Ә дістемелік нұсқауды бекіту парағы



жүктеу 0.55 Mb.
Pdf просмотр
Дата24.03.2017
өлшемі0.55 Mb.

Ә дістемелік нұсқауды 

бекіту парағы

Н ы с а н

П М У  Ұ С   Н   7 .1 8 .1 /0 5

БЕКІТЕМІН

Ф М ж А ТФ   деканы 

______ Ж .Қ.  Н ұрбекова

(қолы)


2010ж..

« 

»



Құрастыруш ы:  аға оқытуш ы

Ж .Б.Исабеков.

(қолы)

Е септеу техникасы  және  бағдарламалау кафедрасы



«Есептеу ж үйелері мен ж елілерінің ұйымдасты ры луы »  пәні бойы нш а 

050704 «Есептеу техникасы  ж әне  бағдарламалы қ қамтама» 

М ам анды ғы ны ң  студенттеріне  арналған 

зертханалы қ сабақтар үш ін 

әдістемелік нұсқау

К аф едра оты ры сы нда 

ұсынылған 

2010 ж.  «___ »___________ ,  № __хаттама

К аф едра м ең гер уш ісі__________ О.Г.  П отапенко

(қолы)


ӘК 

құпталған 

«Ф М жАТФ »  факультеті 

2010 ж.  «___ »___________ ,  № __хаттама

ӘК т ө р а ға с ы _____________ А.Т.  К иш убаева

(қолы)


№1  Практикалык жүмысы 

Тақырып  Кіріспе. Есептеуіш жүйесінің архитектурасы

Санау жүйесі.  Екілік,  оналтылык  санау жүйелері.  Бір  санау жүйесінен  екінші  санау 

жүйесіне сандарды ауыстыру.  Белгісі  бар  сандар,  Қалқымалы үтірі бар сандар.

1. 

Теориялык мәлімет 



Санау жүйесі дегеніміз сандарды жазу әдісі мен ережелерінің жиыны 

Санау  жүйелері  позициялык  жэне  позициялык  емес  деп  екі  түрге  бөлінеді,  Санау 

жүйелерінде  символдардың  белгілі  бір  жиыны  пайдаланылады.  Символдардың  тізбегі 

сандарды күрайды.

Позициялык  санау  жүйесінде  цифрдың  мәні 

оның  сандағы  позициясына 

(разрядына)  байланыстьт.

Мысалы:  455  санында  4  цифрасы  жүздікті,  245  санында  4  цифрасы  ондыкты,  184 

санында  4 цифрасы бірлікті білдіреді,

Позициялык  емес  санау  жүйесінде  цифрдын  мені  онын  сандағы 

позициясына 

(разрядына)  байланысты емес.

Мысалы,  римдік  санау  жүйесінде  XI  санында  Х-ондыкты,  І-бірлікті  білдіреді;  IX 

санында да І-бірлікті,  X- ондықты  білдіреді.

Позициялык  санау  жүйесінде  колданылатын  символдардыц  саны  санау  жүйесінің 

негізіне  тен  болады.  Сандағы  әрбір  цифрдын  орны  позиция  деп  аталады.  Символдың 

позициясының номері  (бірге кемітілген) разряд деп аталады.

Нөлінші  разряд кіші  разряд деп  аталады.  Әрбір  цифрға сандык  балама  (эквивалент) 

сэйкес келеді,  А(р) жазуын енгіземіз.  Ар жазуы - р жүйесіндегі  саны n  ак цифрынан түратын 

A  санының  сандык  эквивалентін  білдіреді  (мұндағы  к=0,1...  n  -I).  А  санын  цифрлардың 

мына тізбегі түрінде көрсетуге болады.

A = an.ian.2  ...  аіво-

Бүл  жағдайда  үнемі  ак  <  р  тенсіздігі  орындалады.  Жалпы  жағдайда,  позициялык 

санау  жүйесіндегі  қандай  да  бір  оц  A  санының  сандық  эквивалентін  мына  өрнекпен 

көрсетуге болады;

А (р) =  ап_і  * р П_1  + ап_2 *р п'2  +   ...  +   аі  *р  1 +  ао *р  0 ,  (1)

мүндағы,


р-  санау жүйееінің негізгі,  (бүтін он сан) 

а -  берілген санау жүйесінің цифрасы. 

n -  санның үлкен  разрядының нөмірі.

Санау жүйелерінің айырмашылықтары  оның базалық цифрларына байланысты.

Санау жүйелері

Базалык цифрлары

Екілік 

Сегіздік 



Ондық 

Он  алтылық

од

0,1,2,3,4,5,6,7



0,1,2,3,4,5,6,7,8,9

0,1,2,3,4,5,6,7,8,9, A,B,C,D,E,F

Қандай  да  бір  санау  жүйесіндегі  санның  сандық  баламасын  алу  үшін,  цифрлардың 

сандық  мәндерін  жүйенің  негізіне  сәйкес  дәрежеге  шығарып,  олардың  косындысы 

есептеледі.  Дәреже  көрсеткіші  разрядтардың  нөміріне  тең.  Разрядтар  нелден  бастап 

нөмірленеді.

1.1 

.Екілік санау жүйесі 



Екілік санау жүйесініц сандар  жиыны:  {0;  1},  негізі р=2. 

n орынды екілік  саннын  сандык баламасы  (1) формуласына сэйкес есептеледі:

А{

2

) = ап.і *2 ы + а



п.2

 *2 п'2  + ... + аі 



*2 1 + а0 *2 0 

(2)


Компьютер  логикалык  схемаларға  негізделген. 

Бүл  схемалар  екі  жағдайдың 

біреуінде  болады:  косылған  (сигнал  бар)  немесе  ажыратылған  (сигнал  жоқ).  Қосылган 

жағдай  1-мен,  ажыратылған  л<ағдай  0-мен  белгіленеді.  Екілік  жүйедё  есептеу  жүргізу



адамға  киын,  бірак  ком пью терге  онай.  М ы салы ,  10100 111  екілік  санын  қарастырайық.. 

Бұл  санның  санды қ  баламасын  есептейміз,  (2)  ф орм улаға  сәй кес,  бұл  шама  мына 

косындьіға тең:

,*  2 7 +  о*2 б +  1*2 5 + 0 *24  + 0 *2 Г

'  +  1*22  +  1*2 ' +  1*2 °.

Екілік 


сандарды  

косу 


ж эн е 

азайту 


(3 

сурет) 


баска 

позициялы к 

санау 

ж үйелеріндегідей  оры ндалады ,  мысалы,  онды қ  ж үйедегідей,  бірлікті  келесі  разрядка 



ауы сты ру нем есе  кары з  беру де  солай  орындалады.

М ысалы :

11 

11111 


перенос 

1  1 


заем 


110011011 

_  1,1010010011 

1  110010101 

00111011011

11001 1 0000 

1 001 0 1 1 1000

1  сурет.  Екілік  сандарды   косу ж эн е  азайту.

кестеде  екінің  д әреж елері,  ал  2  кестеде  екілІк  сандарды ң  онды к  ж эне  он  алтылык 



баламасы көрсетілген.

1  кесте.  Е кінің дәреж елері

к



1



2

2

4



3

8

4



16

5

32



6

64

7



128

8

256



9

512


10

1024


11

2048


12

4096


Он алтылык санау жүйесі.

Берілген  ж үйенің циф рлар ж иы н ы :  {0,  1,  2 , 9 ,  А,  В,  С, 

D, 

E, F}, 


ж үйенің негізі:  р=16.

Бүтін  п-оры нды   он  алты лы к  санны ң санды к  балам асы   ( 1 )  форм улаға сэйкес 

есептеледі:

А (1б) = вв.! * 16п4 +  ап_2 * 16П'2  +  ...  + ai  * 16 1 +  ао * 1 б°

М ысалы ,  f  45  ed23c  он  алты лы к  саныньщ  санды к балам асы  мы наған тең. 

15*167+4* 1 б6+ 5 * 1 б5+ 14* 164+ 13 * 163+2* 16 2+ 3 * 16’+12* 16°.



2 кесте.  Он  алтылык  цифрлар

Ондык  сан

Екілік тетрада

Он  алтылык сан

0

0000


0

1

0001



1

2

0010



2

3

0011



3

4

0100



4

5

0101



5

6

0110



6

7

0111



7

8

1000



8

9

1001



9

10

1010



А,  а

11

1011



В,  b

12

1100



С,  с

13

1101



D,  d

14

1110



E,  е

15

1111



F ,f

16

10000



10

Он  алтылык  санау  жүйесінде  есептеу  жүргізу  екілік  жүйеге  қарағанда  күрделірек. 

Әсіресе,  үлкен  разрядтарды  жылжытқанда  жане  қарыз  берген  жағдайларда.  Ең  бастысы, 

(1+F  = 10)іб  теңдігін  еске  сақтау  керек.  Бүл  ауысулар  косу  мен  азайтуды  орындағанда 

маңызды.

2 суретте мысал келтірілген.

п е р е н о с  

1  1 


з а е м

1  с л а г а е м о е  

^   B C D 8  

у м е н ь ш а е м о »

2  с л а г а е м о е  

“   &  E   F   4  

в ы ч и т а е м о е

1  В   О  F   D  

р е з у л ь т а т  

S   D   Ê   4  

р е з у л ь т а т

Р м с . 


2 .  С л о ж е н и е   и  в ы ч и т а н и е   ш е с т н а д ц а т е р и ч н ы х   ч и с е л

2  сурет.  Он алтылык сандарды  косу жэне  азайту.

1.3.  Ондык санау жүйесі,

Бүл  күнделікгі  өмірде  пайдаланатындыктан  кен  таралған  жүйе.  Ондык  жүйенің 

цифрларынын жиыны  {0,  1, 2,  3,  4, 5,  6,  7, 8,  9}, жүйенің негізі:  р=10.

Кандай  да  бір  бүтін  п-орынды  ондык  санның  сандык  баламасы  (1)  формулаға 

сэйкес  есептеледі:

А(Ю) =   а п.!  * 1 0 п"1 + а

п_2 * 1 0 n'2  +   ...  +   a t  ^ Ю 1 +  а0 *10° 

(1 )


Мысалы:А|о  саны ныңмәні  4523=4* 1045* 102+ 2*10'  +3*10°.

1.4.  Сандарды бір санау жүйесінен екіншіге  ауыстыру.

1.4.1  Ондык санау жүйесіне ауыстыру тәртібі:

Бүл ауыстыру  карапайым.  Әдетте  оны  алмастыру алгоритмі  аркылы  орындайды. 

Онын  мәні  мынада:  ең  алдымен  дәреженін  негізі  р  ауыстырылады,  одан  сон, 

берілген  саннын цифрлары  ауыстырылады.  Нәтижелер  (1 )  формулаға  койылады.



1.4.2 Екілік жүйеге  ауыстыру 

1.4.2.1.  Ондык санау жүйесінен ауыстыру

1.Берілген  а  санын  2-ге  бөлу;  (белу  амалы  бағанамен  орындалады,  ондық 

бөлшекке  айналды ры лмайды ,  бүтіні q ж эне  калды ғы   а есте  үсталады.

2.  Ш ыккан  нәтиж енің  бүтіні  q  нольге  тен  болмаса,  оны  бөлінетін  сан  ретінде 

алып,  тағы  да  2-ге  бөлу  орындалады.  Бүтіні  q  ж әне  калды ғы   а  есте  үсталады.  2-қадам 

q=0  болғанш а  қайталана  береді.

3.  А лы нған  бүтіннен  бастап  қалдыктар 

тізбектей  жазылады.  Тізбек  ондық 

санның екілік  баламасы  болады.

М ысалы,  247ю  санын  екілік  санау  ж үйесіне  аудару  кажет.  (3  сурет)

24/  (£,

24S  123  Ц .

---©122  ©1  Ü.

-------© ®і_за 



\г^

---------- (Djû_ № |2_

------ ------ ©  14  ?

и—.— — ........0 8  



г £2_

----------- ---------

-----------—

ф



Рис.  3. Период в двоичную систему счисления

Қалды ктарды   тізіп  жазу  реті  стрелкамен  көрсетілген,  аудару  нәтиж есі  1111011b

болады.

1.4.3.  Он алтылык жүйеден ауыстыру.

Бүл  ауы сты руды н  мәні  -  он  алтылык  цифрларды  2-кестеге  сэйкес  екілік 

тетрадалармен  ауы сты ру болып табылады.

М ысалы:  e4d5j6=  111001001 Ю ЮЮЬ



1.4.4.  Он алтылык санау жүйесіне  ауыстыру

1.4.4.1  Ондык санау жүйесінен ауыстыру

1.Берілген  а  санын  16-ға  белу;  (белу  амалы  бағанамен  орындалады,  ондык 

бөлшекке  айналдырылмайды,  бүтіні q жэне қалдығы а  есте үсталады.

2.  Ш ыккан  нәтиж енің  бүтіні  q  нольге  тен  болмаса,  оны  бөлінетін  сан  ретінде 

алып,  тағы  да  16-ға  бөлу  орындалады.  Бүтіні  q  ж эне  қалдығы  а  есте  үсталады.  2-кадам 

q=0  болғанш а  кайталана  береді.

3.  Алынған  бүтіннен  бастап  қалдықтар  тізбектей  жазылады.  Тізбек  ондык 

саннын он алты лы к баламасы  болады.

М ысалы,  32  767m санын  он алтылык санау  жүйесіне  ауыстыру  керек  (4  сурет)

32767  І  16

32. 

«47  LJS_



ш.  ©Là»

ш  Ф  Ф  Ф

Pat,  І, 

(т£ЫЩ

 счнсаеии*

Қалдыктарды  тізіп  жазу  реті  стрелкамен  көрсетілген,  аудару  нәтижесі  7fff■

 6 

болады.


1.4.4.2 Екілік санау жүйесінен ауыстыру

Алгаритмнің  идеясы  екілік  жүйеден  он  алтылық  жүйеге  аудару  идеясындай. 

Мәнісі:  екілік  сан  кіші  разрядтан  бастап  тетрадаларға  бөлінеді.  Әрбір  тетрада  2-кестеге 

сэйкес  он  алтылык цифрға  келтіріледі.

Мысалы:  1110010110101111010110001101100011110101010110І2 

санын  он  алтылык 

жүйеге ауыстыру  керек.

Оны  тетрадаларға  бөлеміз  :  0111  0010  1101  0111  1010  1100  0110  1100  0111  1010  1010 

1101.

Тетрадалар бойынша нольдер мен  бірлер тізбегін он алтылык түрге келтіреміз: 



7 2 d 7 a c 6 c 7 a a d ,

Ауыстыру нәтижесі мынадай болады.

111001011010111101011000110110001111010101011012 = 72d7ac6c7aad|6.

1.4.5. Бөлшек сандарды ауыстыру.

Практикада  жиі  кездесетін  әдісін  карастырамыз.  Ол  үшІн  f l)   формуланы  мына 

түрге келтіреміз:

А(р) =  ап.і *р 

+ ап.2 *р п'2  +  ...  + ai *р  1 + ао *р 0 +а.і  *р  + а_2 *р  '2  +  . . .  + 

(3)

Ауыстыруды  мысалмен карастырайык.



1  мысал:

Екілік жүйедегі бөлшекті  110100,010010 11? ондық түрге  ауыстыру.

Ауыстыру үшін  (3) формуланы  пайдаланамыз.

110100,010010112=1*2  т 1*24+0*23+1*22+0*25+0*2о+0*2'-1+1*2'2+0*2'3+0*2'4+1*2'5+ 

+0*2'6+1*2'7+1*2'8.

Ондық бөлшектің бүтін бөлігін  1 *



25 + 1 *24 +0*23 +  1*22 +0*2' +0*2° есептеу қиын 

емес.  Қалған бөлігін  есептеуге  3  - кестені пайдалану ыңғайлы.

3  кесте.  2 санының теріс дәрежелерінің мәндері

m

1



0,5

2

0,25



3

0,125


4

0,0625


5

0,03125


6

0.015625


7

0,0078125

Кестені  пайдаланып  110100,0100101 Ь   санынын онды ктүрін  есептейміз.

мысал:  Он  алтылык жүйедегі  жүйедегі бөлшекті  Idf2 ,ale4 i6  ондык түрге 



ауыстыру.

(3) формуланы пайдаланамыз:

Idf2,ale4i6=  1*163  +  13*1б2 +  15*21+2;i:160 +  10*16''+1*16'2 +14* 1б_3  + 4*16‘4 

16-ның теріс дәрежесінің мәндері 4 кестеде көрсетілген.

m

1 6


-m

1

0,0625



2

0,00390625

3

0,000244140625



4

0,0000152587890625

5

0,00000095367431640625



6

0,000000059604644775390625

7

0,0000000037252902984619140625



Екілік ж үйеден  он  алтылык жүйеге  немесе керісінш е  ауы сты ру тетрадалар 

негізінде ж үргізіледі.



Ондык  бөлшектердің екілік жэне он алтылық жүйеде  жазылуларын  карастырамыз.

Ондык  бөлш екті  баска  жүйеге  ауыстыру  алгоритмі  мына кадам нан тұрады:

1. 

О нды қ  бөлш ектің бүтін бөлігін  ж оғары да қарасты рған  ереже  бойынша 



алынған  ж үйеге  ауыстырамы з.

2. 


Бөлш ек  бөлігін  алынған жүйенің негізіне  көбейтеміз,

3. 


Ш ы ккан  көбейтіндінің бүтін  бөлігін ж аңа ж үйедегі  санның бөлшегінщ 

бірінші  цифрасы  ретінде жазамыз.

4.Егер  ш ы ққан  көбейтіндінің бөлшек бөлігі  нольге тең  болса,  ауыстыру  процесін 

тоқтатамыз.  Есептеу дәлдігіне  ж еткен жағдайда да,  ауы сты ру  процесін токтатамыз.  Баска 

жағдайда  3  пункте  ораламыз.

3  мысал:  І08,406ю   ондык  бөлшекті  екілік жүйеге ауы сты ру.

1.  108,406 ю  бөлш егінің бүтін  бөлігін  екілік  ж үйеге  ауыстырамыз  (5  сурет)

1«ЖЕО


U

l

Н   Я  I



“ “ (§>84 

37

 

{J.


—----- ф *   13  LL

---------- CD 

ü

  e  |2_


------ — —

Put»  Sv TU jMitSA 

чшж

 w ar и м

  чи гл 

ï  домчмдо 



сшш

 hj с цщ ісмю

2. 

108,406 ю  ондык  санының бөлшек  бөлігін  ж оғары дағы   алгоритм бойынша 



ауыстырамы з  (6  сурет).

Р we, 

6,  Перевод дроймсй  ч-зси 

ïÛÉLWfi^ 

» даамкмую даетелу свнсисмвд

Аудару нәтиж есі мынау:  108,406 ю=1101100,011001111.


Ондык жүйедегі  бөлшекті  он  алтылык жүйеге  ауыстырарда, берілген  сан  алдын  ала 

екілік  жүйеге  ауыстырылады.  Одан  сон,  екілік  сан  нүктеге  дейін  ж эне  нүктеден  кейін 

жеке  тетрадаларға  бөлінеді.  Бүтін  бөлшекті  тетрадаларға  бөлу,  үтірден  бастап,  үлкен 

разрядтарға  қарай  жүргізіледі.  Толык  емес  үлкен  тетраданы  сол  жағынан  нольдермен 

толтырады.  Бөлшек  бөліктің  разрядтарын  үтірден  кейін  онға,  кіші  разрядтарға  қарай 

бөледі.  Егер  соңғы  тетрада  толык  болмаса,  оны  он  жағынан  нольдермен  толтырады.  7 

суретте  ондык жүйедегі  бөлшекті  он алтылык жүйеге  ауыстыру  көрсетілген (3  мысал).

1«  &,\67£

1  v300)

чомое» tte пи. сто 0111

0110 нос, 01100J11

é

с



ê ; ?

Рис.  7. Пример перевода десятичного числа 

в  шестнадцатеричную систем у счисления

1.5.Танбасы  бар сан.

Танбасы  бар  бүтін  он сандар,  ол -  0  жэне  барлык  он сандар.

Танбасы  бар  бүтін  теріс  сандар  ,  ол  -  0-ден  кіші  барлык  сандар.  Таңбасы  бар 

сандардың  ерекшелігі,  ол-  санды  бейнелейтін  өрістің  үлкен  битынын  ерекше  түрі,  epic 

ретінде  байт,  сөз  немесе  кос  сөз  қабылданады.  Бұл  биттын 

физикалык  түрғыда 

баскалардан  еш  айырмашылығы  жок,  барлығы  осы  еріспен  жүмыс  істейтін  командаға 

байланысты.  Егер  онын  алгоритмінде  танбасы  бар  бүтін  сандармен  жұмыс  істеу 

карастырылса,  онда  ол  өрістің  үлкен  битын  ерекше  кабылдайды.  Егер  бит  0-ге  тең  болса, 

онда ол  оң  деп  есептеледі, онын  мәні  жоғарыда  айтылған ережелер  бойынша  есептеледі.

Егер  бит  1-ге  тең  болса,  онда  сан  теріс  деп  жэне  косымша  кодта  жазылған  деп 

саналады.  Қандай  да  бір  теріс  санның  косымша  коды  берілғен  теріс  санның  модулі  мен 

бірдің  косындысына  тен  екілік  санның  әр  бір  биттын  керілеудің  (1-ді  0-ге  ауыстыру 

немесе  керсінше)  нәтижесін  білдіреді.

Мысалы,  -185  санын  карастырамыз.  Осы  саннын  екілік  түрінін  модулі  101110012 

тең.  Ен  алдымен,  бұл  санды  сол  жағынан  қажет  өлшемге  дейін  нөлдермен  толтырамыз. 

Біздін жағдайда  сөзге  дейін,  себебі,  таңбалы сандарды  байтта  беру  диапазонды  -128.. 127.

Келесі  әрекет  -   екілік  қосымшасын  алу.  Ол  үшін,  екілік  санның  барлық 

разрядтарын керілейміз:  00000000101110012  -  111 f l 111010001102

Одан 

сон 


1 -ді 

косамыз 


11111111010001102 

00000000000000012 



1111 111 1010001102.

Аудару  нөтижесі  1 î  11111 10100011Ь .

- 185іо  саны  компьютерде осылай  жазылады.

Танбасы  бар  сандармен  жүмыс  істегенде  кері  әрекетті,  яғни,  санның  екіліі 

косымшасы  бойынша,  онын модулін мәнін табады.  Ол үшін екі әрекетті  орындау керек:

1.Екілік  қосымшанын  биттерін  керілеуді;

2.Алынған екілік санға,  екілік бірді косады;

Мысалы,  санның екілік түрінің модулін табамыз.

-185 ю =  11111111010001112 -  битерді керілейміз  - 00000000101110002

Екілік  бірді  косамыз:

00000000101110002 + 00000000000000012 - 00000000101110012  - 

1-185|.

1.6 Жылжымалы үтірі  бар сандар



Жылжымалы  үтірмен  жазу  түрінде  сан  екі  бөлікке  белінеді:  мантисса  (цифрл 

бөлігі) және дәреже  көрееткіші  (негізі  бойынша  ).  Ондык санау жүйесінде  15  санын  бы; 

жазуға болады  :


Мантисса

Дәреж е

көрсеткіші

0,15

102

1,5

101

15,0

10°

150,0

10'1

1500,0

10'2

ЭЕМ  екілік  ақпаратпен 

жүмыс  істейтін  болғандыктан,  мантисса  мен  дәреже 

көрсеткіші  екІлік  сандармен  көрсетеді.  Мантисса  мен  дәреж е  көрсеткіші  оң  немесе  теріс 

сандар  болатындықтан,  түракты  немесе  жылжымалы  үтірі  бар  36  разрядты  сөзді  көрсету 

үшін  екі  разряд  бөлінеді.

Тапсырмалар 

№1  жаттығу.  Сандарды  косуды  орындау

вариант



Екілік  сандар

Он  алтылык сандар

1,11

1111+101+1000= 

11111+1011+10101=

ED 45C+4F56=

32C+A F12=

2,12

100011+1101=

1011011+1011+10001=

1C4D+24F=

23DF+EF15=

3,13

110011001+1100001= 

1010+110001+1011=

24C A+5B3A =

7B3F+1CFD=

4,14

10110100+1110011= 

Н 101000+1100+111=

7B 3F+5B3A = 

1C4D+EF15= 

/

5,15

10101

I+101I01 

11011011+11001101+11011=

ED45C+AF12=

24CA+24CA=

6,16

1001001+101=

111111+111111+111111=

1 B0FD+C1E8= 

BCD8+5DE4=

7, 17

1 0 1 1 0 1 1 +1 11= 

1000001+1000001+1000001=

ACD6+F5C7= 

E F 15+24CA=

8,18

11010001+101010= 

100010001+111+10101=

F5C7+IC4D=

9CFD+6F3F=

9,19

11101101+1110110= 

1011+1001001+111101=

EF15+6DA7=

3EF9+ECFA=

10,20

110011001+1100001=

111111+111111+111111=

24CA+5B3A=

BCD8+5DE4=

№2 жаттығу.

Мысалы:  1010011І3=  167

t*27 + 0*26 +  1*25 +  0*24 + 0*23 +  1*22 +  1*2' +  1 *2°= 128+0+32+0+01 +4+2+1 = 167 

Мысалы:  е4с15,6=  1110010011010І012

вариант



Екілік сандар



Он  алтылык; сандар

1,11


11111;  101!;10101 =

ED45C; 4F56; AF12=

2,12

1011011 ; 1011; 1 ООО1=



2C4D;  23DF;  EF13=

3,13


110011001;  1100001 ; 110001=

42CA;  5B3A;1CFD=

4,14

10110100;  1110011;  11101000=



7B3F;  3B5A;  7C4D=

5,15


101011;  101101;11011011=

ED24C;  AF12;38CA=

6,16

1001001;101111111;111111=



1B0FD;  C1E8;  BCD8=

7,17


1011011;1000001;1000101=

ACD6;  F5C7; EF15;=

8,18

11010001;101010;  10001000 =



F5C7;  1C4D;  9CFD=

9,19


11101101;1110110;  1001001=

EF15;  6DA7;  3EF9;=

10,20

110011001 ; 1100001;  101111;  =



24CA;  BCD8;  5DE4=

№3 жаттығу.

Мысалы:  1 110010110101112= 72d7i6.

вариант №

Екілік сандар

1,11


011100110010

2,12


010111011111

3,13


000000000001

4,14


111111111111

5,15


111111111110

6,16


000000000111

7,17


100000000000

8,18


100000000001

9,19


000000000000

10,20


000100100100

№4 жаттығу.  Екілік санау жүйесінде бөлуді  орындау.

вариант №

Ондық сандар

1,11

32:4=8  ;  18:9=2



2,12

25:5=5  ;  15:3=5

3,13

24:6=4  :  28:2=14



4,14

14:7=2  ;  9:3=3

5,15

48:12=4  ;  52:2=26



6,16

27:3=9  ;  12:4=3

7,17

64:2=32  ;  35:5=7



8,18

34:2=17  ;  60:3=20

9,19

26:13=2;  42:7=6



10,20

48:6=8  ;  39:3=13



№5  ж атгы ғу.  таб л и ц ад ағы  екілік  сан д ар д ы ң  кер і  ж э н е  к о сы м ш а  код ы н  табу.

вариант №

Екілік сандар

1,11


011100110010

2,12


010111011111

3,13


000000000001

4,14


111111111111

5,15


111111111  1 10

6,16


000000000111

7,17


100000000000

8,18


100000000001

9,19


000000000000

10,20


000100100100

№6  жаттығу.  Ондық бөлшектерді  е = 106  есептеу дәлдігімен екілік  жэне он 

алтылык жүйеге ауыстыру  .

вариант №

Ондык бөлшектер

1

105,306  ;  54,26  ;103,54



2

96,102;  301,123  ;  231,563

3

210,3201  ; 432,521  ;  36,231



4

78,561  ;  69,204  ;  67,621

5

105,402  ;  104,627  ;  55,236



6

76,123  ;  123,701  ;  305,58

7

203,103  ;  100,256  ;203,156



8

235,201  ;  56,36  ;  105,78

9

301,56  ;  201,35  ;  54,126



10

236,56  ;  512,65  ; 128,34

Сүрактар.

1 .Қандай жүйелер  позициялык деп  аталады?

2.Ондык бөлшекті  16- лык жүйеде  ауыстыру  алгоритімі

3  Kepi жэне косымша код.

4.Санньщ мантиссасы,

№2 Практикалык жүмысы 

Тақырып ЭЕМ-ньщ қүрылу принциптері

Логикалык  функциялар.  Оларды  көрсетудің  формалары.  Ақикат кестесі.

Логикалык 

фкнкцияларды  сипаттайтын  сүлбелер  логикалык  элементтер  деп 

аталады.  1-7  суреттерде  функцияларды  жэне  олардын  акиқат  кестелерін  сипаттайтын 

логикалык элементтер көрсетілген.

X   —

1-сурет.  Логикалык терістеу.ЕМЕС- элементі



X

0

1



1

0


Х 1

Х 2


Y

0

0



0

0

1



1

1

0



1

1

1



1

2-сурет.  Логикалык косу.  НЕМЕСЕ- элементі.

X,

X , -


&

Y



Х 1

Х 2


Y

0

0



0

1

0



0

0

1



0

1

1



1

3-сурет.  Логикалык көбейту.ЖӘНЕ -  элементі.

X,

х 3_ |


«-Y

Х 1


Х 2

Y

0



0

1

0



1

0

1



0

0

1



1

0

4-сурет.  Пирс функциясы. НЕМЕСЕ-ЕМЕС  элемент!.



Х 1

Х  2

Y

0

0

1

1

0

1

0

1

1

1

1

0

5-еурет  ,  Шеффер функциясы.  ЖӘНЕ-ЕМЕС  элементі.

Пирс  элементін  НЕМЕСЕ  жэне  ЕМЕС  элементтерінін  тізбектей  косылуы,  ал  Шеффер 

элементін  ЖЭНЕ,  ЕМЕС  элементтерінің тізбектей  қосылуы аркылы  көрсетуге  болады.

6-7 

суреттерде НЕМЕСЕ жэне НЕМЕСЕ-ЕМЕС  элементтері көрсетілген.



Х 1

х 2


Y

0

0



0

0

1



1

1

0



1

1

1



0

6-сурет.  НЕМЕСЕ.



X ,

X 2J


Y

х 2


Y

0

0



1

0

1



0

1

0



0

1

1



1

7-сурет.  НЕМ ЕСЕ-ЕМ ЕС.

Логикалы к  элементтер  эр  түрлі  логикалык  ж эне  арифметикалык  операцияларды 

орындайтын  интегралды  микросүлбелерді  күруда  колданылады.Көрсетілген  элементтер 

арқылы  кез-келген  күрделі  ЛАФ-ны  жүзеге  асыруға  болады.  М ысал  ретінде,  алгебралык 

түрде  берілген Л А Ф -ны  карастырайык:

Y   =   X ]   -  Х г   -  Х з   + Х ,   - Х 2  -  Х з   +   X ,   -  Х г   -  Х з   + Х ,   - Х 2  - Х 3 

(1 )


Ж оғары да көрсетілген  нүсқаулықтарға  байланысты ЛАФ -ны  ықшамдайык-  Мұнда: 

ү  =  ү

у 

. Ү і   . ү г

  + 

Х х - Х 2  -Үз  + Xj  ■

 Y

2

  Үз   + 

Х х 



 х 2  - х г  =

= Y  2  

+  X , )   +  X ,  •  Х 2( Х з   +   з )  =



Y  2 - Y  Ъ + X  ! ■ X  2

О рындалған  операция  ЛАФ-ны  минимизациялау деп  аталады.Ол  берілген  цифрлық 

күрылғының ф ункционалды  сүлбесін  күру үрдісін жеңіддетуте  арналған.

Қарасты рылған  ЛАФ-ны  орындайтын  күрылғының  функционалды  сүлбесі  8- 

суретте көрсетілген.

X,

X.

"V



8-сурет.

Ы қш амдалудан  өткен  функция  толык  минимизацияланған  болмайтынын  айтып 

өткен  жөн.Ф ункцияны ң  толык  минимизациясы  зертханалык  ж үмысты  орындау  үрдісі 

кезінде  өткізіледі.

Т а п с ы р м а :

8-суретте 

көрсетілген 

ЛАФ-ның 


толык 

минимизациясын 

орындау.Минимизации 

корытындысы  бойынш а  күрылғынын  функционалды  сүлбесін  күру.Кіреберіс  логикалык 

сигналдардың әр түрлі  комбинацияларын  беру  аркылы  2-кестені  толтыру.

2-кесте


X,

х 2


Y

0

0



1

0

0



1

1

1



№3 Практикалык жұмысы 

Тақырып  Есептеуіш мапшналарының негізгі

Бульдік  алгебра.  Буль  агебрасының  негізгі  заңдары.  Буль  функциясын  ұсынудын 

формалары.  Буль  функцияларын  минимизациялау.  Квайн  әдісі  мен  Вейча  (Карт  Карно) 

диаграммаларының көмегімен Буль функдияларын минимизациялау.

Негізгі  теориялык мәліметтер

Цифрлық  және  микропроцессорлык  техниканың 

математикалык  негізі 

болып 

логикалык  алгебра  немесе  Буль  алгебрасы  табылады  (ағылшын  математигі  Джон  Бульдің 



есіміне  байланысты).  Бульдік  алгебрада тәуелсіз  айнымалылар  немесе  аргументтер(Х)  тек 

екі  мэн  кабылдайды.Олар:  0  жэне  1.  Тәуелді  айнымалылар  немесе  функциялар(Ү)  да,  тек 

О жэне  1  мәндерін  кабылдайды.  Логикалык  алгебраньщ  функцияларын  (ЛАФ)  Y = F  (Х-; 

Х2;  Х з ...  XN )  түрінде  жазуға болады.

Мүндай  түрдегі  ЛАФ  алгебралык деп аталады.

Негізгі алгебралык  функциялар:

Логикалык терістеу(инверсия):  Y =  X  ;

Логикалық қосу:  Y =  X]  + Х2;

Логикалык көбейту:  Y -  Xi  + Х2;

Күрделі логикалык  алгебра  функцияларына жататындар:

-Теңгермелеу функциясы(эквиваленция):  Y =  Xj  • Х2 +  X i  ■

 Х 2  немесе Y  = X]  -   Х2

-Теңгермелеу емес  функция(екі  модулі  бойынша  косу):  Y = Xi  ■

  X i  +  Х г  ■

 X2  немесе 

Y = Xi  ©  X2

-  Пирс  функциясы(терістемесі бар логикалык косу):  Y =  Х 1  +  X ,

-  Шеффер функциясы(терістемесі  бар логикалык кебейту):  Y  =  X ,  • X ,

Бульдік алгебраға  келесі заңдылықтар мен нүсқаулар тән:

- X]  (Х2 + Хз) = Хі  ■

 X?  + Xj  ■

 X ’,;


- Хі  + Х2  ■

 Хз  = (Хі  + Х2) (Хі  + Хз);

- Қайталау заңы:  X  ■

 X = X, X + X = X;

- Терістеу заңы:  :  X  ■

  X   = О, 

X +  X   =  1 ;

- де Морган теоремасы:  X L +  X ,  =   X i  • X 2,  X ,  • X 2  =  X i  +  X 2 ;

- теңбе- теңдік:  X  •  1  = X ,  X + 0  = X ,  X  - 0 =  0 ,  X +  1  =  1.

Тапсырма


Келесі  айтылуларга  арналған шыншылдык кестелері  біріктіру :

№ 

Айтылу



нүсқа

( x   i  v  

ï

  2  ) - >  



( х  

х  2  )



(

х

 

2

 

- >  



.V  , 

)   ~  


( l   , 

V  


X

 

2



  )

( х   ,  ~ 

.v  2  )  

(х   2 


-> 

х  ,  )


( *   2 

- >  


Х

  '  )   ~  

( *   ! 

Л  


X  2  )   - »

(

x

 



V  

X   2  }   — > 

( я   i 

”  


X  

2

 



)

(

х

 

2

 

Л 



I ,  

(

x

 

J  —



:

>  

X

 

2 

)

(,Х' i  ~ 



І   2  ) - >  

(х  2  ~ 

X

 

j  )



( х

  2 



X

  I  )   —^ 

( х   2 

->  

X  ,  )

Л  


X   ; 





X



X  ,

X

V  



X

V  


X

нұсқа


Айтылу

5.

( х   ]  Л 





2

  }  ~ 


(л'  2 

—» 


ï   ,  ) v  



2

( х   , 


Л 

X  1  )  —



> 

( х   2 


— > 

х  1  )  ~  



Х  1

6.

X  , 



—> 

X  2  V 


Х

[ —> 


X  2  ~  

х ,  


X  2 

--> 


LC  1 

Л'  2 



)   A 

X  [

7.

  I  —>■ 

X  2  V 

X  1  —^ 

X  2 

~  


X  1

X  , 


— > 

X  1  V 



~  

X  2 


— > 

J



8.

X  , 


—> 



2  V  X  !  —» 

X  2  ~  

  , 

X  , 


— > 

(  X  ,  V 

X  1  —» 

X  2 


~  

X  J  )


9.

(  X  ,  - >  

X  2  V 

X  J  )  - »  

X  i  ~  



2



X 2 

X  2  V  X 



X  2 

—^ 


X  2

10.


2

 



» 

[_(х 



1  V 

2



 

Л  


X  1  Л 



X  2 

X  1  ~  



X  2 

—> 

X  2

№4 Практикалык жүмысы 

Такырьпт 

Суперкомпьютерлер  жэне  ояардың  архитектураларының  ерекшеліктері. 

Кластерлі суперкомпьютерлер

Сандык  логикалык  элементтерді  зерттеу.  Логика  алгебрасының  элементарлы 

функцияларын  іске  асыратын  логикалык  элементтерді  теориялык  жэне  тәжірибелік 

окыту.


Мультиплексор  акпараттык  кірулердің  Xj  біреуінен  жалғыз  шығуға  Y  сигнал 

береді,  жэне де  кіру  номері адрестік  кірулердің А

і

 ондық эквивалентінің екілік  кодына тен. 



Егер  ОЕ  шығуынын  кіру рұқсаты  болса,  онда  «0»  осы  кіруде  «0»  шыгуды  пассивтік  күйге 

ауыстыруға  тиісті.  Төрт  ақпараттық  кіру  және  log4  =  2  адрестік  кіруі  бар.  «4  тен  1» 

мультиплексорын  карастырамыз (сурет  1).

Мультиплексор  -   сандық 

сигналдардың 

коммутаторы. 

Мультиплексор  m 

акпараттык,  n  баскарушы  кірулермен  жэне  жалғыз  шығудан  киыстырылған  кұрылғы 

болып табылады.  Мультиплексор  шыгуы дизьюнктивті НЕМЕСЕ  элементі  m  кіруі  аркылы 

біріктірілген.

X

_ о   - 


А_о' 

A i "


ОЕ

A q  


.

Aj - 


X , -

&

&



Х і -  

А0- 


А  г

А 0- 


Аі - 

X , -


!}_і

&

__ А о м и х

---- A]

— D0


---- ° ,

----


d

2

---- D3



--- ОЕ

Сурет  1.



Мультиплексорлар  ееептеуіш  техникада  сандык  сигналдардын 

коммутаторы 

ретінде 

кен 

колданыс 

тапты. 

Олар 

компьютерлерде 

ж эне 

микропроцессорлік 

контроллерде  динамикалык  оперативті  есте  сактау  күрылғысының  адрестік  кіру 

коммутациясында, 

шиналардың  таралуы 

немесе 

біріктіру 

торабында 

жэне 

т.б. 

колданылады.

Шифраторлар

  дешифраторларға  кері  функцияны  орындайды:  берілген  бір  кірудін 

сигналын,  шығудын  параллелді  екілік  кодьша  ауыстырады.  Шифратор  приоритетсіз 

болып  табылады,  егер  бір  активті  сигнал беріліп  жіберілсе  ж эне  п р и о р и т е т ,  егер  бірнеше 

активті  сигналдар  кіруге  беріліп  жіберілсе.  Приоритетсіз  шифратор  активті  кірудің  ондык 

номерін  осы  номердің  ондык  эквивалентіне  түрлендіреді.  Приоритета  шифраторларда 

активті  кірудің  ең  үлкен  ондық  номерін  осы  номердін  екілік  эквивалентіне  түрлендіреді. 

Приоритетсіз  шифратор  (сурет  2)-де  көрсетілген.

х 0х 1х 2



<>-Ү,

Ү„

*0 PR(CD)

Xi

0



Yo

Х 2


1 '— ү і

Сурет 

2.

Шифраторлар 

микропроцессордың 

ішкі 

құрылғыларының 

жүмысты 

бөлу 

контроллерлерінде,  кернеуді  кодка  параллелді  түрлендіруде  ж әне  пернелердін  номерін 

кодтауға  колданылады.

Тапсырма

1.  Мультиплексор  сызбасын  күрастырып  (сурет  1),  онын  жүмыс  істеу  принципін 

зсрттеу.

2. 

Приоритетсіз  шифратордын  сызбасын  салу  (сурет  2),  тәж ірибе  бойынша  акиқат 

кестесін  күрастыру (кесте  2),  шифратордың аныктамасымен салыстыру.

Кесте  1

Хо

X ,



X ï

Yo

Y i



1

0

0



0

1

0



0

0

1



0

0

0



Каталог: arm -> upload -> umk
umk -> Ж. Т. Сарбалаев
umk -> Ж. Т. Сарбалаев
umk -> Нұсқаулардың; әдістемелік ұсыныстардың; әдістемелік нұсқаулардың титул парағы Нысан пму ұс н 18. 3/40
umk -> Бағдарламасының (Syllabus) титулдық парағы Нысан пму ұс н 18. 4/19 Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
umk -> Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
umk -> Жұмыс оқу бағдарламасының титулдық парағы
umk -> Бағдарламасының титулдық парағы Нысан пму ұс н 18. 2/06 Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
umk -> Әдістемелік нұсқаулардың титулдық парағы
umk -> «Тері, мех, бағалы аң шикізатының технологиясы мен тауартануы» Бағалы аң, мех және тері шикізаттың технологиясы мен тауартануы
umk -> Бағдарламасының (Syllabus) титулдық парағы Нысан пму ұс н 18. 3/37 Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі


Поделитесь с Вашими друзьями:


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет