Ббк 81. 2 Қаз б 20 Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитеті



жүктеу 2.77 Mb.
Pdf просмотр
бет20/24
Дата28.12.2016
өлшемі2.77 Mb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   24
§ 12. ҚОСAРЛЫҚ ( – )
Есімдегі сүгірет
 
Киіз  үйдің  іші.  Төрінде  жүк-аяққа  жиған  жүк.  Оң  жақта 
төсек-ағаш.  Үстінде  көрпе-жастық.  Төсек-ағаштан  бері  аяқ-
табақ. Онан бері қазан-ошақ. 
Сол жақта төсек-орын жоқ. Жерде келі мен келі-сап жатыр. 
Керегеде жүкке таяу ер-тұрман ілулі тұр. Онан берірек қамыт-
доға ілулі тұр. Босаға жанында кетпен-шот сүйеулі тұр. 
Осында  сызықшамен  қосылған  сөздерді  бөлек  шығарып 
жазыңдар. 
Шәкірт әңгімесінен
 
Сабақтан шыққан соң жиылыс жасап жібердік. Кеңесіп мы-
надай қаулы шығардық:

311
1-інші, бәріміз тату болайық. 
2-інші, біріміз-бірімізге көмектесейік. 
3-інші, құр бетімізге шулай бермейік. 
4-інші, әсіресе сабақ үстінде тыныш отырайық. 
Мұнда сызықша немен нені қосып тұр? 
Жұмбақтар: Жалт-жұлт етеді; жалмай жұтады (у...) 
Шым-шытыр, шиедей қотыр (жол...) 
Күлдір-күлдір жарғағым қартайғанша тозбайды (құла...) 
Қатар-қатар тас қойдым, жирен атты бос қойдым (т... т) 
Мұнда қосарлық белгі неге қойылған?
(«Әліп-би», 83-бет) 
Сөз тудыру
Тәртіп – тәртіпші 
Ән – . . . . . . . . .. . . . 
Қой – қойшы 
Өлең – . . . . . . . . . . . 
Түйе – . . . . . . . . . . 
Оқу – . . . . . . . . . . . . 
Жылқы – . . . . . . . . 
Оқыту – . . . . . . . . . . 
Мал – . . . . . . . . . . 
Үйрету – . . . . . . . . . . 
Aң – . . . . . . . . . . .  
Үйрету – . . . . . . . . . 
Етік – . . . . . . . . . .  
Қат – . . . . . . . . . . . 
Балық – . . . . . . . .  
Күзет – . . . . . . . . . . . 
Жауап жазу. 
Тәртіп, тәртіпші, жиын, шүберек деген сөздердің жазуы 
Жиылыс қайда болған? 
. . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . 
Не туралы болған? 
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Тәртіпті неге керек қылған?   . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . 
Кейде бор нағылған? 
.. . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . 
Кейде шүберек нағылған? 
. . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . .  
Немесе орындықтар кәйткен?  . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . .  
Тәртіпші сайлау керек деген кім?  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Кімдер жиылған? 
. . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . 
Жиын ағасы кім болған? 
. . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . 
Тәртіпшінің міндеттері нендей?  . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . 

312
1-інші . . . . . . . . . . . . . . 
4-інші . . . . . . . . . . .
2-інші. . . . . . . . . . . . .  
5-інші. . . . . . . . . . . . 
3-інші . . . . . . . . . . . . . . . . .
§ 13. ТAСТAРЛЫҚ ( – )
Шәкірт әңгімесі
 
Мұғалім сабақ сұрағанда, Мұрат білмеді. 
– Сабақты неге білмейсің? Оқымадың ба? 
– Қолым тимеді, ағатай!
– Не істедің?
– Үй шаруасына айналыстым. 
– Сенен басқа үй шаруасын істейтін адам болмады ма? 
– Әкем үйде жоқ. Жолаушы кеткен. Aпам ауырып жатыр. 
Отыра ғой, шырағым. 
Осында ұзын сызықша ( – ) қандай-қандай айтпай тастаған 
сөздердің орнында тұр?
Мұғалім сабақ сұрағанда, Мұрат білмеді. 
Осы сөйлемнің ішінде неше сөз бар?
1 – не деген сөз? 
4 – не деген сөз? 
2 – не деген сөз? 
5 – не деген сөз?
3 – не деген сөз? 
Мұнда тастарлық белгі ( – ) нендей тасталған сөздің орнын-
да тұр?
(«Әліп-би», 84-бет)
Сөз туғызу. 
   
Сайла – сайлау 
Тазалық – тазалықшы
Жаса – . . . . . . . . .. . . 
Камитет – . . . . . . . . .. 
Бақыла – . . . . . . . . . . 
Сайлау – . . . . . . . . . 
Қой – . . . . . . . . . . . . 
Жасау – . . . . . . . . . . 
Бол – . . . . . . . . . . . . 
Бақылау – . . . . . . . .. . . 
Тұр – . . . . . . . . . . . . 
Қою – . . . . . . . . . . . . . 
Кеңес – . . . . . . . . . . 
Болу – . . . . . . . . . . .
Тұру – . . . . . . . . . . . 
Кеңесу – . . . . . . . . . . .

313
Жауап жазу.
 
Жиылыс қашан болған? 
 
Қайда болған? 
 
Нендей қаулы жасалған? 
Әуелі . . . . .. . . .
Екінші . . . . . . . 
Үшінші . . . . . . .
Құлаққаттың басына не жазылған? . . . . . . . . . 
Ішіне не жазылған? . . . . . . . . . . .. . . . . .
1 – . . . . . . . . . . . . .. . . 
5 – . . . . . . . . .
2 –. . . . . . . . . . . . . . . .  
6 – . . . . . . . . .. 
3 – . . . . . . . . . . . . . .  
7 – . . . . . . . .. 
4 – . . . . . . . . . . . . . .  
(«Әліп-би»), 86-бет) 
Буындау.   
 
 
Мынау сөздерді буындаңдар. 
 
Жанжалдасып. Түзелгенше. 
 
Келемеждеймін. Жарамсақтанатын. 
Жұмыс. 
уы, ыуы  Ой. Сайлау. Үй. Сайлану. Мінез. 
 
 
Жұмыстың, ойы, сайлауы, үйі, сайлануы, мінезі. 
 
 
Менің ойым . . . . . . . . . . .
 
 
Сенің ойың . . . . . . . . . . ..
Сөз туғызу. 
Ұқып – ұқыпты 
Салақ – салақтық 
Құнтақ – . . . . . . .  
Олақ – . . . . . . . . 
Жинақ – . . . . . . .  
Кесір – . . . . . . . 
Еп –. . . . . . . . . . .  
Жалқау – . . . . . . . 
Буындау. 
Мынау сөздерді буындаңдар. 
Сайын. Дәйім. Уайым. Қойып. Жуып. Қояды. 

314
Көшіру. Ұу. Дүу. Сұу. Бұу. Құу. Жұу.
ұу, үу  Ұуат. Сұуат. Бұуаз. Құуат. Жұуан. 
ұуы 
Ұуық. Суық. Бұуын. Құуық. Жұуық. Сұуып. 
 
Бұуып.   Құуып. Жұуып. Тұуып. Сұуыр. 
 
Бұуылдық. Құуырдақ. 
Жұмыс. Сабақтас.  
Жолдас.  
Құрдас. 
 
Мырзаш 
менің  
. . . . . . 
 
« 
сенің  
. . . . . .
 
« 
Әліштің  
. . . . 
Менің жұмбақ жолдасым  бар. 
Мырзаш жаман ұялды. 
Сенің жұмбақ . . . . . . .  
бар. 
Мен жаман . . . . . . 
Әліштің жұмбақ . . . . .  
бар. 
Сен жаман . . . . . .
Біздің жұмбақ . . . . . . . 
бар. 
Біз жаман . . . . . . .
Сіздің жұмбақ . . . . . .  
бар. 
Сіз жаман . . . . . . 
Мықандардың жұмбақ . 
бар. 
Мықандар жаман . . . .
Буындау. Мынау сөздерді буындаңдар.
(«Әліп-би»), 87-бет) 
Жұмыс. 
Қойшы қой бағады. 
Көсеумен от көсейді. 
Жылқышы . . . . .  
Оқтаумен. . . . . . 
Етікші . . . . . . . . 
Тұтқышпен . . . . . . 
Егінші . . . . . . . 
Тоқпақпен . . . . . . . 
Балықшы . . . .. . 
Қауғамен . . . . . . . . 
Әнші . . . . . . . . 
Aйырмен . . . . . . .
Өлеңші . . . . . .  
Қырықтықпен . . . . . .
Мұғалім . . . . .  
Кетпенмен . . . . . . . ..
Дәрігер . . . . . . . 
Сүйменмен . . . . . . . . 
Қатшы . . . . . . . 
Күрекпен . . . . . . . . 
(«Әліп-би», 88-бет) 
Көшіру. Мақал
 
Көзің ауырса, қолың тый. 
 
Ішің ауырса, тамағың тый. 

315
Жұмбақ
Тій десем тіймейді
 
Тійме десем тійеді. 
(«Әліп-би», 89-бет
Буындасу.  Сүгіреттеріміз.  Құлаққаттарымыз.  Есімдері-
міздің. Қабырғаларында. Түгендеуіштері. 
(«Әліп-би», 90-бет)
Жұмыс. Өз бөлімінің түгендеуішін жасау. 
(«Әліп-би», 91-бет)
Көшіру. Aлысып-жұлысып, айтысып-тартысып, 
 
тістесіп-тебісіп, ұрысып-керісіп. 
 
Шөп-шалам, жүн-жұрқа, тері-терсек, 
 
бау-шу, қыл-қыбыр, жаман-жұман, 
 
жаман-жәутік. 
Буындау.  Мынау  сөздерді  буындап,  бұтарлап  өткеннен 
кейін жатқа жаздыру. 
 
Мұрнымызды жыбыршытып түшкіртті,
 
Тамағымызды жыбыршытып жөткіртті. 
(«Әліп-би», 92-бет
Көшіру. Неше сағат. Нешінші сағат? 
 
1 сағат 7 сағат 1-сағат 7-сағат
 
2 сағат 8 сағат 2-сағат 8-сағат
 
3 сағат 9 сағат 3-сағат 9-сағат
 
4 сағат 10 сағат  4-сағат 10-сағат
 
5 сағат 11 сағат  5-сағат  11-сағат
 
6 сағат 12 сағат  6-сағат  12-сағат
Жұмбақ.  Aйналар күннің көзін бір диірмен 
 
Жасалған оң жағынан күн көрінген. 
 
Ішінде қылдан нәзік бір жібі бар
 
Ол жіпті қолы сынғыр кім иірген?
 
 
 
 
 
    («Әліп-би», 93-бет)  
Жұмыс. Сан сөздерді сипырға (цифрға) айналдырыңдар. 

316
 
Неше ірет? . . . . . . . 
Нешінші ірет? 
 
бір ірет . . . . . . . . .  
бірінші ірет
 
екі ірет . . . . . . . . . 
екінші ірет
 
үш ірет . . . . . . . . . . 
үшінші ірет
 
төрт ірет. . . . . . . . .  
төртінші ірет 
 
бес ірет . . . . . . . . . 
бесінші ірет 
 
алты ірет . . . . . . . . 
алтыншы ірет 
 
жеті ірет . . . . . . . .  
жетінші ірет 
 
сегіз ірет . . . . . . . .  
сегізінші ірет 
 
тоғыз ірет . . . . . . . 
тоғызыншы ірет
 
он ірет . . . . . . . . .  
оныншы ірет 
Сипырларды сөзге айналдырыңдар. 
1-2 ірет  
бір-екі рет 
5-6 ірет . . . . . . . . . 
2-3 ірет . . . . . . . 
6-7 ірет . . . . . . . . . 
3-4 ірет. . . . . . . 
7-8 ірет . . . . . . . . .
4-5 ірет . . . . . . . 
8-9 ірет . . . . . . . . . 
Көшіру.  Ай  аттары:  Өктәбр,  нойабыр,  декабір,  ғынуар, 
пебірал, март, әпірел, май, үйін, үйіл, ағус, сентәбір. 
(«Әліп-би», 94-бет)
Буындау. Жиылыста. Міндетімізді. Қуанғанымызды. 
Көшіру. Кітаптан комитетші міндетін көшіру. 
Бақылау. 
 
Сен қара.  
Басқалар да қарау керек. 
 
Сен қой.  
Басқалар да қою керек. 
 
Сен жүр.  
Басқалар да жүру керек. 
 
Сен кел.  
Басқалар да келу керек. 
 
Сен көрсет.   Басқалар да көрсету керек. 
 
Сен атқар.  
Басқалар да атқару керек. 
 
Сен ескерт.   Басқалар да ескерту керек. 
 
Сен жаса.  
Басқалар да жасау керек. 
Осында бір олай, бір былай айтылып өзгерген сөзді шығарып 
жазыңдар (олай айтылған түрін де, былай айтылған түрін де 
алу керек). 

317
Нұсқа: қара – қарау 
Жұмыс. Күз белгісін жазған тәртіппен қыс белгілерін жаз-
дырту. 
Сөз туғызу.  Ұзын – ұзаю 
Қысқа – қысқару
 
Aз – . . . . .  
Көп – . . . . . . 
 
Суық – . . . . . 
Жылы– . . . . . . 
 
Aшық – . . . . . 
Жабық – . . . . . 
 
Aлыс – . . . . . .  
Жақын – . . . . . .
 
Биік – . . . . . . 
Aласа – . . . . . . .
 
Жоғары – . . .  
Төмен – . . . . . . .
 
Түзу – . . . . . . 
Қисық – . . . . . . . 
(«Әліп-би», 94-бет) 
Буындау.  Жайылатын.  Жапырақтарының.  Күземдерін. 
Киімі. Үрпиіп. 
Көшіру. «Күз» деген әңгіменің ішінде сызықшамен қосып 
жазған сөздері бар сөйлемдерді көшіру. 
Aйтқаннан жазу. 
(Жат жазу).  Лек-лек үйрек ұшып барады, 
 
Қатар-қатар қаз ұшып барады, 
 
Тізбек-тізбек тырна ұшып барады, 
 
Топ-топ торғай ұшып барады.
Құрастыру. Балалар . . . Жапырақтар . . . Жыл құстары . . .  
Әйелдер . . . Егіншілер . . . Жұрт . . . Құрт . . . Құмырсқа . . . 
Aстық сатып жатыр. Қора-қопсы түзетіп жатыр. Еркін ойнай 
алмай жүр. Киім-кешек тігіп жатыр. Жылы жаққа ұшып бара-
ды. Сарғайған. Жоғалған. 
(«Әліп-би», 97-бет
Көшіру. 
Күн суытты. Ылғи қара суық. Күз жуық. Өте-мөте су суық. 
Су сұуу керек. Су сууы сүмбіледен басталады. 

318
Қурай қураған. Aғаштар жапырағынан айырылған. Балалар 
шулай жүгіруден қалған. 
Итке сорпа-су тимейтін болған. 
Жұрт жүк-сайманын буып таңған. 
Көшуге ыңғайланған. Сен жүк-сайманды бу. 
Отау да жүк-сайманын буу керек. 
Кеткен елдің соңынан қуу керек. 
(«Әліп-би», 98-бет)
Көшіру. Қолыңды қайта-қайта ійю керек илікпесе былай ій, 
сонда оңай ійіледі. 
  Борды түй, былай түйіу (түю) керек, сонда оңай түйіледі. 
  Борға майды құй. Былай құю керек. 
  Сонда жақсы құйылады. 
  Енді иле. Иі әбден қансын. 
  Иі болмаса жақсы жабыспайды. 
  Осымен терезенің ашық-тесігін бітеңдер. 
  Бітелмеген жер қалмасын. Істеп болған соң, қол жуу 
  керек. 
(«Әліп-би», 99-бет)
Көшіру.  Жетім. 
 
Әке-шешесі жоқ. 
 
Aпа-қарындасы да жоқ. 
 
Aғайын-туғаны жана жоқ. 
 
Құда-андасы тағы жоқ. 
Aйтқаннан жазу. Жетім 
(хат жазу) 
Етігі жыртық-жыртық. 
 
Шапаны жалба-жалба. 
 
Етегі жырым-жырым.
 
Бөркі тесік-тесік.
 
Қолы жара-жара. 
 
Бет-аузы қотыр-қотыр. 
(«Әліп-би», 100-бет)

319
Жаттау. «Біздің Ысқақ»
Жатқа жазу.  «Ой, мерген-ақ» деген өлеңді жаттау керек. 
 
Жаттағаннан кейін жатқа жазу керек. 
(«Әліп-би», 101-бет) 
Құрастыру. Ешкі... Сиыр... Түйе... Мысық... Ит... Жылқы... 
Aдам...
Мөңірейді.  Үреді.  Aйқайлайды.  Боздайды.  Өкіреді. 
Кісінейді.  Өледі.  Ән  салады.  Маңырайды.  Шыңғырады. 
Бақырады.  Aқырады.  Осқырады.  Ырылдайды.  Қырылдайды. 
Мияулайды. 
Жалғаулау. Бапа. Іні. Түс. Етік. Көз. Жеңеше. 
Менің . . . . . . . 
Сенің . . . . . .
Оның . . . . . 
Қайсысын қайда жалғау. 
 
-сам, -сем 
Нұсқа:  аш – ашсам, 
шеш – шешсем
 
жат – . . . . 
айт – . . . . .
 
кет – . . . .  
қара – . . . . .
 
іш – . . . .  
кес – . . . . . 
 
ойан –. . .  
тұр – . . . . . 
(«Әліп-би», 102-бет) 
Aйтқаннан жазу. «Саулық заңының» «Істеу» деген бөлегін 
мұғалім айтқаннан жазу. 
Жұмыс. Оқу бөлмесіндегі құлаққаттардың аттарын жазу. 
Нұсқа:  Бөлмеміздегі құлаққаттар: 
 
1) пионер заңы 

320
 
2) . . . . . . . 
 
3) . . . . . . 
(«Әліп-би», 103-бет) 
Көшіру.  Кеше  сызықшама  жасадық.  Менің  жасаған  сы-
зықшамда 10 жастағы еркек бала мен қыз бала сызық басына 
бір-бірден келді. 9 жастағы, 8 жастағы еркек балалар сызық ба-
сына бес-бестен келді. 9 жастағы, 8 жастағы қыз балалар сызық 
басына алты-алтыдан келді. 
(«Әліп-би», 104-бет) 
Жауап жазу.  Қандай баланың үсті-басы бор-бор болады? 
 
  Қандай шәкірттің бет-аузы сия-сия болады? 
 
  Қандай қатынның үйі шаң-шаң болады?
 
  Қандай адамның беті-қолы күйе-күйе болады? 
§ 14. ТAСЫМAЛДAУ
 
Мына  сөздер  жолға  сыймаса,  қалай  тасымалдайсыңдар? 
Жазып көрсетіңдер. 
Күн  бақпамызды.  Әйдігіндей.  Өлеңдерімізді.  Белгілерін. 
Сүгіреті. 
Нұсқа: 
күн 
күн бақ- 
күн бақпа-
 
бақпамыз;  
памыз;  
мыз
Көшіру.  Дәптерлеріңді  сызықпен  ортасынан  қақ  бөліп 
төмендегі  әңгімені  көшіріңдер.  Сызықтың  оң  жағына 
жазғандарың  сызықтан  аспасын.  Бос  орын  да  қалмасын. 
Сыймаған сөзді алдыңғыша тасымалдап жазыңдар. 

321
Нұсқа:
Түн суып, жылы көрпе жа-
мылып жатамыз. Таң ертең 
суықтан қорынып, төсектен 
тұрғың келмейді.
Aпам  да  ертеңгілік  тұрғанда 
бүрісіңкіреп тұрады. Даладан 
келгенде, суықтан шіміркеніп 
келеді.  От  жағып  алақанын 
отқа қақтап, «қылышын сүй-
ретіп қыс келеді. Балалардың 
жылы  киімі  етігі  жоқ»  деп 
айта  береді.  От  ала  келген 
қатындар да соны айтады. 
Төмендегі  «Күзем»  деген  әңгімені  көшіріңдер,  жазғанда 
жолдың аяғында бос орын қалдырмай жазыңдар.
Күзем
(«Әліп-би», 111-бет)
Байдікі күзек алады десіп жүрді. Бір күні таңертең тұрсақ, 
байдың  үйінің  алдында  қойлар  көгендеулі  тұр.  Үлкендер 
белдеріне  ескі  шекпен,  жаман-жұман  киіп  байланып  алған. 
Біреулері қырықтық қайрап отыр. Біреулері қой жығып жатыр. 
Біреулері қой қырқып отыр. 
Балалардың  ересектері  көгеннен  қой  әкеліп  беріп  жүр. 
Кішкентайлары жүн жинап жүр. Мен де келіп жүн жинастым. 
Қап толған соң қолдасып көтеріп үйге апарып төгеміз. 

322
§ 15. НӨМІР (№)
 
Төмендегі  сөздердің  тастарлық  белгісі  (-)  тұрған  жерінде 
жазбай тастап кеткен әріптер бар. Сол жазбай кеткен әріптерді 
сендер орнына қойып көшіріңдер. 
 
№ 1 
№ 2 
№ 3
Оң жағында «у» 
Оң жағында «й»  
Оң жағында «ы»  
қалған, сол жағын- 
қалған, сол жағын-  «і»  қалған,  сол 
да «ы», «і» қалған 
да «ы», «і» қалған  жағында «й»  
 
 
  
 
қалған
аса- 
асау- 
а- 
ай- 
ау-л   
а-ыл
саба- 
сабау- 
ба- 
бай- 
бау-р 
ба-ыр
ата- 
атау- 
та- 
тай- 
ау-з  
а-ыр
ұза- 
ұзау- 
жа- 
жай- 
жау-н   жа-ып
түзе- 
түзеу- 
са- 
сай- 
сау-қ  
та-ыз
еге- 
егеу- 
то- 
той- 
қау-с  
қа-с
оқы- 
оқу- 
қо- 
қой- 
қу-с  
қу-ып 
таны- 
тану- 
ү- 
үй- 
тұу-с   бү-ір
тасы- 
тасу- 
құ- 
құй- 
бұу-н   ү-ір
жекі- 
жеку- 
сы- 
сый- 
сұу-қ   тү-йін
бекі- 
беку- 
кү- 
күй- 
ұу-қ  
о-ық
жібі- 
жібу- 
и- 
йі- 
жар-қ   сұ-ық
Жоқ әріптерін орнына қойып көшіргеннен кейін осы сөздерді 
буынға бөліп айырыңдар. Сонан кейін буындап жазыңдар. 
Нұсқа: а-сау, са-бау . . . . . . . . 
Мұнда да тастарлық белгісі тұрған жерде жазбаған әріптер 
бар. Сендер соларды орнына қойып көшіріңдер. 
 

323
№ 1 
№ 2 
№ 3
Оң жағында «р» 
Оң жағында «й»  Оң жағында «й»
қалған, сол жа- 
қалған сол жа- 
қалған, сол жа- 
ғында «у» қал- 
ғында «ы» «і» 
ғында «ы», «і» қал-
ған 
қалған 
ған 
бү- 
бұ- 
ар- 
ары-ды 
ты- 
тый-ш
тұ- 
тұ- 
қар- 
қары-ды 
қы- 
қый-н
жұ- 
жұ- 
қаб- 
қабы-ды 
жы- 
жый-н 
қу- 
құ- 
оқ- 
оқы-ды 
сы- 
сый-р
сұ- 
сұ- 
тоқ- 
тоқы-ды 
а- 
ай-л
ұ- 
ұ- 
тас- 
тасы-ды 
о- 
ой-н
а-у 
а-у 
қас  
қасы-ды 
кі- 
кій-м
жа-у 
жа-у 
жер-  жері-ді 
ті- 
тій-с
құ-у 
құ-у 
жек-  жекі-ді 
бі- 
бій-к
бұ-у 
бұ-у 
жіб- 
жібі-ді 
и- 
йі-н
тұ-у 
тұ-у 
бек- 
бекі-ді 
ке- 
кей-н
са-у 
са-у 
ір- 
ірі-ді 
со- 
сой-л
Осылардың  жоқ  әріптерін  қойып  көшіргеннен  кейін  екі  
буындысын теріп алып бөлек шығарып буындап жазыңдар.
Нұсқа: а-рыу, а-уыу . . . . . 

324
ҚАЙ ӘДІС ЖАҚСЫ?
Жалғыз әліп-би үйретудің өзінде толып жатқан әдіс бар. Сол 
әдістерді  әр  әдісқой  өзінше  өзгертіп  қолданған  түрлерін  сөз 
қылсақ, әдіс түрлерін айтып түгесе алмас едік. Бүтін Жаурыпа 
әдісқойларының тұтынған әдістерін түгендемек түгіл, жалғыз 
орыстың ғана әдісқойларын алып сөз қылар болсақ, оның өзі 
әлденеше сан журнал бетін аларлық сөз болар еді, сөз созылып 
ұзаруынан  қашып,  орыс  әдісқойларының  бірін  де  өткен  сан-
дарда сөз қылмай отіп кеттік.
Бұған  дейін  сөз  болған  әліп  үйрету  жүзіндегі  әдістердің 
негізгі түрлерін алып, солардың қайсысы жақсы деп сауал қояр 
болсақ, оған ешкім мынасы жақсы, мынасы жаман деп кесіп 
айтып, тура жауап бере алмайды.
Орыс данасы Лев Толстой: (бала оқытып тәжірибе жасаған 
адам)  «Жақсы  дерлік  те,  жаман  дерлік  те  бір  әдіс  жоқ. 
Олақтықтың белгісі – бір ғана әдісті болу; шеберліктің белгісі 
– түрлі әдісті болу; керек орында жоқ әдісті табу да қолынан 
келу.  Мұғалім  әдісті  көп  білуге  тырысу  керек;  оларды  өзіне 
сүйеніш қолғабыс нәрсе есебінде қолдану керек»
43
 дейді.
Толстой олай десе, өзгелердің де тәжірибе жасағаннан кейін 
келген қарары онан алыс емес. Әдіс турасындағы басқалардың 
да пікірлерін қорытып қысқасынан айтқанда, әр әдіс өз орнын-
да жақсы деген пікір болып шығады.
Бұл не деген сөз болады?
Әдіс – керекшіліктен шығатын нәрсе. Әдістің жақсы-жаман 
болмағы жұмсалатын орнының керек қылуына қарай. Мәселен, 
сауаттау  әдісін  алсақ,  бір  жұрттың  сауаттау  ісіне  қолайлы 
болған әдіс екінші жұрттың да сауаттау ісіне қолайлы боларға 
тиіс  деп  айтуға  болмай ды.  Екеуінің  тілінің  заңы,  емлесінің 
жүйесі бірдей бол са, біріне қолайлы болған әдіс екіншісіне де 
қолайлы болуы мүмкін. Егер де тілінің заңы, емлесінің немесе 
әрпінің жүйесі басқа болса, онда біріне жақсы болған сауаттау 
әдісі екіншісіне де жақсы болады деп ешкім айта алмайды.
43
 
Лев Толстой. «Үйрету әдістері туралы».

325
Кей  жұрттар  жазу  үшін  әріп  алмаған,  таңба  алған.  Кей 
жұрттар жазу үшін әріп алғанмен, әріптері тілі өзгергендіктен 
бұл күнде тіліндегі дыбыстарына сәйкес келмейтін болған. Кей 
жұрттардың  әуелде  дыбыстарына  әріп  арнауында  шатақтық 
бар болғандықтан, сөздерінің жазылуы мен айтылуы екі баска, 
кей  жұрттардың  тілінің  шартына  қарай  дыбысына  сәйкестеп 
әріп белгілеуге болмайды. Сондықтан оның да сөзінің жа зылуы 
мен айтылуы арасында басқалық болады. Кейбір жұрттардың 
тіліндегі дыбыстары мен әріптері екеуінің арасында сәйкестік 
күшті болғандықтан, сөзінің жазылуы мен айтылуы арасында 
да сәйкестік күшті болады.
Жазу үшін әріп алмай, таңба алған жұрттың бірі, мәселен, 
қытай. Мұның жазуы біздің таңбамыз түрлі. Бізде ○○ (арғын), 
// (қыпшақ), ψ (төре). Қытайда = (ауыз) Λ (ит). Ауыз таңбасы 
мен ит таңбасы қатар тұрса, мәселен, былай = Λ «үреді» деген 
сөз болады. Біздің жазуымыз әріпше болмай таңбаша болса, біз 
де арғын таңбасы мен торе таңбасын қатар қойып ׀○○ψ׀ «арғын 
төресі»  деп  оқыр  едік;  қыпшақ  таңбасы  мен  төре  таңбасын 
қатар қойып ׀ // ψ ׀ «қыпшақ төресі» деп оқыр едік.
Қытай жазу жүйесінің мысалы осы бұл жазуша сауаттағанда, 
мұғалімнің  дыбыспен  де,  әріппен  де  жұмысы  жок.  Әр  сөзге 
арналған  таңбаны  танытса,  сол  таңбаларды  қойдыра  білсе, 
қытайша оқуды да, жазуды [да] біліп сауаттанғаны.
«Ауыз» деген, «ит» деген, «үреді» деген – үшеуінің жазу-
ын оп-оңай үйреніп алдық. Қытайша хат білу (сауаттану) қиын 
дейтіні қайда? Қиын жазу ұшыраған кезде, «қытай жазуы» деп 
мазақтайтындары қайда?
Жоғарыда мысалға келтірген 2-3 сөздің таңбасын тану да, 
таңбасын қою да оп-оңай емес пе? Қиындығы қайда?
Мұның  оңай  болып  тұрғаны  –  алған  сөздің  аздығынан. 
Қытай тіліндегі сөздің саны 10, 20, 30 болса, хатта 100 болса 
да, қытайша сауаттану оңай болар еді. Ондай болса, сөз саны. 
10 мың, 20 мың, 30 мың бол са, ондай көп сөздің әрқайсысына 
арналған таңбасын тануға көп уақыт керек. Ондай коп таңбаны 
ұмытпай баста сақтау үшін, басты көп әурелеу керек. Қытай 
тілінде 50 мың таңбасын жатқа білгенде ғана қытайша кәміл 

326
сауатты адам болмақ. Ойы жаттау [дың] оңай-жеңілін «Жаңа 
мектеп»  журналының  оқушылары  шамалай  жатар,  басқа 
жүйелі жазулардың әңгімесіне көшейік.
Жазу  үшін  әріп  алғанмен,  ол  әріптері  тіліндегі  дыбыста-
рына  сәйкес  келмейтін  ағылшын,  американ  сияқты  жұрттар. 
Бұлардың сөздерінің жазылуы мен ай тылуы айырылып, алыс 
кеткендігі  сонша,  «ит  деп  жазып,  шошқа  деп  оқиды»  деген 
мақал болған жазу жүйесі нақ осылардікі.
Олардікінен  гөрі  тәуірлеу  жазу  жүйесі  француздікі.  Бірақ 
тәуірлеу дегенмен, мұның да оңған жері жоқ. Мұның әуелінде 
дыбыстарына  әріп  арнауында  шатақтық  көп.  Французда  әріп 
басына  жасалған  толып  жатқан  ереже  бар;  толып  жатқан 
қосымша белгілер бар. 26 әріптің 100 шамалы ережесі бар. Ол 
ережелері бойынша бір әріп түрлі орында түрлі айтылмақшы. 
Кей әріптер тұрған орнына, қарай жазылғанмен, тіпті оқылмай 
да  қалмақшы.  Кей  әріптер  басқа  дыбыстармен  қатар  келген 
жерде, тіпті дыбысынан айырылып қалмақшы. Анықтық үшін 
азырақ мысал келтіріп көрсетелік.
«Бе ау» (веаu) деп жазады, оны «бо» деп оқиды.
«Орейлле» (oreille) деп жазады «орей» деп оқиды.
«Мой» (mоі) деп жазады, «мува» деп оқиды.
«Коин» (коіn) деп жазады «кувек» деп окиды.
«Айгүйлле» (aiquille) деп жазады, «егуй» деп оқиды.
Тәуірлеу деген жазу жүйесі мынау болса, мұнан жаманның 
жазылуы мен айтылуы арасындағы сәйкестігі қандай болмақ.
Бұл  сияқты  жүйелі  жазумен  сөздің  ішіндегі  дыбыстарын 
айырып, дыбыстарына қарап жазуға болмайды.
Олай болса, сөздің дыбыстарын айыра білудің қажеті жоқ. 
Мәселен,  «егуй»  деген  сөзді  «айгүйлле»  деп  жазатын  болса, 
«мува» деген сөзді «мой» деп жазатын бол са, ол сөздердің ды-
быстарын айырудың керегі не?
Сондықтан  ағылшын,  америка,  прантсуз  (француз)  жазу-
ларының  жүйесі  әріпті  болғанмен,  мағынасы  таңба  жүйелі 
жазуға  жақын.  Мұнда  да  сөзді  дыбыстарына  қарай  әріптерін 
қойып жазбайды, тек әріптерден құрап сөздің таңбасын салады. 
Мұндай жазулар мен қытай жазуының арасындағы айырмасы 
тек таңба суретін құрауында ғана: қытайлар сөз таңбасын әріп 

327
деп ат қойылмаған сызықтардан құрайды, ағылшын, американ, 
француздар  сөз  таңбасын  әріп  деп  ат  қойылған  сызықтардан 
құрайды.
Тілінің  шартына  қарай  дыбысына  сәйкестеп  әріп  арнауға 
болмағандықтан,  сөзінің  жазылуы  мен  айтылуы  бөлектенген 
жұрттың  мысалы  –  орыс  халқы.  Орыс  тіліндегі  дыбыстарға 
сәйкестеп әріптер белгілеу мүмкін емес: «сақал» орысша «ба-
рада» (борода), «сақалдар» дегенде «бороды» (бороды) дейді, 
«тырма» орысша «барана» (борона), «тырманы» дегенде «бо-
рыну» (борону) дейді.
Бізде  көпше  жалғау  немесе  басқа  жалғау  қосылғанда,  тек 
жалғау қосылғаны болмаса, сөздің басқа тұлғасы мен тұрпаты 
өзгермейді. Орыстікінде ондай емес: тек жалғау қосылып қана 
қоймайды, бүтін тұлға-тұрпаттарында өзгеріс кіреді. «О» ды-
бысы «а» дыбысына, «а» дыбысы «ы» дыбысына орыста айна-
лып кете береді.
Сөздің  дыбыстары  сондай  өзгергіш  болған  соң,  орыс 
тіліндегі сөздердің дыбыстарына сәйкестеп әріп алуға болмай-
ды. Дыбысқа сәйкестеп әріп алынбаса, сөздің жа зылуы мен ай-
тылуы бөлектенбей қала алмайды.
Мұндай  жазуы  бар  жұрттың  кей  сөздерін  дыбыста рына 
қарай жазуға болады, кей сөздерін дыбыстарына қарамай, тек 
жатталған түрінде ғана жазуға болады. Мәселен, орыстың бір 
сөзін дыбыстарына қарай жазсаң, он сөзін жатталған түрінде 
жазасың.  Солай  болған  соң  орыс  жазуы  сияқты  жазуларға 
сөздің  дыбысын  айы ра  білудің  керектік  жағынан  керексіздік 
жағы басым болып шығады.
Дыбыстар  мен  әріптер  арасында  сәйкестік  күшті  бол-
ғандықтан,  сөзінің  жазылуы  мен  айтылуының  арасында 
да  сәйкестігі  күшті.  Жазудың  мысалы  біздің  қазактікі  мен 
қырғыздікі.  Бұлардың  тіліндегі  дыбыс  басына  арналып  әріп 
алынған,  әріп  таңылған  дыбыстан  қайда  тұрса  да  айрылмай-
ды.  Сөздері  жазылғанда  көбінесе-ақ  сөзінің  ішінде  естілетін 
дыбысына қарай жазылады. Орыста бір сөз дыбысына қарай 
жазылып, он сөз дыбысына қарамай жазылатын болса, қазақта 
он сөз дыбысына жазылып, бір сөз ғана дыбысына қарамай жа-
зылады.

328
Солай болған соң бізде сөздің ішіндегі дыбыстарын айыра 
білу өте керек. Сөздің дыбыстарын дұрыс айыра біліп, оларға 
арналған әріптерді қоя білудің өзімен де үйренуші емлеміздің 
аз болса 60-70%-ін біліп қалады.
Біздің  жазу  жүйемізбен  ағылшын,  америка,  француз  жазу 
жүйесінің  арасы  алыс.  Олардікі  қытайдың  таңба  жүйелі  жа-
зуына жақын. Он сөзінен бір сөзінде де бол са сәйкестік бар, 
бізге біртабан жақын жүйелі жазу орыстікі. Онан да гөрі бізге 
жақын жүйелі жазу италиянікі дейді (оның да сөзінің жазылуы 
мен ай тылуы арасында сәйкестік коп деп айтылады).
Сүйтіп,  жоғарыда  айтылған  сөзден  мынадай  нәрсе 
байқалады:  Әуелі,  жазу  екі  негізді  екендігі:  1)  Таңба  негізді. 
2) Әріп негізді. Екінші, әріп негізді жазулардың емле жүйелері 
түрлі-түрлі  болатындығы.  Үшінші,  емле  жүйелеріне  қарай, 
әріп негізді жазулардың таңба негізді жазуға жақыны да, алы-
сы да бар екендігі.
Осы күнгі колданып отырған емлелердің бәрі төрт жүйеге 
бөлінеді: 1) Таңбаша жүйе. 2) Дағдыша (тарихша) жүйе. 3) Ту-
ысша жүйе. 4) Дыбысша жүйе.
Таңбаша  емле  –  таңба  негізді  жазумен  тәртіптес,  негіздес 
емле, мәселен, қытайдікі.
Дағдыша емле – баяғыдан бері жазып келе жатқан қалыпты 
қолданып отырған емле, мәселен, ағылшынша.
Туысша емле – сөздің тек басына қарамай, басқа түбірлес, 
туыстас  сөздердің  де  айтылуына  қарайтын  емле,  мәселен, 
орысша.
Дыбысша  емле  –  сөз  дыбыстарының  естілуінше  жазу  жо-
лын қолданатын емле, мәселен, италиянша, немісше, қазақша.
Бұл  айтылған  емле  жүйелерінің  бәрі  де  өріп  негізді 
жазулардың емле жүйелері. Бұлардың біреулері таңба жүйелі 
жазуға  жақын  болатыны  көрініп  тұр.  Сөздің  айтылуы  мен 
жазылуының  арасы  алыстаған  сайын  емле  тәртібі  таңба 
негізінен  жақындамақшы.  Сөздің  айтылуы  мен  жазылуының 
арасындағы  сәйкестік  күшейген  сайын  емле  тәртібі  таңба 
негізінен алыстай бермекші.
Емле  тәртібінің  жүзіндегі  жақындық,  алыстық  сауат тау 
әдісінің жүзінде де болмасқа мүмкін емес.

329
«Ауыз» деген сөзді мынадай (=) таңбамен жазатын қытай 
дыбысты әдіспен үйретер ме?
Ондай  таңба  салмағанмен,  «ит  деп  жазып,  шошқа  деп 
оқыған»  сияқты  «мой»  деп  жазып  «мува»  деп  оқитын  емле 
тәртібі  бар.  Ағылшын,  американ,  фран цуз  сынды  жұрттарға 
дыбысты әдісті қолдану қолайлы бола ма?
Олар түгіл, «борода» деп жазып «барада» деп оқитын емле 
тәртібі бар орыс сияқты жұрттарға да ды бысты әдісті қолдану 
қолайсыз болатын орындары көрініп тұр.
Солай  болған  соң  бұлардың  бәрі  де  сөзді  таңбаша  жа-
зып отырған соң немесе таңбаша жазуға жақын түрде жазып 
отырған  соң,  таңбаша  үйрету  әдісін  қолданып  отыр,  «Тұтас 
сөз» әдісі деген сол «таңбаша үйрету» әдісі болады: бұл әдісше 
әріппен  жазылған  сөз  таңба  мағынасында  көрсетіліп,  таңба 
есебінде үйретіледі.
«Сақал» деп жазып, «сақал» деп оқитын, «тырма» деп жа-
зып, «тырма» деп оқитын дыбысша емлесі бар қазақ, қырғыз 
сияқты  жұрттарға  дыбысты  әдісті  қолдану  тиістігіне  дау 
болмасқа  керек  еді,  үйткені  басқа  да  дыбысша  емлесі  бар 
жұрттар  дыбысты  әдісті  қолданып  отыр.  Мәселен,  италиян 
жұрты.
«Тұтас  сөз»  әдісін  не  мәніспен  қолданып  отырғандарына 
назар  салмай,  тек  басқалар  қолданып  жатқанда,  бізге  де 
қолдану  керек  деушілер  бар.  Рас,  «тұтас  сөз»  әдісін  бізге 
қолдануға  болады.  Бірақ  біз  ағылшын,  аме рикан,  француз-
дарша  шарасыздықтан,  ең  болмағанда  орыс  қадары  мұқтаж 
болғандықтан, оны қолданбаймыз, дыбысты әдіспен үйретуден 
«тұтас  сөз»  әдісімен  үйрету  қолайлырақ.  Оңайырақ  болса, 
қолданамыз. Олай болса, әуелі қайсысы қолайлы деген сауал 
қойып, соған берілген жауапқа қарай қайсысын колдану тиісті 
болатындығын айту жөн.
Сауаттауға қайсысын қолайлы десек те қолайлылығын си-
паттайтын тиісті дәлелдері боларға керек.
Сауаттауға  әдістерін  тексеру  ушін,  әуелі,  сауаттылық 
дегеннің не нәрсе екенін, оның негіздік жағы қайсы, негіздік 
емес жағы қайсы, онысын ашып алу керек.
Сауатты адам деп қандай адамды айтамыз? – Оқи да, жаза 
да білетін адамды айтамыз.

330
Сауаттылық  негізі  оқу  ма,  жазу  ма  –  мұны  ашсақ,  сау-
аттау  әдісі  қайсысынікі  болатынын  да  ашамыз;  үйткені  – 
сауаттылықтың негізі не нәрсе болса, сауат тау әдісі де соныкі 
болу керек.
Оқи біліп, жаза білмейтін адам бола ма? – болады. Ескіше 
үйренгендердің көбі-ак оқи біліп, жаза білмейтін. Ондай адам-
дарды  толық  сауатты  деуге  бола  ма?  –  Болмайды.  Ондайлар 
шала сауатты адамдар.
Жаза  біліп,  оқи  білмейтін  адам  бола  ма?  –  Жоқ.  Жаза 
білетіндер оқи да біледі. Олай болса сауаттылык негізі оқу бола 
ма, жазу бола ма? – Әрине, жазу бо лады.
Сауаттылық  негізі  жазу  екендігін  сауаттылықтың  шыққан 
жолы да көрсетеді. Сауаттылықты оқу мұқтаждығы тудырмаған, 
жазу  мұқтажы  тудырған.  Мұқтаждық  жазуды  тудырған,  оқу 
жаза білумен бірге қосыла біліп кететін қосалқы күйдегі асылы 
жазу болып, оқу соның бетіндегі нәрсе болып шығады.
Осы айтылғандардың бәрі сауаттылық негізі оқу емес, жазу 
екендігін сипаттайтын дәлелдер.
Сауаттылық асылы оқу болмай, жазу болса, сауат тау әдісінің 
де асылы оқудікі болмай, жазудікі болу керек.
Ол не деген сөз болады? Ол – сауаттау әдістерін сынағанда, 
оларға оқу үйрететін әдіс деп қарамай, жазу үйрететін әдіс деп 
қарау керек деген болады, жаза білдіруге қолайлы әдіс – оқи 
білдіруге де қолайлы бо лады, үйткені негіздік нәрсе, жазу, оқу 
жаза білумен бірге қосыла біліп кететін қосалқы күйдегі нәрсе.
Жаза  білу  үшін  тілдегі  дыбыстарды  тани  білу  керек.  Ол 
дыбыстарға  арналған  әріптерін  тани  білу  керек.  Таныған 
әріптерін жаза білу керек. Жазған әріптерін дыбысымен атай 
білу керек.
Әріптердің  бәрін  шапшаң  жазуға  жарағанда,  жазған 
әріптерін атауға жарағанда, екінші түрде айтқанда – шапшаң 
жаза білген де, шапшаң оқи білгенде, сауаты ашылды, сауатты 
адам болды дейміз.
Сауаттау әдісі дегеніміз – соны білдіруге жұмсалатын түрлі 
әдістердің шумағы болады.
Жазу – әріптердің сүгіретін сала тізу; Оқу – әріптердің ды-
быстарын айта тізу.

331
Әдісін алғанша қай істе болса қиын болады. Әдісін алған 
соң, қайсысы да болса оңайланады. Істің шапшаң істелу күйге 
жетуі, қайта-қайта істеліп, дағдыға айналған кезде болады.
Сауаттану  жас  балалардың  жүруге  үйренгені  мысалды: 
Бастапқы кезде балалар аяғын бір басып, бір тұрады, онан соң 
апыл-тапыл  басып  жүруге  жарайды.  Онан  кейін  ақырын  да 
болса кәдімгідей жүретін болады. Онан әрі жүгіруге жарайды, 
жүгіруге жарағаннан әрі жарысқа түсіп, жүрісті өнер есебінде 
қолдану даражаға жетеді.
Балалар  түгіл  үлкендерді  алсақ,  олардың  да  бір  нәрсемен 
жүруге  үйрету  жолы  нақ  әлгідей.  Ши-аяқпен
44
  сырғанақ  те-
буге  үйренгенде,  үрелікпен
45
  немесе  белетсепетпен
46
  жүруге 
үйренгенде,  бірден  сырғытып  кете  алмайды.  Бастапқы  кезде 
жүру  әдісін  алғанша,  олар  да  балалар  секілді  өз  денесін  озі 
билей  алмай,  мүшелері  өзіне  көнбеген  сияқты,  өзі  жұмсаған 
жағына  жүрмеген  сияқты  болып,  әр  ісін  бөлек-бөлек  андап, 
әр қозғалысын бөлек-бөлек алып, санап істеген сияқты бола-
ды.  Әдісін  алғаннан  кейін  батылырақ  қимылдайтын  болады, 
онан әрі батылырақ жүретін болады, онан соң қалай болса, со-
лай жүретін болып әбден төселеді, төселгеннен әрман (қарай) 
басқалармен жарысып өнер салыстырарлық даражаға жетеді.
Сол  сияқты  сауаттанарда  балаларға  болсын,  үлкендерге 
болсын әдісін алғанша сөздің ішіндегі дыбыста рын танып, ай-
ырып шығару да қиын, бөлек-бөлек ды быстарды құрап-қосып, 
сөз қылып айту да киын.
Әдісін алғаннан кейін айырудың да, қосудың да қиындығы 
жоғалады. Онан әрі тек жаттығу, төселу ғана қалады. Жаттығу, 
тоселу үшін істін қайта-қайта істелуі ғана шарт.
Жазу да, оқу да бір істеліп қана қойылатын іс емес, мектепте 
күнде керек болып, күнде істеліп отыратын іс.
Сондықтан  мектептен  шыққанша  жазу  мен  оқуға  балалар 
төселмек түгіл, әрі барған сайын қайсысын да болса өнер түрге 
44
 
Коньки.
45
 
Ролик.
46
 
Велосипед (Құраст.)

332
айналдырып,  әдемілеп  жазу,  безендіріп  оқу  қолынан  келетін 
болады.
Сауаттау  әдісінің  қызметі  жазу  мен  оқу  әдісін  алғанша 
бастапқы кезде болатын қиындықты кеміту, не жоғалту үшін, 
жүруге  үйренгенде  балаларға  беретін  сүйеніш  арба  сияқты, 
ши-аяқ тебуге үйренгендерге беретін сүйеніш шана сияқты ко-
мек беру.
Енді үйрету табиғи жонімен жүріп, үйрену әдісінің жолы-
мен жүріп отырып, дыбысты әдіс пен тұтас сөзді әдістің жол-
дарына келейік.
Дыбысты әдіспен үйрету жолы – әлгі айтылған үйренушіге 
сүйеніш  арба,  сүйеніш  шана  беріп  үйрету  жолы.  Мұнымен 
үйренетіндер  жүру  әдісін  алмай  тұрғанда,  бойын  билей 
алмағаңдықтан  арбамен,  шанаға  сүйеніп  қозғалған  сияқты 
жылжиды. Соларға сүйеніп жүріп бой ын үйретіп, мүшелерін 
жаттықтырып  әдісін  алу  сияқты  болады.  Бірақ  аяғын  бір  ба-
сып, екі басып, ақырын жылжыса да, өздігінен өз мүшелерін 
жұмсаса, өз денесінің қуатымен жылжиды. Бұлай жылжыған 
уақыт  әр  қимылды  мүшелері  өзі  істеп,  өз  басынан  кешіріп 
сезіп, түйіп отырғандықтан, қимыл тетігін тез аңдап, әдісін тез 
алады.
Дыбысты әдіспен үйрету жолы – мысалмен түсіндіріп су-
реттегенде, осы болып шығады.
Тұтас сөзді әдіспен үйрету жолына келсек, ол – арбаны өзіне 
беріп, соған сүйендіріп, өзін қозғалтып, өзін жүргізіп үйрету 
емес,  арбаға  тіркеп,  біреу  сырғытып  жүргізіп,  жіберіп  оты-
рып үйрету сияқты. Немесе шанаға тіркеп, біреу сырғанатып 
жіберіп  отырып  үйрету  сияқты.  Өз  күшімен  жылжымай, 
басқаның күшімен бара жатқан соң, сырттан қарағанда жүре 
білмейтін баланың жүрісі жүре білетін баланың жүрісі сияқты 
көрінеді.  Ши-аяқ  тебе  білмейтін  адамның  сырғанағаны  тебе 
білетін  адамның  сырғанағанындай  бо лып  көрінеді.  Бірақ 
жүргізіп жүрген қуат біткен жеріне дейін барады да, одан әрі 
жылжымай түрып алады, жылжу үшін әрдайым біреудің күшін 
керек қылады.
Үйткені, әрбір жүріп келген жеріне өз денесінің қуатымен 
жүріп  келмейді,  біреудің  жүргізген  қуатымен  келеді.  Мұнда 

333
дайым  біреу  жүргізіп,  басқаның  қуатымен  қозғалып  отырған 
соң  өз  санасының  ісімен  жұмысы  өз  денесінің  қуаты  аз 
қатысқандықтан, қимыл тетігін тез аңдап, әдісін тез ала алмай-
ды.
Тұтас сөзді әдіспен үйрету жолы – мысалмен түсіндіргенде 
осы болады.
Осындай мысалға келтірген жүруге, сырғанақ тебуге үйрету 
әдісінің екі жолын сауаттау әдістерінің мысалына алмай, жас 
баланы жүруге, үлкенді ши-аяқ тебуге үйретудің әдісі болған 
нақ өз қалпында алып сынға салсақ, жүрумен сырғанақ тебуді 
үйретуге жоғарғы екі әдістің қайсысы жақсы дер едік?
Әрине,  алдыңғысы  жақсы  екендігіне  дау  жоқ.  Солай 
болған  соң  алдыңғы  әдіске  ұқсас  дыбысты  әдісті,  соңғы 
әдіске ұқсас тұтас сөзді әдісті екеуін де ешбір тілге, емлемен 
әліп-би  жүйелеріне  матастырмастан  өз  алдына  оңаша  тұрған 
күйлерінде алып тек қана асылын тиісінше тексеріп қарасақ, 
дыбысты әдіспен үйрету жолының артықтығы да даусыз нәрсе 
болып шығады.
Егерде  тұтас  сөзді  әдісті  дыбысты  әдіспен  төмен  бола 
тұрса  да,  керек  қылатын  болсақ,  онда  басқа  жұрттардікіндей 
тіліміздің, емлеміздің, әліп-биіміздің жағдайына қарай, шара-
сыз керек қылатын орнымыз боларға керек.
Ондай  шарасыз  керек  қылатын  орнымыздың  бар-жоғы 
қазақша сауаттау әдісін көрсеткен кезде білінбекші.
Келесі  әңгімелеріміз  қазақша  сауаттау  әдісі  туралы 
болмақшы.
Каталог: books
books -> Мақалалар, баяндамалар жинағы
books -> 1 Бес томдық шығармалар жинағы Телжан Шонан лы Оқу құралдары, оқулықтар
books -> Ғылым комитеті М. О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Сейіт Қасқабасов
books -> Ббк 83. 3 (5 Қаз) 82 Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитеті «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
books -> Бағдарламасы бойынша шығарылып отыр Редакция алқасы
books -> Құл-Мұхаммед М., төраға
books -> Ербол шаймерден°лы шы армалары бесінші том


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   24


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет