Ілияс Жансүгіров. Ақын өмірінің соңы Бүгін «қазақ поэзиясының Құлагері»



жүктеу 361.77 Kb.
Pdf просмотр
Дата12.03.2017
өлшемі361.77 Kb.

Ілияс Жансүгіров. Ақын өмірінің соңы 

 

Бүгін  «қазақ  поэзиясының  Құлагері»  деп  мойындалған  ақын,  тамаша 



прозик, драматург, сатирик, қоғам қайраткері Ілияс Жансүгіровтің туған күні. 

Қазақ  Сәкен  мен  Ілияс,  Бейімбет  үшеуін  «Үш  бәйтерек»  деп  бөле-жармай, 

тұтас  атаған,  төбесіне  көтерген.  Солай дей  тұрғанмен,  Алаш  ақтаңдақтарын 

айқын  ашып,  бірінен  бірін  кеш  қалдырмай,  бірінен  бірін  ерте  оздырмай, 

таразы  басын  тең  ұстағанда  бұл  үштіктің  төрт  тарабы  түгенделер  ме  еді! 

Өкініштісі  сол,  Сәкен  туралы  сөз  айту  арқылы  қызғаныш  туғызбаймыз, 

алайды  шындыққа  тура  қарасақ,  Бейімбет  пен  Ілиясты  зерттеп-зерделеу 

ісінде  кемшіндік  барын  ғалымдар  да  айтып  жүр.  Тіпті  бәрін  қойғанда  да 

Ілиястың  өмірі  мен  шығармашылығының  сан-саласын  қамтыған,  барлық 

жағынан  зерттеген  монографиялық  еңбек  мынау  деп  көрсете  қоятындай 

дүние тапшы, жоқтың қасы.  

Алайда  осы  олқылықтың  орнын  толтыру  мақсатында  кейінгі  кезде 

ғалым,  зерттеуші  Мұратбек  Иманғазинов  ілиястану  ғылымына  үлкен 

ізденістер жасап, айтулы тұлға шығармашылығының туған ұлтымен жаңаша 

танысуына  зор  еңбек  сіңіріп  жүргенін  мойындау  керек.  Біздің  ілгерідегі 

ойымыз  туралы  да  ғалым:  «Ілияс  замандастары  ішінде  «тонның  ішкі 

бауындай» болып кеткен тағдырлас Сәкен Сейфуллиннің өмірі жөнінде кітап 

филология ғылымдарының докторы, профессор Т. Кәкішевтің авторлығымен 

«Тамаша  адамдар  өмірі»  сериясы  бойынша  Мәскеуден  1984  жылы  кітап 

болып  шықты,  Кейін  қазақ  тілінде  жарық  көрді.  Бейімбет  Майлиннің 

«Тамаша  адамдар  өмірінен»  сериясы  бойынша  90-жылдардың  басында 

өзіміздің  жерлесіміз,  филология  ғылымының  кандидаты,  әдебиетші-ғалым  - 

Тоқтар  Бейісқұловтың  авторлығымен  жарық  көрді.  Ал,  Ілиястың  өміріне 

қатысты 


бұл 

сериямен 

кітап 

шықпақ 


түгілі 

ғұмырнамалық 

(автобиографиялық)  фактілері  нақты  анықталып  болмаған.  Бұл,  әрине, 

өкінішті жайт», – деп қынжыла баяндайды. 



 

Дей тұрғанмен, Ілиястың өмірі мен шығармашылық лабороториясының 

ауқымдылығы,  кеңдігіне  байланысты  әрі  алдағы  31  мамыр  саяси  қуғын-

сүргін  құрбандарын  еске  алу  күніне орай  тағдырлы  тұлғаның  өмірінің  бізге 

мәлім де беймәлім соңғы сәттеріне көз жүгіртсек дейміз. 

Ақынның соңғы кезде қалай және қайде жерде ұсталғанын, оны ұстап 

әкеткен  адамдар  жайлы  оның  ұлы  Саят  «Азаттық»  радиосының  тілшісі 

Өміржан Әбдіхалықұлына берген сұхбатында былай дейді: «Әкем ол уақытта 

Жазушылар  одағын  (1937)  басқарған. Қазақтың  салтымен  жаз  шыға  таудың 

бөктерінде  киіз  үй  тігіп,  сонда  дем  алады  екен.  Сол  жақтан  ұстап  әкеткен. 

Қаладағы  үйін  тінтіп,  құжаттарын,  шығармаларын  алып  кеткен.  Кейбір 

шығармаларының  қайда  екені  әлі  күнге  белгісіз».  Бұдан  ары  ақын 

шығармаларын  тінтіп,  жинап,  арбаға  салып  әкетіп  бара  жатқанында 

Сапарғали  Бегалиннің  «Құлагер»  поэмасын  алып  қалғанын,  кейін  оны  Ф. 

Ғабитоваға тапсырғанын айтады.  

Ілиясың  өмірінің  ақырғы  кезіне  дәлел  бола  алатын  екі  құжат  бар:  ол 

Ілиястың қайтыс болғандығы мен атылу мерзімі көрсетілген анықтама қағаз. 

Бұл  құжаттар  Талдықорғандағы  ақын  атындағы  музей  экспонаттары 



қатарында тұр. Ресми құжаттардың біріншісі «1947 жылы 19 көкекте қайтыс 

болғандығы»,  оны  Алматы  қаласының  №2  бөлімшесінің  Халық  соты  29 

мамыр 1957 жылы берген. Алайда осындай тағы бір анықтама қағазды 1961 

жылы  22  наурыз  күні  берген.  Екіншісі:  1957  жылы  12  сәуірде  Совет 

Одағының  жоғарғы  соты  әскери  коллегиясы  анықтама  берген  қағазында 

«Ілияс Жансүгіровтің 1938 жылы 26 ақпан күні атылғандығын» растайды. 

 

Міне,  осындай  екі  түрлі  анықтамадан  кейін  ел-жұрт  түгілі  ақын 



туыстары,  ұрпақтары  қайсысына  сенерін  білмей,  әрі-сәрі  күйге  түскен. 

Әкелерінің  қай  жерде  жерленгенін  біле  алмай,  дал  болған  балалары  бұл 

жайды  анықтау  үшін  бірақ  әуре-сарсаңға  түсуге  тура  келеді.  Бұл  жағдайды 

ұрпақтарымен  сөйлесіп,  барлық  жайға  қанық  ғалым  М.  Иманғазинов:  «Сол 

тұста  «Мира-83»  үйде  тұратын  Ілиястың  отбасына  бір  белгісіз  адам  келіп 

(қазан айы 1955 жыл): «Мен қамаудан жуырда босадым, Сібірде әкелеріңмен 

бірге болдым. Көп ұзамай аман-есен босап келеді. Мені сол кісі жіберіп еді», 

–  деп  дүрліктірді.  Әлгі  адамды  жақсы  қарсы  алып,  дәмді,  жылы-жұмсақ 

тағамды  алдына  тосады.  Қаражаттың  жоғына  қарамастан,  ол  адамға  киім-

кешек әпереді. Сөйтіп, әлгі адамның асты-үстіне түсіп, бәйек болып қалады. 

Бір күні Хоппижамал (Ф. Ғабитованың шешесінің сіңлісі) төрде тұрған Ілияс 

пен  Біләлдің  суретін  көрсетіп,  «қайсысымен  қамауда  болып  едің»  дегенде, 

әлгі  бейбақ  Біләлдің  суретін  көрсетеді.  Содан  ол  адамға  сенімсіздік  туып, 

оны Фатимаға айтқанда, Фатима Хоппижамалға ұрысады. Сол күннен бастап 

белгісіз адам көрінбей кетеді. Екі-үш ай өткенде әлгі адамды көшеде көрген 

Фатима бас салып ұстап үстіндегі Болаттың пальтосын шешіп алып қалады», 

–  деп  баяндайды.  Зерттеуші  ғалым  бұжан  кейінгі  ізденістерде  ақын 

ұрпақтары,  замандастары  мен  архив  құжаттарының  негізіндегі  деректердегі 



ала-құлалыққа,  сан  тарау  жауаптарға  кезігіп,  қайран  қалғанын  жазады. 

Ілиястың  бертінге  дейін  өмір  сүріп  келгені  туралы  шындыққа  бергісіз 

оқиғалар  кім-кімді  де  тебірентпей  қоймас  еді.  Айталық,  Сәкен  мен 

Мағжанның  айналасындағы  әңгімелер  де  осындай  бір  халықтың 

сағынышынан,  аңсауынан,  ғажайып  ұлдарынан  көз  жазып  қалмауын  қатты 

тілейтін тілеуден туғанындай. Сәкен мен Мағжанды, Міржақып пен Ахметті 

қалай  іздесе,  Ілияста  да  солай  іздеді.  Өліміне  де  сенбеді.  Осылай  «Ілиясты 

соғыстан  кейін  көрдік.  Ол  кісімен  Сібірде  жолыққанымызда  көзі  соқыр 

болып  қалыпты,  тіпті  ауылына  келіпті,  соны  сезген  НКВД  қызметкерлері 

байлап-матап қайтадан алып кетіпті» деген қауесеттер әлі де өрттей лаулап, 

қу шөптей қаулап жүре берер ме еді?!  

 


Осы  кезде  Қазақстан  үкіметін  басқарған  Л.  Мирзоянның  Сталинге 

жолдаған  құпия  хаты  жарияланып,  көпшіліктің  талқысына  түсті.  1937 

жылдың  2  желтоқсанында  «аса  құпия»  деген  таңбамен  жолданған  хатта 

«қоғамға жат элементтерді тазалау үшін» 1600 адамды атуға лимит сұрағаны 

–  тарихтың  бетіне  жазылған,  мәңгілікке  таңбаланған  қара  дақ.  Қазақ  халқы 

мұны «Мырзажан» дер еркелетіп, төбеге көтеріп, бір қаласына есіміне беріп, 

ұлық  тұтып  жүрсе,  мұның  іздегені,  істегені  ешкімс  ақтай  алмайтын 

жауыздық, қаны сорғалап тұрған зұлымдық. Сол хаттан кейін 1938 жылдың 

ішінде  қазақ  интеллигенцияның  ірі  қаймақтары  атылып,  сотталған.  Ілияс 

Жансүгіровтің  1938  жылы  ақпанның  26-күні  қаза  болғаны  нақты  дерек 

ретінде  ескеруіміз  керек.  Егер  де  атың  өшкір  (расында  да  қазіргі  кезде 

берілген көшелер Мирзоян есімі алыну үрдісі жүріп жатыр) зымиянның хаты 

болмағанда тарих таразы басқаша төңкеріліп, ұлт зиялыларының жер бетінде 

алшаңдап  жүруі  әббден  мүмкін  еді.  Сондықтан  жоғарыда  келтірілген  екі 

құжаттың  біріне,  яғни  «1957  жылы  12  көкекте  Кеңес  Одағының  Жоғарғы 

Соты  әскери  коллегиясы  берген  анықтама  қағазы  Ілияс  Жансүгіровтің  1938 

жылы  26-ақпан  айында  қаза  болғандығын»  растайтын  деректі  нақты  деп 

қабылдаймыз  да,  екінші  анықтама  қағазының  күмәнді  болуына  байланысты 

ғалым М. Иманғазиновтың зерттеулеріне ден қоямыз.  

1937  жылы  5  тамыз  күні  жікшілдер  мен  шаш  ал  десе,  бас  алатын 

қаныпезерлердің  кесірінен  қамауға  алынып,  1938  жылы  26  ақпан  күні  ату 

жазасына бұйырылады.  

Тек  1957  жылы  12  көкекте  жазықсыз  жазаға  ұшырап,  республикада 

отызыншы  жылдары  орын  алған  зорлық-зомбылықтың,  социалистік 

заңдылықты  бұзудың  құрбаны  болған  аса  көрнекті  қазақ  ақыны,  жазушы, 


журналист Ілияс Жанс

 

үгіров толықтай ақталып, туған халқымен қауышады. 



 

 

«Ал  жерленген  жері  Алматының  шығыс  жағында  орналасқан  Талғар 



ауданының  «Жаңалық»  ауылы.  2500  адам  жерленген  жер  біршама  үлкен 

екен.  Міне,  кеш  болса  да,  ақын  сүйегінің  қайда  жатқандығы  анықталды»,  –

дейді ілиястанушы ғалым М. Иманғазинов. 

 

Заңғар КӘРІМХАН 



Каталог: media -> upload -> 4232 -> 2015
upload -> ТӨленова зирабүбі Маймаққызы, Қр бғМ ҒК
upload -> С. Мәжитов Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты Пікір жазған К. Л. Есмағамбетов
upload -> Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына қазақ сайлаушыларынан аманат (1917 ж.) Серікбаев Е. Қ. М. Х. Дулати атындағы ТарМУ, т.ғ. к.,доцент
upload -> АҚТӨбе облысының тыл еңбекшілері ұлы отан соғысы жылдарында
upload -> Ұлы отан соғысы жылдарындағы мұнайлы өҢір а. Ж. ƏБденов
upload -> Ж. Е. Жаппасов XVI-XVIII ғҒ. ҚАзақ-орыс
upload -> Жоба бакалавриаттың тарихшы емес мамандықтары үшін
2015 -> 12. Мультимедиа 12 Библиотека 12 Научные статьи и публикации
2015 -> 12. Мультимедиа 12 Библиотека 12 Научные статьи и публикации
2015 -> 12. Мультимедиа 12 Библиотека


Поделитесь с Вашими друзьями:


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет