Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі



жүктеу 5.42 Mb.
Pdf просмотр
бет39/43
Дата25.12.2016
өлшемі5.42 Mb.
1   ...   35   36   37   38   39   40   41   42   43

Литература
1.
 
Творчество  Мухтара  Ауэзова,  публикации  на  сайте  Восточно-Казахстанской  областной 
универсальной библиотеки имени Абая, 2014. 
2.
 
Литературный справочник, под. ред. Анищенко Г.А., Москва, 2012. 
 
 
 
 
 
 

 
 
328 
УДК 81-132 
 
ОБУЧЕНИЕ КРИТИЧЕСКОМУ МЫШЛЕНИЮ 
НА УРОКАХ РУССКОГО ЯЗЫКА 
 
Турсунова С.А 
Научный руководитель: к.ф.н. Хан Н.К. 
(КарГУ им. Е.А.Букетова) 
 
 
 
Школьные  учителя  и  университетские  профессора  стремятся  привить  своим 
ученикам  способность  мыслить  критически.  Мы  знаем,  что  критическое  мышление  – 
это что-то заведомо хорошее, некий навык, который позволит нам успешно справляться 
с требованиями 21века, поможет глубже понять то, что мы изучаем и делаем. Но все-
таки,  что  такое  критическое  мышление?  Дать  определение  этого  термина  весьма 
непросто.  Профессор Раф.Х.Джонсон определяет  критическое мышление как  «особый 
вид  умственной  деятельности  ,  позволяющий  человеку  вынести  здравое  суждение    о 
предложенной  ему  точке  зрения».  Определение  Джонсона  подчеркивает  роль 
критического мышления в решении вопросов и проблем. Всякая мысль проверяется и 
оттачивается,  когда  ею  делятся  с  другими.  Когда  мы  спорим,  читаем,  обсуждаем, 
возражаем  и  обмениваемся  мнениями    с  другими  людьми,  мы  уточняем  и  углубляем 
свою собственную позицию.  
Для эффективности обучения учитель совместно с учениками должен пройти три 
стадии: 

 
стадию вызова ( пробуждения интереса к предмету), 

 
стадию реализации смысла (осмысления материала во время работы над ними) 

 
стадию рефлексии (обобщения материала, подведения итогов) 
Задачи фазы вызова: 

 
Актуализировать  имеющиеся  у  учащихся  знания  и  смыслы  в  связи  с 
изучаемым материалом, 

 
Пробудить познавательный интерес к изучаемому материалу, 

 
Помочь учащимся самим определить направление в изучении темы
Задачи фазы реализации смысла: 

 
Помочь активно воспринимать изучаемый материал, 

 
Помочь соотнести старые знания с новыми. 
Задачи фазы вызова: 

 
Помочь учащимся самостоятельно обобщить изученный материал. 

 
Помочь  самостоятельно  определить  направления  в  дальнейшем  изучении 
материала. 
В  отечественной  педагогике  эти  стадии  декларировались  всегда  (  только  вызов 
называли  мотивацией,  а  рефлексию  –обобщением  материала).  Но,  в  отличие  от 
традиционной  педагогики,  в  данном  методе  общения  «человека  обучающего»  с 
«человеком  обучающимся»  тщательно  описано.  КАК  пробуждать  интерес,  КАК 
работать  с  материалом  и  КАК  обобщать  материал.  Важно  отметить  ,  что  технология 
критического мышления помогает учащимся самостоятельно определять направление 
в изучении темы и самостоятельно 
Решать проблемы, то есть МЫСЛИТЬ ПО –НАСТОЯЩЕМУ. 
Стратегические решения 
Известно,  что,  когда  ученики  должным  образом  подготовлены  к  учебной 
деятельности,  они  охотнее  включаются  в  работу  и  демонстрируют  более  высокий 

 
 
329 
уровень понимания. Для того, чтобы подготовить учеников к восприятию материала
учитель может использовать следующие приемы: 
“Корзина  идей”,  “Кластер”,  Таблица  “тонких”  и  “толстых”  вопросов,  таблица 
“Знаю-хочу  знать  –  узнал”,  “Дерево  предсказаний”,  “Ромашка  Блума”,  “Верные  и 
неверные утверждения”, “Синквейн”….  Вот некоторые описания приемов. 

 
Прием “Корзина” идей, понятий, имен… 
Это  прием  организации  индивидуальной  и  групповой  работы  учащихся  на 
начальной стадии  урока, когда идет  актуализация имеющегося  у них опыта и знаний. 
Он позволяет выяснить все, что знают или думают, что знают ученики по обсуждаемой 
теме  урока.  На  доске  можно  нарисовать  значок  корзины,  в  которой  условно  будет 
собрано все то, что все ученики вместе знают об изучаемой теме. Обмен информацией 
проводится  по  следующей  процедуре.  Задается  прямой  вопрос  о  том,  что  известно 
ученикам по той или иной проблеме.Сначала каждый ученик вспоминает и записывает 
в  тетради  все,  что  знает  по  той  или  иной  проблеме  (строго  индивидуальная  работа, 
продолжительность  1-2  минуты).  Затем  происходит  обмен  информацией  в  парах  или 
группах. Ученики делятся друг с другом известным знанием (групповая работа). Время 
на  обсуждение  не  более  3  минут.  Это  обсуждение  должно  быть  организованным, 
например,  ученики  должны  выяснить,  в  чем  совпали  имеющиеся  представления,  по 
поводу чего возникли разногласия. В корзину идей можно “сбрасывать” факты, мнения, 
имена, проблемы, понятия, имеющие отношение к теме урока. Далее в ходе урока эти 
разрозненные  в  сознания  ребенка  факты  или  мнения,  проблемы  или  понятия  могут 
быть связаны в логические цепи. 
Все ошибки исправляются далее, по мере освоения новой информации. 

 
Прием  “Кластер”  (гроздья)  –  выделение  смысловых  единиц  текста  и 
графическое  оформление  в  определенном  порядке  в  виде  грозди.  Такое  оформление 
материала  помогает  обучающимся  выяснить  и  понять,  что  можно  сказать  (устно  и 
письменно)  по  данной  теме.  Этот  прием  может  быть  применен  на  стадии  “Вызова”, 
когда систематизируется информация до знакомства с основным источником (текстом) 
в виде вопросов или заголовков смысловых блоков. 

 
Прием “Таблица “толстых” и “тонких” вопросов”.  
Таблица  "толстых"  и  "тонких"  вопросов  может  быть  использована  на  любой  из 
трех  фаз  урока:  на  стадии  “Вызова”  –  это  вопросы  до  изучения  темы,  на  которые 
обучающиеся  хотели  бы  получить  ответы  при  изучении  темы.  Тонкие  вопросы 
предполагают  однозначный  ответ.  Толстые  вопросы  –  это  проблемные  вопросы
предполагающие неоднозначные ответы. 

 
Прием “ Ромашка вопросов или ромашка Блума”. 
 
 
 
"Ромашка"  состоит  из  шести  лепестков,  каждый  из  которых  содержит 
определенный тип вопроса. Таким образом, шесть лепестков – шесть вопросов: 
1. Простые вопросы —"Что?", "Когда?", "Где?", "Как?". 

 
 
330 
2.  Уточняющие  вопросы.  Целью  этих  вопросов  является  предоставление 
обучающемуся возможностей для обратной связи относительно того, что он только что 
сказал.  Иногда  их  задают  с  целью  получения  информации,  отсутствующей  в 
сообщении, но подразумевающейся.  
3.  Интерпретационные  (объясняющие)  вопросы.  Обычно  начинаются  со  слова 
"Почему?" и направлены на установление причинно-следственных связей.  
4. Творческие вопросы. Данный тип вопроса чаще всего содержит частицу "бы", 
элементы условности, предположения, прогноза 
5. Оценочные вопросы. Эти вопросы направлены на выяснение критериев оценки 
тех или иных событий, явлений, фактов.  
6.  Практические  вопросы.  Данный  тип  вопроса  направлен  на  установление 
взаимосвязи между теорией и практикой 
Информация,  полученная  на  первой  стадии,  выслушивается,  записывается, 
обсуждается,  работа  ведётся  индивидуально  –  в  парах  –  группах.  Вторая  стадия 
(фаза)  –  осмысление  (реализация  смысла).  На  этой  стадии  идёт  непосредственная 
работа  с  информацией.  Приёмы  и  методы  технологии  критического  мышления 
позволяют сохранить активность ученика, сделать чтение или слушание осмысленным. 
Деятельность  учителя  на  этой  стадии:  сохранение  интереса  к  теме  при 
непосредственной  работе  с  новой  информацией,  постепенное  продвижение  от  знания 
«старого»  к  «новому».    Деятельность  учащихся:  ученик  читает  (слушает)  текст, 
используя предложенные учителем активные методы чтения, делает пометки на полях 
или  ведёт  записи  по  мере  осмысления  новой  информации.  Возможные  приёмы  и 
методы: методы активного чтения: 
-  маркировка  с  использованием  значков  «v»,  «+»,  «-»,  «?»  (по  мере  чтения 
ставятся на полях справа); 
-  ведение  различных  записей  типа  двойных  дневников,  бортовых  журналов;        - 
поиск ответов на поставленные в первой части урока вопросы и т.д.    
Вывод:  происходит  непосредственный  контакт  с  новой  информацией  (текст, 
фильм, лекция, материал параграфа), работа ведётся индивидуально или в парах. 
Третья стадия (фаза)  – рефлексия (размышление).  На этой стадии информация 
анализируется, интерпретируется, творчески перерабатывается. Деятельность  учителя: 
вернуть  учащихся  к  первоначальным  записям  –  предложениям,  внести  изменения, 
дополнения,  дать  творческие,  исследовательские  или  практические  задания  на  основе 
изученной  информации.  Деятельность  учащихся:  учащиеся  соотносят  «новую» 
информацию 
со 
«старой», 
используя 
знания, 
полученные 
на 
стадии 
осмысления.Возможные приёмы и методы:  
-  заполнение  кластеров,  таблиц,  установление  причинно-следственных  связей 
между блоками информации; 
- возврат к ключевым словам, верным и неверным утверждениям; 
-  написание творческих работ (пятистишия-синквейны, эссе). Вывод:  творческая 
переработка,  анализ,  интерпретация  и  т.д.  изученной  информации;  работа  ведётся 
индивидуально – в парах – группах.     
Данная технология удачно согласуется с традиционными формами преподавания, 
некоторые элементы «Критического мышления» хорошо знакомы педагогам. 
Преимущества технологии: 
- Повышается ответственность за качество собственного образования. 
-  Развиваются  навыки  работы  с  текстами  любого  типа  и  с  большим  объёмом 
информации; овладевают умением интегрировать информацию. 
-  Формируется  умение  вырабатывать  собственное  мнение  на  основе  осмысления 
различного опыт, идей и представлений,  

 
 
331 
-  Развиваются  творческие  и  аналитические  способности,  умения  эффективно 
работать с другими людьми; формируется умение выражать свои мысли ясно, уверенно 
и корректно по отношению к окружающим. 
 
 
 
Литература: 
1.
 
Руководство  для  учителя.  Третий  (базовый)  уровень.  Программа  курсов  повышения 
квалификации  педагогических  работников  Республики  Казахстан.  АОО  «Назарбаев 
Интеллектуальные школы» 2012 год. 
2.
 
Хофстед Г. (1991) Культуры и организации: программное обеспечение по защите мышления. 
Лондон, 1991.  
3.
 
Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. М., 1998.  
4.
 
Иванов  Д.  А.  Компетенции  и  компетентностный  подход  в  современном  образовании  // 
Школьные технологии. - 2007. - №6.  
5.
 
Кларин  М.В.  Инновационные  модели  обучения  в  зарубежных  педагогических  поисках.  М., 
1994. 
 
 
 
УДК  81-115  
 
ҚАЗАҚ ТІЛІНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛІНЕН ЕНГЕН СӨЗДЕР 
 
Түспек А., Казбекова Ш.И. 
(М.Х.Дулати атындағы ТарМУ) 
 
 
 
Тілдің  сөздік  құрамының  толығып  кемелденуі  бір  ғана  өзінің  ішкі 
мүмкіншіліктері  арқылы  болып  қоймайды.Сонымен  қатар  өзінде  жоқ  сөзді  өзге 
тілдерден  ауысып  алу  арқылы  да  тіл  өзінің  сөздік  құрамын  байытып,  жетілдіріп 
отырады.  Қазақ  халқының  ертедегі  даму  тарихына  көз  жіберсек,  көптеген  елдермен 
үнемі тығыз байланысты болғандығын көреміз. 
Кез-келген  халықтың  тілі  жеке  өмір  сүрмейді.Қандай  да  бір  тілге  басқа  тілден 
кірме сөздердің енуі сол тілдің дамуына қажетті табиғи үдеріс болып табылады.Кірме 
сөздер  дегеніміз  -  тілдің  өзіндік  сөзжасам  тәсілімен  емес,  басқа  тілдердің  ықпалымен 
жасалған немесе олардан енген сөздер. Яғни сөздің дыбыстық тұлғасы да, мағынасы да 
өзге тілге қатысты сөздер кірме сөздер делінеді. Жер шарында өмір сүріп келе жатқан 
үлкенді-кішілі  халықтардың  қай-  қайсысында  болсын  өзге  тілдерден  ауысып  келген 
кірме сөздер көптеп кездеседі.  
Ағылшын  тілінен  еңген  сөздерді  англицизмдер  деп  атайды.    Англицизмдер  – 
қоғамдағы  саяси,  мәдени,  экономикалық  қатынастардың,  ғылым  мен  техниканың 
дамуына  байланысты  тілге  енген  жаңа  сөздер  мен  сөз  тіркестері,  фразеологиялық 
оралымдар. 
Соңғы  20-30  жыл  бедерінде  англицизмдер  қазақ  тіліне  қарқынды  әрі  үлкен 
көлемде енгені соншалық, лингвистер оларды ағылшын – қазақ билингвизм құбылысы 
деп атап жүр. Бұл мәселені  біріншіден, қоғамдағы  ашық  халықаралық қарым-қатынас 
пен,    ағылшын  тілінің  халықаралық  тіл  ретіндегі  мәртебесінің  өсуімен  байланыстыра 
қараған жөн. 
Тіл  өзі  қызмет  атқаратын  қоғаммен  бірге  өмір  сүріп,  сол  қоғаммен бірге  өзгеріп 
отырады, әрі оның ішкі заңдылықтарына сәйкес дамиды. 

 
 
332 
Дүние  жүзіндегі  түрлі  тілдерде  сөйлейтін  халықтар  өз  ара  бір-бірімен  қарым-
қатынаста  болады  да,  бір-біріне  сөз  ауысады.  Ағылшын  тілінің  лексикасынан  роман 
тілдерінен енген сөздерді өте жиі кездестіруге болады. 
Шет  тілдерден  сөздердің  ену  сипаты  әр  түрлі    болады.  Бір  тілден  екінші  тілге 
сөздердің  ауысуы  белгіленетін  заттар  мен  ұғымдардың  ауысып  келуімен  байланысты. 
Мысалы,  ағылшын  тілінен  қазақ  тілдеріне  енген  сөздерді  осы  сөздер  арқылы 
белгіленген  жаңа  ұғымдардан  бөліп  қарауға  болмайды.  Бұл  жаңа  сөздердің  жаңа 
ұғымдармен бірге енгені әркімге аян. 
Сөздердің жаңа заттар немесе жаңа ұғымдармен бірге ену құбылысы тіл-тілде сөз 
алмасудағы  басты  және  дағдылы  құбылыс  болып  саналады.  Тіл-тілдің  лексикасында 
ауызша енген кірме сөздер де, жазбаша енген кірме сөздер де бар. 
Ауызша  түрде  енген  сөздердің  көпшілігі  тұрмыс  қажетіне  байланысты  зат 
атаулары  болып  келеді.  Мұнымен  бірге  олардың  ішінде  мәдениетке  байланысты 
ұғымдардың  да  атаулары  болады.  Ауызша  енген  кірме  сөздерге  тән  ерекшелік  сол  – 
олар  қабылдаушы  фонетикалық  заңдарына,  орфоэпиялық  ерекшеліктеріне  бағынып, 
соған сәйкестендіріледі. 
Жазбаша  немесе  кітаби  кірме  сөздер  көбінесе  ғылыми–техникалық,  әдебиет  пен 
өнер т.б. арқылы енген және солардың белгілі бір саласына бейімделіп қолданылатын 
сөздер болып табылады. Бұлар өркениет ұғымдарына телінген сөздер болу қасиетімен 
сипатталады.  Сөздердің  бұл  тобы  білдіретін  ұғымы  мен  мәніне  байланысты 
интернационалдық сөздер болуға икемделеді де, олардың тілден-тілге ауысу, кең түрде 
таралу  қасиеті  басым  болады.  Ондай  сөздердің  кейбіреулері  өзінің  білдіретін  ұғымы 
мен  мазмұнының  айрықша  маңызды  болуына  байланысты  дүние  жүзіне,  күллі 
халықтардың  тіліне  ауызша  түрде  де,  жазбаша  түрде  де  еніп,  жаппай  және  жиі 
қолданылатын  сөздерге  айналады.  Мысалы,  кастинг,  шоу,  видео  клип,  компьютер, 
интернет деген сөздер бүкіл әлемге таралып, әр түрлі тілдерде сөйлейтін халықтардың 
баршасына бірдей таныс сөздерге айналып отыр. 
Шет  тілдерден  енген  сөздер  уақыт  озған  сайын  әбден  кірігіп,  фонетикалық, 
грамматикалық  және  семантикалық  жақтан  игеріліп,  сіңісіп  кетеді.  Англицизмдердің 
қабылдаушы  тілдің  грамматикалық  заңдарына  бағынып  игерілуі  қабылдаушы  тілде 
олардың  грамматикалық  формасының  мағынасы  сақталынбауынан  айқын  көрінеді. 
Мысалы, ағылшын тілінің рельс деген сөзі ағылшынша көптік жалғаулы сөз болғанмен      
( ағылшын тілінде жекеше түрі – rail, көпше түрі – rails ), қазақ тілінде жекеше түрінде 
ұғынылып,  көпше  түрде  қолдану  қажет  болғанда,  оған  көптік  жалғауы  жалғанады               
( қазақша – рельстер ). 
Кейде  шет  тілдік  сөздер  мен  сөз  тіркестері  тілден  тілге  аударылғанда,  олардың 
құрылысы сақталып аударылады да, солардың үлгісі бойынша сөздер мен сөз тіркестері 
жасалады. Шет тілдік сөздер мен сөз тіркестерінің үлгісі бойынша жасалған, олардың 
құрылысының  көшірмесі  болып  табылатын  сөздер  мен  сөз  тіркестері калька деп 
аталады.  Кейбір  тұрақты  сөз  тіркестері  де,  баламасы  болмаған  жағдайда,  калька 
жолымен аударылады. 
Англицизмдердің  енуі,  сондай-ақ  кейде  оларды  жолымен  аударып  алу 
қабылдаушы  тілдің  сөздік  құрамын  толықтырып  байытады.  Қазақ  тілінің,  лексикасы 
ағылшын  тілінен,  орыс  тілі  арқылы  басқа  тілдерден  енген  сөздермен  толығып,  оның 
аумағы кеңейді. Белгілі бір тілдің сөздік құрамы, ең алдымен, сөз тудырудың сан алуан 
тәсілдері  арқылы  сол  тілдің  ішкі  мүміндіктерінің  есесінен,  бұрыннан  бар  сөздерден 
туынды сөздер жасаудың есесінен дамып байыса, сонымен қатар басқа тілдерден жаңа 
сөздердің  енуі  арқылы  да  толығып  отырады.  Міне,  бұл  тәсілдер  тілдің  лексикасының 
баю жолдарының ең басты тәсілдері болып табылады. 
Англицизмдер лексикалық және семантикалық болып екіге бөлінеді. Лексикалық 
англицизмге  жаңа  ұғымдардың  тууымен  бірге  пайда  болған  жаңа  терминдер  жатса, 

 
 
333 
семантикалық  англицизмдер  деп  сөзбе-сөз  аудару  арқылы  төл  сөзге  қосылған  жеке 
мағынаны айтуға болады. Мысалы, human factor – антропогендік фактор, fresh juice – 
жаңа  сызылған  жеміс  шырыны,  yogurt  –  йогурт,  pudding  –  пудинг,  fast  food  –(  фаст 
фуд)  жеңіл  әрі  тез  әзірленетін  тағам,  week  end  –  уик  энд  –  демалыс  күндер,  party  – 
парти – сауық кеші, sponsor – спонсор – демеуші, прайс – баға, бизнесвумэн – бизнес 
әйелі,  юзер  –  қолданушы,  computer  system  –  компьютерлік  жүйе,  computer  center  – 
компьютер орталығы т.б.  
Фаст – фуд термині жеңіл әрі тез әзірленетін тағамдарға айтылған.  «А party is a 
gathering  of  people  who  have  been  invited  by  a  host  for  the  purposes  of  socializing, 
conversation,  or  recreation»  –  Парти  -  қонақ  күтушінің  шақырған  адамдарының 
әңгімелесіп,  демалу  үшін  жиналатын  жері,  To sponsor  something  is  to  support  an  event, 
activity, person, or organization financially or through the provision of products or services – 
Спонсорлық  ету  бір  ұйым  немесе  адамдарды  материалдық  және  физикалық  түрде 
көмек беру болып табылады. 
Англицизмдер 
сөзжасамдық 
калькалау 
(макроұя, 
кодтану), 
сондай-ақ 
синтаксистік-морфологиялық,  семантикалық,  морфологиялық  тәсілдер  арқылы 
жасалып, тілдің сөздік құрамын байытады. 
Англицизмдер  төл  сөздермен  де  беріле  алады,  сөздік  құрамында  бұрыннан 
қолданылып  жүрген  сөз  тұлғалары  жаңа  мағынаға  ауысып,  жаңа  ұғымды  белгілеуге 
мүмкіндік  алады.    Англицизмдер  тілдің  лексикалық  құрамына  ауызша  және  жазбаша 
түрде енеді. Ауызша енген сөздердің көпшілігі  тұрмыс қажетіне, мәдениетке қатысты 
атаулар  болса,  жазбаша  енген  англицизмдер  ғылым  мен  техниканың  жетістіктеріне 
қатысты болып келеді. Қазіргі тілімізде жасалған англицизмдер көпшілігі сөз тіркестері 
түрінде  келіп,  анықтауыштық  қатынаста  болады.  Мысалы, human  factor  – 
антропогендік фактор, week end – уик-энд (демалыс күндер ), price list – прайслист, hot 
dog  –  хот-дог,  ,  computer  system  -  компьютерлік  жүйе,  computer  center  –  компьютер 
орталығы, Media – Holding – медиа-холдинг т.б. 
Англицизмдердің екі түрлі жасалу жолдары бар: 
1)  Бұрын-соңды  тілде  болып  көрмеген,  жаңа  ұғымдардың  пайда  болуымен 
байланысты. Мысалы : hot dog – хот дог, yogurt – йогурт, pudding – пудинг, fast food- 
фаст – фуд, spray – спрей, скраб – scrub, bowling-боулинг, cartridge – картридж, printer 
– принтер, disk – диск, file – файл, air conditioner – кондиционер, cooler – кулер, mixer – 
миксер, toaster – тостер, blender – блэндер, manager-менеджер, promoter – проумотер, 
distributor – дистрибьютер, dealer – диллер, mentality - менталитет, stapler – степлер, 
scotch  tape  –  скотч,  computer  –  компьютер,  monitor  –  монитор,  display  –  дисплей, 
presentation – презентация, calculator – калькулятор, notebook – ноутбук, және т.б. 
2) Бұрыннан тілде бар атауларды жаңартып, ескіні жаңғыртып, жаңаша мән беріп, 
түрлендіріп  қолдану  негізінде  пайда  болады.  Англицизмдердің  ұлттық  тілдің  байып, 
дамуы  үшін,  оның  жаңа  мағыналы  сөздермен  толықтырылып  отыруы  үшін  мәні  зор. 
Мысалы  :briefing  –  брифинг,  candidate  –  үміткер  (кандидат),  journalist  – 
тілші(журналист) және т.б. 
Ал  А.  М.  Қызырова  «Ағылшын  кірме  сөздерінің  қазақ  тіліндегі  ассuмиляция 
үдерісі»  атты  диссертациялық  жұмысында  ағылшын  тілінен  енген  сөздерді  талдап,  әр 
кәсіпке байланысты саралап, талқылап қарастырған: Мысалы: 
Ақша  және  ақшамен  байланысты  ұғымдар:   банкнот,  инвестиция,  депозит,  пин 
код, банк, грин-кард, доллар, цент, шиллинг, пенс. 
Ер  адам  ұғымын  білдіретін  синонимдер: күзетші-секьюрити,  басқарма-
менеджер,  босс-шеф,  жетекші-куратор-тьютор,  іскер-бизнесмен,  есепші-аудитор, 
атқамінер-жокей, тауарды жылжытушы-промоутер, ер адам-мэн, джентльмен, т.б. 
Демалыс: уик-энд, сейшн, фейшн, круиз, пати, шоп тур т.б. 

 
 
334 
Ойын: керлинг,  хоккей,  бокс,  биллборд,  боулинг,  гольф,  сквош,  гейм,  гандбол, 
футбол, кроссворд, аттракцион, крикет т.б. 
Спорт: аквалангты пайдаланатын адам - дайвер, культуризм -бодибилдинг, ұзын 
қашықтыққа  жүгіретін  адам  -  стайер,  қысқа  қашықтыққа  жүгіретін  адам  - 
спринтер, велосипед - байк т.б. 
Ақпараттық терминдер компьютермен жұмыс істеу барысында кездеседі:  геймер 
(компьютерлік  ойындарды  жақсы  көретін  адам),  хакер,  юзер  (жеке  компьютерді 
пайдаланушы), хардвер, софтвер, драйвер, провайдер, т.б. 
Хат-жазбалар: майл  (компьютер  арқылы  жіберілетін  хат),  сайт,  файл,  е-
майл  т.б. 
Өлшем бірлігі: байт, мегабайт, т.б. 
Компьютердің  атауы  немесе  компьютерлік  ақпаратқа  қатысы  бар  құрамдық 
бөлшектердің  аты:   ноутбук,  пентиум,  лаптоп,  кэш,  принтер,  декомпилятор, 
джойстик, факс-модем  т.б. 
Компьютер  арқылы  жүзеге  асырылатын  іс-әрекет: принтовать  ету,  логиндау 
(пароль кіргізу), таймерлеу, кликать ету (тышқанның клавишін басу), Internet-браузер, 
Internet-магазин,  Internet-провайдер,  онлайн-сауда,  дамп,  хост,  аудит,  гамдеу(game-
ойын), виндузда жұмыс істеу (Windowsпен жұмыс істеу)  т.б. 
Қазіргі тіл  білімі  ғалымдарының  зерттеуіне  сүйенсек  күніне  300  сөз  қазақ тіліне 
енеді  екен.  Ол  сөздердің  басымы  ағылшын  тілінен  енген.    Ресей  ғалымдарының 
пікірінше әсіресе көптеген кірме лексика газет, журнал беттерінде көрінеді, сондықтан 
газет,  журнал  бетінде  кездесетін  мәтіндерді  оқу  үшін  алдымен  ағылшын  тілін  оқыту 
мәселесі өзекті болып келеді. 
Көптеген  тарихи  жағдайларға  байланысты  қазақ  тіліне  шетел  тілінен  кірген 
сөздердің  ауысуы  дәнекер  тіл  орыс  тілі  арқылы  жүзеге  асады.  Шетел  тілінен  енген 
сөздер  ғылым  мен  әртүрлі  халықаралық  деңгейде  іске  асып  жатқан  шаралардың 
негізінде  көптеп  енуде.  Бұл  туралы  А.  Исланова  «Шетел  сөздердің  белгілері  мен 
деректері»  атты еңбегінде атап, жұмыс барысында қазақ тіліне енген шетел сөздеріне 
толық сипат береді.         
Англицизмдерді  дыбыстық  құрамдық  өзгерістерімен  орыс  тілі  арқылы 
қабылдаймыз.  Қазақ  тіліндегі  шетел  сөздерінің  көптеп  енуін  халықтың  ғаламторды 
кеңінен  пайдалануын  айтуға  болады.  Олар  орыс  тілі  арқылы  қазақ  тіліне  еніп  тілдік 
қолданысқа енген ағылшын сөздері.  
Қазақ тіліндегі шетел тілінен енген сөздер бүгінгі таңда варианттылықпен беріліп 
жүр.  Тілдік  варианттардың  біріне  осы  шетел  сөздерін  жатқызуға  болады.  Н.Уәлиұлы 
«біршама  уақыт  бәсекелесе  қолданыла  келген  шеттілдік  сөздер,  ендігі  жерде  балама 
сөзге орын берді.  Мысалы көлік (транспорт емес), төрелік сот (арбитраж емес), төреші 
(арбитр емес), жалға беру  (аренда алу  емес),  жалгер (арендатор емес), мұрағат  (архив 
емес),  бос  орын  (вакансия  емес),  тізім  (ведомость  емес),  рұқсатнама  (виза  емес), 
өмірбаян  (автобиография  емес),  мекенжай  (адрес  емес),  кесте  (таблица  емес), 
келісімшарт  (контракт  емес),  құжат  (документ  емес),  төлқұжат  (паспорт емес),  сынып 
(класс  емес),  кеден  (таможня  емес),  ұлықтау  (инаугурация  емес),  керек-жарақ, 
мүкәммал  (инвентарь  емес),  нұсқаушы  (инструктор  емес),  нұсқау  (инструкция  емес), 
ақпарат  (информация  емес),  күнтізбе  (календарь  емес),  хұснихат  (каллиграфия  емес), 
біліктілік  (квалификация  емес),  іссапар  (командировка  емес),  сараптау  (экспертиза 
емес), ұжым (коллектив емес), жарғы (устав емес), құзыр (компетенция емес), тәркілеу 
(конфискация  емес),  несие  (кредит  емес),  жиһаз  (мебель  емес),  әдіс  (метод  емес), 
әдістеме (методика емес), нысана (объект емес), әкімшілік (администрация емес), пайыз 
(процент  емес),  шәкіл  (шкала  емес),  зейнетақы  (пенсия  емес),  зейнеткер  (пенсионер 
емес), мердігерлік (подряд емес). 

 
 
335 
Бұл  дегеніміз  кейбір  терминдердің,  шетелдік  сөздердің  қазақ  тіліне  аударылып 
қоолдану  мүмкіндігін  жоққа  шығармайды.  Керісінше  тіліміздің  сөзді  қоры  кеңейіп, 
кемелденуінің белгісі екенін көрсетеді. 
Қазақ  тілінде  кездесетін  осы  сияқты  сөздер  тілдердің  өзара  әсерінен  пайда 
болады.  Тәуелсіздік  алған  уақыттан  бері  ұлттық  құндылықтарымызға  қайта  үңіліп, 
тіліміздің  өзіндік  болмысын  тарихи  тұрғыдан  тану,  сөйлеу  мәдениетін  көтеру,  тіл 
тұғырын  берік  ұстау  міндеті  бүгінгі  күннің  келелі  мәселерінің  бірі  болып  отыр. 
Болашақта  жаһандану  үдерісінде  елдігімізді  сақтап  қалу  үшін  ана  тіліміздің 
мәселелеріне  ерекше  көңіл  бөлу  керек.  Сондықтан  қазақ  тіліндегі  шетел  сөздерінің 
соның ішінде, әсіресе ағылшын тілінің элементтеріне саралау қажет деп ойлаймаз.  
 
 
 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   35   36   37   38   39   40   41   42   43


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет