аударылған нақты, тауып 
айталған сөздер. 
Шет  тілін  меңгертуде  және  оқушылардың  сөздік  қорын  дамытуда  алатын  орны 
ерекше  фразеологиялық  тіркестер  тобына  жататын  мақал-мәтелдер    мән-мазмұнның 
тереңдігімен ерекшеленеді. 
Қазіргі  таңдағы  басты  проблемалардың  бірі-  тіл  мәселесі.  Елбасымыз 
Н.Ә.Назарбаев  өз  жолдауының  «Тілдердің  үш  тұғырлығы»  стратегиясында  тіл 
мәселесіне қатты назар аударған болатын. Еліміз тәуелсіздік алып заман талабына сай 
дамуы  үшін  әрбір  азамат  ағылшын  тілін  жақсы  меңгергені  жөн.[4]  Ағылшын  тілі  де 
қазақ тілі сияқты көркем де шебер, мағыналы да мазмұнды қанатты сөздерге бай. Сол 
қанатты сөздердің бірі- мақал-мәтелдер. 
Мақал-мәтелдер — сөздік құрамның халық өміріндегі әрқилы кезендерді, қарым-
қатынас пен қоғамдық құбылыстарды бейнелей сипаттайтын, көңілдегі ойды шебер де 
ұғымды  жеткізетін,  қысқа  да  нұсқа  тұжырым  жасайтын,  мән-мазмұнға  бай  бөлігі. 
Демек, халық өмір шындығын, көңілге түйгенін мақал-мәтел ретінде өз ұрпағына үлгі-

 
 
238 
өнеге  етіп  қалдырып  отырған.  Аталмыш  тілдік  бірліктер  арқылы  жас  ұрпақты  елін-
жерін сүюге, ерінбей еңбек етуге, білім алуға, адал, кішіпейіл болуға үндеп, жалқаулық, 
өсек-өтірік,  мақтаншақтық  тәрізді  қасиеттерден  бойын  аулақ  салуға  тәрбиелей  білген. 
Мақал-мәтелдердің  ең  бойында  поэзияға  тән  жинақылық,  үнділік,  саздылық,  ұйқас 
ырғақтылық  байқалады.  Онда  басы  артық  бір  сөз  болмайды,  барлығы  өз  орнында 
екшелген,  сұрыпталған,  жымдаса  біріккен,  ішкі  мазмүнына  сыртқы  формасы  сай 
үндестік тапқан болып келеді.  
Мақал-мәтелдерде  халықтың  бай  тарихи  тәжірибесі,  еңбек  әрекеті,  өмір  сүру 
салты  және  мәдениеті  көрсетілген.    Мақал-  мәтелді  дұрыс  және  орынды  қолдану 
қайталанбас  ерекшелік  пен  мәнер  беріп  тұрады.  Мақал-мәтелдер  қандай  керемет 
болмасын  ,  олардың  кереметтілігі  –  әңгіме  қызып  жатқанда,  сөзіңді  бір  өткір 
ескертумен, байқаумен, қорытындымен, айтылып жатқан әңгіменің өзегін көрсеткенде 
көрінеді. 
Мақал-мәтелдер  мен  тұрақты  сөз  тіркестері  бұл  әр  түрлі  тілдік  құбылыстар.  Біз 
тұрақты  сөзтіркестерді  қолданғанда,  біз  оларды  кез  келген  сөйлемге  немесе  ой 
толғауымызға  қоса  аламыз.  Ал  мақал-мәтелдерді  біз  келген  жерде  қолдана  алмаймыз, 
өйткені,  әр мақалдың өз мәселесі бар. Мақалдар:  
1.Ескертеді: 
If  you  sing  before  breakfast,  you  will  cry  before  night.  Ты  все  пела  –  это  дело,  так 
пойди же попляши; Аузыңмен айтқанды, ісіңмен дәләлде.[2] 
2. Халық тәжірибесін қорытындылайды:   
All  are  not  hunters  that  blow  the  horn.  He  все  то  золото,  что  блестит. 
Жылтырағанның бәрі алтын емес.[2]  
3.Мазақ етеді:  
Everyone calls his own geese swans. Всяк кулик своё болото хвалит.  Қарға баласын 
аппағым дейді.[2] 
4.  Сырт келбетке сын береді:  
There  is  no  rose  without  a  thorn.    Мінсіз  адам  болмайды.  Идеальных  людей  не 
бывает.[2] 
5.Кеңес береді: 
Don’t trouble till trouble troubles you. Не буди лихо, пока оно тихо. Тыныш жатқан 
жыланның құйрығын баспа.[2]  
6. Ақыл үйретеді: 
Who chatters to you, will  chatter of you. Кто сплетничает с вами, тот будет судачить 
и сплетничать и о вас. Дос деп сырыңды айтпа, досыңның да досы бар.[2] 
7. Философиялық мәселелерді қарастырады: 
Liars  should  have  good  memories.  Лжецам  нужна  хорошая  память.  Өтіріктің  ұшы 
бір ақ тұтам.[2] 
Әр  түрлі  тілде  сөйлеп  жазатын  халықтардың  көп  ғасырлық  қарым  қатынас 
тәжірибесі, жақсы аудармашы аударуға тиіс мәтіннің мағынасын түсініп қана қоймай, 
аударма жасау үшін тілдің фразеологиялық байлығын да игеруі қажет.  
Ағылшын  мақал-мәтелдерін  аударуда  қиыншылықтар  болған  және  болуда.    Ал, 
бір шет тілінің барлық ерекшеліктерін ескере отырсақ , бір халықтың мәдениетінің бір 
бөлігі болып саналатынды басқа тілге аудару өте күрделі нәрсе болып табылады.  
Мысалы,  ағылшын мақалы:  
The pot calls the kettle black [3] 
Бұл  мақалдың  сөзбе  сөз  аудармасы  мынадай:  Горшок  обзывает  этот  чайник 
чёрным .  Табақ бұл шәйнекті қарасың деп мазақтайды. 
Егер ағылшындарға мақалдың мағынасы түсінікті болса ал біздерге бұл бір жаңа 
нәрсе болып тұрады, сондықтан да, оның мағынасы толық ашылмайды. Сонымен, егер 

 
 
239 
қазақ  немесе  орыс    ағылшынның  мақал  арқылы  не  айтқысы  келгенін  түсінгісі  келсе 
оның қазақ немесе орыс тіліндегі баламасын іздеуі керек.  
Мысалы  орыстың:  Чья  бы  корова  мычала,  а  твоя  помолчала.[3]  Орыстардың 
өздеріне жақын және түсінікті. Бірақ  егер оны ағылшын тіліне аударса:  Anyone’s  cow 
may moo, but yours should keep quite  деген ағылшындарға түсініксіз болып қалады. Екі 
мақалдың мағынасы екі түрлі болып қалды. 
Мысалы ағылшындардың мына мақалын қарастырсақ: The grass is always greener 
on the other side of the fence.[3] Мұның сөзбе сөз аудармасы: Трава всегда зеленее по ту 
сторону  забора  болады.  Бірақ  орыс  тілінде  бұндай  мақал  жоқ,  оның  орнына:  Хорошо 
там, где нас нет.[3] Сол сияқты қазақ тіліне: Шарбақтың арғы жағындағы шөп көгірек 
болып аударылады, сондай ақ, қазақ тілінде де мұндай мақал жоқ оның орнына: Пәлен 
жерде алтын бар, Іздеп барсам мыс та жоқ деген мақалы бар.[2] 
Бұл  үш  мақал  да  мағынасы  жағынан  бір  бірінің  баламасы  болып  келеді.  Бірақ 
сөзбе сөз аударғанда орыс тіліндегі мақал: 
Life is better, where we are not present деп аударылса, қазақ тіліндегі мақал: There is 
a gold somewhere, But when I get there couldn’t find  even a copper  деп аударылады. 
Орыс  тіліндегі  «когда  рак  на  горе  свистнет»  деген    сөзі,  бір  нәрсенің  ешқашан 
орындалмайтынын  білдірсе,  қазақ  тілінде  осы  мағынаны  білдіретін  «тас  гүлдегенде» 
деп беріледі. Ал ағылшын тіліндегі бұл мақалдың баламасы:  
- when pigs fly - болып келеді. 
Орыс  тіліндегі    рак  –  шаянның  ысқыра  алмайтыны  анық  және  неліктен  на  горе 
таудың  үстінде,  сондай  ақ,  тасқа  ешқашан  гүл  өспейтіні  де  бізге  мәлім.  Бұл  сұраққа 
жауап  бере  алмаймыз.  Ағылшын  тілінде  бұл  мақалдың  мағынысы  да  ешқашан 
орындалмайтынды  білдіреді.  Өйткені  ауыр  да  аз  қимылдайтын  шошқа  ешқашан  ұша 
алмайтыны  анық.  Ал  орыс  және  қазақ  тіліндегі  мақалдарды  ағылшындарға  аударып 
берсек олар түсінбеушілік танытатын еді. 
Көп  мақал  –мәтелдер  оңай  аударылады:  You  must  reap  what  you  have  won.  Что 
посеешь то и пожнешь. Не ексең соны орасың.[2] 
Bad  news  news  travels  fast.  Плохие  новости  быстро  распространяются.  Жаман 
хабар тез тарайды. 
Ал  кейбір  мақал-мәтелдерді  керісінше  түсіндіру  қыйынға  соғады,  өйткені 
олардың орыс және қазақ тілдеріменмағыналары жағынан ешқандай үйлесімділігі жоқ. 
Бірақ  кейде  ағылшындардың  ол  мақалдармен  не  аытқысы  келгендерін    ойлап  табуға 
болады.  
Көріп отырғандай, мақал-мәтелдерді мынадай категорияларға бөлуге болады:  
1.  ағылшын  мақал-мәтелдері  орыс,  қазақ  тілдеріне  толығымен  аударылады 
өйткені, ағылшынша нұсқасы орыс және қазақ нұсқаларымен сәйкес келеді.  
2. ағылшын мақал-мәтелдері орыс, қазақ тілдеріне жартылай аударылады өйткені, 
ағылшынша нұсқасы орыс және қазақ нұсқаларынан бір шама айырмашылығы бар. 
3.  ағылшын  мақал-мәтелдері  орыс,  қазақ  тілдерінен  аудармасы  жағынан  толық 
айырмашылығы бар өйткені, ағылшынша нұсқасы орыс және қазақ нұсқаларына сәйкес 
келмейді.  
Әр  түрлі  халықтардың  мақал-мәтелдерін  салыстыру,  осы  халықтардың  көптеген 
ұқсастықтары  бар  екенін,  сонымен  қатар,  олардың  бір  бірін  өзара  түсінуіне  және 
жақындасуына әкеледі. 
Зерделей  қарасақ,  мақал-мәтелдер  адам  баласының  бар  өміріндегі,  тұрмыс-
тіршілігіндегі салалардың барлығын дерлік қамтиды екен.Көненің көзі іспеттес мақал-
мәтелдер  тобы  өз  ұрпағына  тәрбие  бере  отырып,оларды  еңбек  етуге,білім  алуға, 
адалдыққа,үлкенді сыйлауға тәрбиелейді. 
Қорытындылай  келе,    мақал  мен  мәтелге  анықтама  беріліп,  өзара  ортақ  тұстары 
және  айырмашылықтары  айқыңдалды.  Сондай-ақ,  зерттеу  нысаны  болып  отырған 

 
 
240 
тұрақты  тұлғалардың  коммуникативтік,  кумулятивтік  қызметіне,  әлеуметтік  мәні  мен 
қайнар  көздеріне  сипаттама  берілді.  Қазақ,    орыс  және  ағылшын  тілдері  бойынша 
мақал-мәтелдерді  зерттеуге  арналған  ғылыми  еңбектерге  жалпылама  шолу  жасалып, 
аталмыш тілдік бірліктерді топтастыру ұстанымдары айқындалды. 
Мақал-мәтелдер  —  халық  тарихы,  оның  әлеуметтік  тіршілігі,  ақыл-өнегесі, 
даналығы  мол  көрініс  тапқан,  ой  дәлдігімен,  ықшамдылығымен  ерекшеленетін  тілдік 
бірліктер болып табылады: 
-    мақал  көп  жағдайда үлгі,  өнеге,  өсиет  айтуға  құрылады.  Ал  мәтел,  сөз  тіркесі, 
қалыптасқан  нақышты  орамды  сөйлемше  түрінде  келіп,  көңілдегі      ойды  емеурін 
арқылы жеткізеді және нақты тұжырым, қорытынды пікір жасалмайды; 
-  ағылшын  тіл  білімінде  мақал  мен  мәтелдің  ара  жігі  нақты  ажыратылмай, 
біртұтас  тұрақты  тіркес  ретінде  қарастырылады,  ал  орыс  тілінде  қазақ  тіліндегідей 
мақалдардың мәтелдерден айырмашылығы бар; 
-  мақал-мәтелдер  өзге  тұрақты  сөз  орамдарына  (қанатты  сөз,  нақыл  сөз  т.б.) 
қарағанда, тұлға жағынан ықшам, мазмұны жағынан тұтас, әмбебап; 
-  мақал-мәтелдердің  тілдік  сипатын  сараптап,  ұқсастықтарын  анықтап    қана  қою 
жеткіліксіз,  олардың  ұлттық  ерекшеліктерін,  этнолингвистикалық  сипатын  ашу  — 
бүгінгі таңдағы өзекті мәселелердің бірі; 
- бірқатар қазақ, орыс және ағылшын макал-мәтелдерінің құрамы мен құрылымы 
және мағынасы тұрғысынан өзара сәйкестіктері байқалды, абсолютті эквивалент, яғни 
теңбе-тең балама түрлері де кездеседі; 
-  ағылшын  мақалдары  көбіне  бір  сөйлемнен  ғана  құралса,  қазақ,  орыс  
мақалдарының  басым  көпшілігі  екі,  не  бірнеше  тармақты  болып  келеді.  Қазақ  мақал-
мәтелдеріндегі  айтылар  ойдың  басқа  бір  жағдай,  не  құбылыспен  салыстырыла 
жеткізуін тілдік ерекшеліктер санатына жатқызуға болады; 
-  ағылшын  тіліндегі  мақал-мәтелдердің  құрамында  елді-мекендердің,  атаулары 
мен кісі есімдері жиі кездеседі; 
-  тіл-тілдегі  макал-мәтелдер  әрбір  халықтың  тұрмыс-тіршілігі,  дүниетанымы  мен 
әдет-ғүрпы,  салт-дәстүрі  жөнінде  ақпарат  көзі,  яғни  дүниненің  тілдік  бейнесі  болып 
табылады; 
-  әртектес  тілдердің  мақал-мәтелдерін  салғастырмалы  түрде  зерттеу  жұмыстары 
жалпы  тіл  білімін  теориялық  тұрғыдан  соны  тұжырымдармен  толықтыра  түседі  және 
кейбір практикалық мәселелердің шешімін табуына септігін тигізеді. Халық даналығы 
мен еңсесі мақал-мәтелдерден көрінеді, әр бір елдің мақал-мәтелднрін білу, тілді жақсы 
білуге  ғана  емес,  сонымен  қатар  сол  елдің  халқының  ой  образдары  мен  мінезін  де 
жақсырақ ұғынасың. 
 
 
 
Әдебиет: 
1.
 
Албытова  Н.  Қазақ  балалар  фольклор  арқылы  бастауыш  мектеп  оқушыларының 
дүниетанымын қалыптастыру. – А., 1999 ж. 
2.
 
Ахметова С.Г.  Английские  пословицы  и поговорки  и их эквиваленты  в русском и казахском 
языках: Пармиологический словарь. – А., 1989. 
3.
 
Дубравин  М.  Английские  и  русские  пословицы  и  поговорки  в  иллюстрациях.  –  М.: 
Просвещение, 1995ж.
 
4.
 
Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан-2050» стратегиясы-Астана,2012ж.
 
 
 
 
 
 

 
 
241 
УДК 821.111 
 
ПРОБЛЕМНЫЕ ЗАДАНИЯ В ПРОЦЕССЕ ОБУЧЕНИЯ ЧТЕНИЮ 
ХУДОЖЕСТВЕННОЙ ЛИТЕРАТУРЫ НА ИНОСТРАННОМ ЯЗЫКЕ 
 
Плясунова С.С. 
(СКГУ им. М.Козыбаева) 
 
 
 
В  настоящее  время  в  современной  педагогике  остро  встаёт  вопрос  о  том,  что 
необходимо не только вооружать студента знаниями, а учить его разрешать различные 
жизненные  проблемы.  В  основу  компетентностной  модели  образования  заложено 
содержание  образования,  предполагающее  целостный  опыт  решения  жизненных 
проблем, выполнения ключевых компетенций.  
Прoблемное  обучение  является  одной  из  актуальных  и  современных  форм 
организации  обучения.  Проблемные  задания,  относящиеся  к  активным  методам 
обучения,  могут  быть  использованы  в  обучении  иностранным  языкам  в  высших 
учебных  заведениях.  Такие  методы  стимулируют  познавательную  деятельность 
студентов, обеспечивают активность и разнообразие их мыслительной и практической 
деятельности  в  процессе  освоения  учебного  материала.  Данные  методы  являются 
одним  из  основных  в  дидактике,  т.к.  основаны  на  принципе  активности  студента  в 
процессе обучения. Г. А. Федотова считает,  что обучение, основанное  на применении 
принципа  активности,  характеризуется  высоким  уровнем  мотивации,  осознанной 
потребностью  в  усвоении  знаний  и  умений  и  результативностью  познавательной 
деятельности.  Таким  образoм,  отличительными  особенностями  организации 
проблемного обучения являются самостоятельное решение учебных проблем, развитие 
творческого  мышления  и  познавательной  активности  oбучаемых,  в  результате  чего 
развивается продуктивное мышление, возникает интерес к учебному труду [1: 94].  
Методики  проблемного  обучения,  которые  применяются  в  настоящее  время  в 
учебном  процессе  по  иностранному  языку  в  высших  учебных  заведениях,  создают 
мотивационную  основу  учебной  деятельности  студентов,  затрагивают  их 
эмоциональную  и  духовно-нравственную  сферы,  побуждают  к  использованию  своих 
знаний,  убеждений  и  взглядов  для  решения  возникающих  проблем.  Деятельность 
преподавателя  иностранного  языка  в  вузе  должна  быть  направлена  на 
совершенствование  форм,  методов,  приёмов  и  средств  обучения. По  нашему  мнению, 
методики проблемного подхода могут широко использоваться и внедряться в обучение 
чтению  художественной  литературы  на  иностранных  языках.  Такое  обучение 
предполагает  создание  в  учебном  процессе  ситуаций,  когда  у  студента  возникает 
необходимость решать проблемные задачи дискуссионного характера, направленные на 
развитие его творческих способностей. Под проблемным заданием мы будем понимать 
«практическое или теоретическое задание, вызывающее познавательную потребность в 
новом  неизвестном  знании,  служащем  для  правильного  выполнения  действия, 
приводящего  к  достижению  цели»  [2:  630].  В  ходе  проблемного  обучения  студент 
осваивает  иностранный  язык,  учится  использовать  языковые  средства  для 
интерпретации  содержания  текстов,  создаёт  собственные  речевые  произведения 
проблемного  и  творческого  характера,  что  позволяет  реализовать  и  актуализировать 
личностный  потенциал  обучаемого,  способствует  становлению  субъектной  позиции 
студента.  
В  процессе  работы  с  художественным  текстом  на  иностранном  языке  студенту 
предстоит  анализировать  факты,  мотивы  и  аргументы  для  разрешения  проблемной 

 
 
242 
ситуации, под которой подразумевается  «совокупность речевых и неречевых условий, 
необходимых  и  достаточных  для  того,  чтобы  осознать  противоречие  между 
необходимостью  выполнить  задание  и  невозможностью  осуществить  это  с  помощью 
имеющихся  знаний,  навыков  и  умений,  что  является  стимулом  для  активизации 
речемыслительной  деятельности»  [3:  180].  Решая  проблемную  ситуацию  на 
иностранном  языке,  студент  ощущает  мыслительное  затруднение,  которое  является 
стимулом для добывания недостающей информации.  
Необходимо отметить, что использование проблемных заданий во время работы с 
художественным  текстом  становится  особенно  актуальным,  т.к.  в  таком  тексте 
представлена страноведческая и культурoведческая информация, отражённая в системе 
ценностных  представлений,  обычаях,  традициях,  поведении.  Студент,  работающий  с 
художественным текстом на иностранном языке, должен воспринимать его как важный 
источник освоения языка и «вхождения» в иную культуру.  
Учебные  материалы,  в  роли  которых  выступают  художественные  тексты  на 
иностранном языке, должны соответствовать определённым требованиям. Такие тексты 
способствуют  реализации  принципа  новизны  в  учебном  процессе,  имея  при  этом 
практическую  значимость  и  познавательную  ценность.  Материалы,  которые  будут 
использоваться  для  решения  проблемных  ситуаций,  должны  обладать  доступностью, 
системностью,  логикой,  образностью  и  эмоциональностью  изложения.  Необходимо, 
чтобы  такие  материалы  обладали  тематической  близостью  предмета  изложения  к 
жизненному  опыту  и  интересам  студента.  Немаловажным  требованием  является 
воспитательная  ценность  художественных  текстов  для  обсуждения  нравственных 
проблем.  Такой  текст  также  должен  предоставлять  возможность  столкновения  точек 
зрения и суждений, дающих повод для дискуссий.  
В  процессе  работы  с  оригинальным  литературным  источником  может 
использоваться  специальная  система  различных  проблемных  коммуникативных 
заданий:  
1)  социoкультурные  познавательно-поисковые  задания  и  проекты,  включая 
проблемные  ролевые  игры.  Данный  методический   приём  предусматривает  создание 
ситуаций  общения,  побуждающий  обучаемых  к  импровизации  речевого  и  неречевого 
поведения  в  соответствии  с  характером  полученной  роли,  межролевых  и 
межличностных отношений;  
2)  задания,  ориентированные  на  формирование  коммуникативного  поведения  в 
различных жизненных и профессиональных ситуациях, на моделирование аутентичных 
ситуаций  семейного,  бытового,  этикетного  характера,  в  которых  оказываются 
персонажи произведения;  
3)  дискуссии,  представляющие  собой  обсуждение  спорного  вопроса,  обмен 
мнениями,  идеями  между  двумя  и  более  лицами.  Цель  данного  проблемного 
коммуникативного  задания  –  обнаружить  различия  в  понимании  вопроса  и  прийти  к 
единой точке зрения.  
Эффективнoсть  усвоения  учебного  материала  в  процессе  обсуждения 
художественного  произведения  усиливается  за  счёт  обмена  информацией  между 
участниками,  существования  различных  точек  зрения,  возможности  критиковать  и 
отвергать  другое  мнение,  поиска  группового  соглашения  в  виде  общего  мнения  или 
решения.  
О.М.  Корчажкина  предлагает  испoльзование  симуляционных  заданий,  кoторые 
также относят к числу прoблемных заданий при работе над иноязычным литературным 
произведением.  Это  творческие  и  групповые  задания,  позволяющие  отрабатывать 
конкретные  навыки  коллективного  проектного  поведения  в  импровизированных 
учебных условиях. Автор считает, что такие задания позволяют сделать выбор между 

 
 
243 
вариантами развития ситуации литературного произведения, конструируя при этом те 
или  иные  модели  поведения  героев.  Среди  симуляциoнных  заданий  ученый  выделяет 
динамические,  игровые,  командные,  аналитические,   творческие,  тренировочные  и 
тестовые [4: 21].  
И.И. Яценко выделяет три уровня анализа иноязычного художественного текста
лексический  уровень,  уровень  семантической  композиции  и  уровень  смысла.  На 
лексическом уровне среди примеров проблемных заданий автор обозначает выделение 
и  интерпретацию  деталей,  характеров  персонажей  через  постановку  проблемных 
вопросов,  выделение  лексических  цепочек,  выделение  лексических  единиц, 
демонстрирующих авторские оценки ситуаций, персонажей. На уровне семантической 
композиции читатель может ориентироваться в развитии сюжета и концепта текста на 
основе слов и словосочетаний. На уровне смысла в проблемных вопросах и заданиях в 
качестве  «прежних  знаний»  используется  смыслоoбразующая  информация,  которая 
была эксплицирована на первых двух  уровнях. Среди способов создания проблемных 
ситуаций  И.И.  Яценко  выделяет  «сталкивание»  точек  зрения  по  поводу  основных 
высказываний  героев,  обсуждение  «нелогичных»  поступков  и  высказывание 
персонажей, обсуждение афоризмов из текста, толкование символических заголовков, 
формулировку вопросов и т. п. [5: 71].  
В  процессе  обучения  чтению  художественного  текста  методисты  рекомендуют 
применять  классический  приём  работы  с  пред-текстoвыми,  текстовыми  и 
послетекстовыми проблемными заданиями.  
Например,  на  начальном  этапе  работы  с  иноязычным  художественным  текстом 
преподаватель  выполняет  организующую  функцию:  настраивает  студентов  на  чтение. 
Создание  благоприятного  психологического  климата  урока  и  настрой  на  совместную 
деятельность  являются  основными  задачами  данного  этапа.  Необходимо  ввести 
студентов в ситуацию текста, подвести их к обсуждению темы или проблемы в группе, 
активизировать  языковые  умения  и  навыки  студентов,  активизировать  личностный 
опыт и знания об обсуждаемой теме и проблеме, снять языковые трудности [6: 37]. На 
данном  этапе  студенты реагируют  на  название  текста,  делают  предположения 
относительно  содержания  текста,  проводят  сравнительный  анализ  культурного, 
социального,  экономического  и  национального  аспектов  родной  страны  и  страны 
изучаемого  языка.  Возникает  необходимость  исследования  языкового  и  культурного 
фона  литературного  произведения.  Г.Ф.  Елизарова  считает,  что  модификация  этого 
задания  может  включать  ссылку  на  представления  и  ценности  родной  культуры, 
обусловливающие  такое  толкование.  Студенты  могут  рассуждать  о  том,  что  в  другой 
культуре текст  под аналогичным названием содержал бы информацию определённого 
рода, герои могли бы находиться в иных отношениях. На втором этапе рекомендуется 
чтение  текста  с  использованием  разных  видов  чтения  (просмотрового,  поискового, 
ознакомительного,  изучающего,  комбинированного)  и  стратегий  работы  с  новым 
аутентичным  языковым  материалом,  что  осуществляется  в  режиме  самостоятельной 
работы  на  занятии  или  дома.  На  данном  этапе  полезно  отделять  факты  от  мнений, 
постулировать  мотивы  поступков  героев.  Студенты  могут  предлагать  разные  версии, 
каждая  из  которых  имеет  право  на  существование.  При  выполнении  заданий  на  этом 
этапе  необходимо  показать,  что  существуют  модели  поведения,  которые  отражают 
разные  намерения,  а  одни  и  те  же  намерения  могут  выражаться  разными  культурно-
обусловленными способами [7: 253].  
Для  работы  с  художественными  текстами  на  данном  этапе  рекомендуется 
использовать методику Эдварда де Боно  «Плюс, минус, интересно». Данная методика 
используется  для  эмоциональной  оценки  текста.  В  специальной  таблице  студент 
отмечает  свои  субъективные  суждения  по  поводу  прочитанной  информации.  Студент 
анализирует  факты  и  явления  с  точки  зрения  положительных  сторон  и  заносит 

 
 
244 
ключевые  слова  и  фразы  из  текста  в  графу  «Плюс».  В  графе  «Минус»  он  отмечает 
признаки  изучаемого  предмета,  объекта  или  явления,  свидетельствующие  о  его 
отрицательных  сторонах.  В  графе  «Интересно»  студенты  могут  отметить  те  факты, 
которые  для  них  являются  интересными,  перспективными  и  неожиданными.  По 
окончании работы с таблицей, студент делает вывод. 
Контроль  понимания  содержания  текста  осуществляется  на  третьем  этапе.  Этап 
пoслетекстовой  работы  включает  в  себя  такие  задачи,  как  самоконтроль  понимания 
основного  содержания  текста,  самоконтроль  понимания  содержания  частей  текста, 
подготовка  к  передаче  содержания  текста  и  дальнейшему  обсуждению  в  паре,  малой 
группе, группе по теме или проблеме текста, осуществляется подготовка к выполнению 
творческих  заданий.  На  данном  этапе  работы  рекомендуется  внедрить  элемент 
эмпатического  восприятия,  когда  студент  не  просто  высказывается  по  содержанию 
текста,  например,  в  форме  пересказа,  а  должен  представить  события  и  персональные 
реакции с позиций «другого», принадлежащего другой культуре [7: 254].  
На  заключительном  этапе  работы  с  иноязычным  литературным  источником 
методисты  рекомендуют  обсуждение  в  форме  дискуссии,  диспута  или  интервью. 
Студенты должны уметь давать собственную оценку изложенным фактам и событиям, 
давать  оценку  познавательной  ценности  информации  для  читающего,  проводить 
сравнительный  анализ  с  ожидаемыми  в  тексте  темами,  проблемами,  фактами  и 
событиями.  Очень  важно  уметь  проводить  сравнительный  анализ  культурного, 
социального,  экономического  и  национального  аспектов  родной  страны  и  страны 
изучаемого языка. Преподаватель на данном этапе выполняет организующую функцию, 
помогает  в  подведении  итогов  по  прочитанному  тексту  и  обсуждении  в  форме, 
например,  дискуссии.  Вoзможно  составление  студентом  небольшого  письменного 
комментария  к  тексту,  где  он  излагает  свою  оценку  информации  в  тексте  или 
собственное  мнение  по  поводу  изложенного  в  тексте  содержания,  а  также  написание 
эссе, где будет отражено мнение по проблеме изучаемого литературного произведения.  
Более  того,  одним  из  эффективных  приёмов  в  методике  проблемного  обучения 
является  драматизация  ситуации.  Этот  приём  рекомендуется  применять  на 
завершающем  этапе  работы  с  иноязычным  художественным  текстом.  Драматизация 
подразумевает  креативнoе  использование  устной  и  письменной  речи  на  основе 
изученного  литературного  произведения.  Вхождение  студентов  в  роли  других  людей 
предполагает  имитацию  как  на  лингвистическом  уровне,  так  и  эмоциональное 
переживание с использованием адекватных клише, тактики поведения. Студенты могут 
отстаивать  и  аргументировать  поведение  героя,  изображать  его  поведение,  учитывая 
систему  его  культурных  ценностей  и  его  реакцию  на  ситуацию.  Драматизация  в 
методике  проблемного  обучения  является  таким  приёмoм,  который  позволяет 
полноценно 
воспринять 
художественное 
произведение, 
т.к. 
предполагает 
проникновение  в  мотивы  поступков  героев,  позволяя  одновременно  развивать 
воображение,  чувства  студентов.  Проблемные  задания  такого  рода  помогают 
моделировать  реальные  ситуации  общения  и  могут  применяться  для  создания 
атмосферы иноязычного общения.  
Подытоживая все выше сказанное, использование коммуникативных проблемных 
заданий  в  процессе  работы  с  художественной  литературой  на  иностранном  языке 
способствует  созданию  условий,  позволяющих  моделировать  ситуации  общения, 
распределять роли, решать задачи, вызывающие интеллектуальное затруднение. Такой 
тип  заданий  помогает  стимулировать  физическую  и  эмoциональную  активность 
студентов, предоставляет возможность непосредственного участия в речевом общении, 
усиливает спонтанность, мотивацию, сопереживание и положительную самооценку. 
 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   ...   43


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет