Жастар және қОҒАМ: Әлеуметтік және экономикалық



жүктеу 329.04 Kb.
Pdf просмотр
бет6/7
Дата22.12.2016
өлшемі329.04 Kb.
1   2   3   4   5   6   7
АР

Д

Ы

ң 

Ж

Ә

Н

Е А

Л

М

АТ

Ы

 Қ

А

Л

АС

Ы

Н

Д

АҒ

Ы

 Қ

О

Н

Ы

С

АУ

Ы

С

ТЫ

РУ

Д

Ы

ң



М

Ә

С

ЕЛ

ЕЛ

ЕР

І М

ЕН

 К

ЕЛ

Еш

ЕК

ТЕ

ГІ

 Ж

АҒ

Д

Ай

Л

АР

Ы

»

«Қазақстандағы елішілік қонысаударушылардың және 

Алматы қаласындағы қонысауыстырудың: мәселелері мен 

келешектегі жағдайлары»

АСАНбАЕВ Мұхит

Зерттеу пәні

Зерттеу – материалдық және рухани (урбанизация) үрдістердің негізіне, кешегі ауыл өңіріндегі 

қонысаударушылардың  қаладағы  тағдыр-талайларын,  еліміздегі  ауыл  еңбеккерлерінің 

әлеуметтік-экономикалық жағдайларын, қала төңірегіндегі тұрғындардың жай-күйлерін қамти 

отырып, елішілік қонысаударушылықтың ерекшеліктері мен ары қарайғы тигізер ықпалын нысана 

етеді. Осы зерттеу барысында Алматы төңірегіндегі тұрғындардың жай-жапсарларын жүйелеу де 

қамтылған. Өйткені, олар тың өмірмен жаңадан жағдайласып, басқа қалалардағы тап осындай 

жағдайларды бастарынан кешкендерге өте ұқсас.



Мәселелердің өзектілігі

Зерттеу  мәселелерінің  өзектілігі  –  ауыл  тұрғындарының  еліміздегі  қалаларға  жаппай 

қоныстануларын түбегейлі түрде ғылыми тұрғыда зерттеп, одан өрбитін салдарларды тал-

дау, мән-жайдың көрінісінен туындаған жағдайдың тақау алдыдағы болашағына барлау жасау. 

Соның ішінде, кең көлемді нышаны, құбылысы, елішілік қонысаударушылықтың (республикалық, 

облысаралық, ауданаралық) ауыл тұрғындарына байланысты мәселелері, қалалық жағдайға 

орай (мысалы: Алматы қаласы) жай-күйлері қамтылады.

Ауыл тұрғындарының елішілік қоныстанушылығы – Қазақстан қалаларының бәрін жаппай 

қамтыған құбылыс. Республикалық статистикалық агенттіктің мәліметі бойынша, Қазақстанда 

жылына 300 тұрғыны ел ішіне ауыс-күйіс қоныстанып, көші-қон жағдайында қоныс аударады. Ел 

ішіндегі қоныс аударушылардың белсенді мүшелерінің облысаралық, облыстың өз ішіндегі көшіп-

қонушылары 1991-2007ж.ж. аралығындағы мөлшері жұртшылықтың жалпы қоныстануының 68,8 % 

алған. Бұл жағдай, көрсетілген мерзім ішінде 4,7 миллионнан астамы ел ішінің аумағында қоныс 

аударғандар болып есептеледі

4

. Ел ішіндегі қоныс аударушыларды көбірек тартатын қалалар – 



Алматы мен Астананың үлесінде. Аз мөлшердегілері – облыс орталықтары, өндірістік аумақтар. 

Олардағы сауда-саттық орындарының мөлшерлері жоғарыдағы екі қаламен салыстырғанда тым 

аз. Ал, ұлт түрлері тұрғысынан қарағанда, қоныс аударушылардың ішінде ауылдық жерлерден 

келген қазақтар үлесі қалалар мен облыс орталықтарына орналасу бейімділігі әлдеқайда көп. 

Елішілік қоныс аударушылардың ішіндегі аздаған бөлігін қала тұрғындары есебінде Қытайдан, 

Өзбекстаннан, монғолиядан келген қазақтар құрайды. Экологиялық апат жағдайлы жерлерден 

(Семей полигоны, Арал өңірі) қоныс аударғандар да кездеседі, бірақ олар – азшылық.

Мақсатты топтар

Топтардың ендігі бір парасы – муниципальдық биліктегілер, БАҚ, ҮЕҰ, көші-қон мәселесімен 

айналысатын  қоғамдық  әр  түрлі  ұйымдар,  ғылыми-сараптау  бірлестіктері,  бұларға  қоса 

4  Қазақстан: реформалар және даму 1997-2007 // Қазақстан Республикасының Статистика бойынша Агенттігінің жинағы. – Астана, 

2008 ж. 82 бет.


34

Ж

АС

ТА

Р Ж

Ә

Н

Е Қ

О

ҒА

М

:  «

Ә

Л

ЕУ

М

ЕТ

ТІ

К Ж

Ә

Н

Е Э

КО

Н

О

М

И

К

А

Л

Ы

Қ Ә

Д

ІЛ

Д

ІК

»

республиканың  Үкімет  орындары  және  мемлекеттік  тиісті  орындар  (Ауылшаруашылығы 

министрлігі, Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігі, Білім беру және ғылым министрлігі, 

Денсаулық сақтау министрлігі және басқалар) жатады.



Нәтижелер

Қазақстан  қалаларындағы  жоғарыда  айтылған  өз  беттерімен  қоныс  аударушылардың 

мәселелері әлеуметтік дау-жанжалды мәселелер тудырып, елішілік қонысаударушылар мен 

еліміздің қалаларындағы әр дәрежедегі басшылары мен қала тұрғындарының арасындағы 

әрқилы құндылықтар мен дәрежегерлікті сақтауда қайшылық тудырмай қоймайды. Сонымен 

бірге, ауылды жерлерде ғана емес, қала төңірегіндегі қоныстанушылардың да әлеуметтік 

ширығушылық күшейгені байқалады. Өйткені, елішілік қоныстанушылардың отырықшылық 

қалыптары, басқа да қоздаған мәселелерді жұмыспен қамтамасыз ету жөні шешіле қоймайды. 

Әсіресе, жастардың жағдайлары тым күрделі.

Қазақ тілді тұрғындардың әлеуметтік жағынан тым осал тобына жататын осы бөліктері – кешегі 

ауыл, село адамдарының құрамынан шыққандар. Негізінде, бұлар қиыс топтар мен бөлшектер, 

өйткені, олар да ежелгі құндылықтар үрдісінде тәрбиеленгендер, тек қана, үйреншікті ортала-

рынан шетқақпайланып, жаңа жағдайға тап келгендерінде әлеуметтік, мінез-құлықтық байырғы 

бағдарларынан адасып қалғандар. Бұл топтарды көпшіліктің біртектіленген жиынтығы деп қарап, 

оларды әлеуметтік жүйелері нақтыланбаған деп бағалау жөн. Осындай жағдайдың нәтижесі 

оларды біртұтастық пен өз ара бірлікке жетелей түскен.

Зерттеу барысында елішілік қонысаударушылардың қазақ қауымындағы кірігушіліктерін 

«Алматы қаласы бойынша елішілік қонысаударушыларының контенттік-сараптау тұрғысында 

қабылдау жолдарының орыстілділер мен қазақтілділердің БАҚ-тағы 2008 жылдың маусым – 2009 

жылдың наурыз айлары аралығындағы» көрінісін талдаған.



Даму үрдісі

Елішілік қонысаударудың қозғалыс сыпаты жоғары қалыптарын және үздіксіздік тұрғыларынан 

жазбайды. Ресми мәліметтерге қарағанда, 1990 жылдан бастап елішілік қонысаударушылар саны 

үш еседен аса көбейген. Зерттеу нәтижесімен мөлшерлесек, ауыл тұрғындарының қалаға қарай 

көшулері әлі де толастамай, өсе беретіні анық. Ауылдық жерлерден өз беттерімен қалаға қоныс 

аударушылардың ең көп мөлшері 1991 жылы байқалған, өйткені, бұл кезеңдегі жағдайлар тым 

қиыншылыққа тап келген кез еді. Ауыл шаруашылығы төмендеп, ауылдық жердегі тұрғындардың 

тұрмыс күйлері нашарлады, Қазақстан экономикасы тұтастай дерлік құлдырап кеткен, одақтың 

тұтас бірлігі ыдырағаннан кейінгі жылдардағы белгісіздік күй туып, одақтас республикалар 

арасындағы жоспарлы экономикадан базарлық экономикаға ауысып, үйреншікті қалыптағы 

өндірістік, инфрақұрамдық байланыс үзілген.

Елішілік қонысаударушылық нақ осы 1991 жылғы жаппай көшіп-қонушылық етек алған кезде туын-

дап, жарты миллиондай адам осындай жағдайға ұшырады. 1992-ден 1995 жылды қоса есептегенде 

елішілік қонысаударушылық біраз бәсеңдегені байқалады. Елішілік қонысаударуға қатынасқан 



35

«Қ

АЗ

АҚ

С

ТА

Н

Д

АҒ

Ы

 Е

Л

Іш

ІЛ

ІК

 Қ

О

Н

Ы

С

АУ

Д

АР

Уш

Ы

Л

АР

Д

Ы

ң 

Ж

Ә

Н

Е А

Л

М

АТ

Ы

 Қ

А

Л

АС

Ы

Н

Д

АҒ

Ы

 Қ

О

Н

Ы

С

АУ

Ы

С

ТЫ

РУ

Д

Ы

ң



М

Ә

С

ЕЛ

ЕЛ

ЕР

І М

ЕН

 К

ЕЛ

Еш

ЕК

ТЕ

ГІ

 Ж

АҒ

Д

Ай

Л

АР

Ы

»

адамдардың сан мөлшері 300000-400000-ды құрайды. 1996-2003 жылдардағы қонысаударушылар 

көптеген ауылдық жерлерге басқадай экологиялық қоныстардан (Арал жағалауы, Семей полтгоны) 

келушілермен толығып, жыл бойғы қоныстанушылар саны 300000 мөлшерінен асқан жоқ. Ал, 2003 

жылдан бастап, елішілік қонысаударушылар ауылдық өңірлерден қалаларға ауысу белсенділігі 

қайтадан белең алды. Бұл жағдай мемлекеттің аграрлық саясатымен байланысты болса керек. 

2003 жылы Қазақстанда жерді және ауылшаруашылық қажеттігі жер шаруасын жеке меншікке беру 

жөнінде «Қазақстан Республикасының жер кодексі» туралы жаңа заңы қабылданды.

Селодағы жердің нарықтық құнының еркін қарым-қатынасқа түсуіне және оның талапқа сай 

келуіне қарамай, жер кодексі селодағы тұрғындардың әлеуметтік жағдайды түйсінуін нашар-

латты, өйткені, ауыл мен селоның, ауылдық ішкі дамудың жатымды әсері оларға құндылық 

әкеле қоймады. Керісінше, селолық аймақтық өңірлердегі әлеуметтік-экономиқалық жағдайды 

шиеленістіре түсті. 1991-2007 жылдар аралығын қоса алғанда Қазақстан Республикасының 

Статистика Агенттігінің ақпары бойынша (1-таб.) Қазақстанда елішіндегі қоныс аударушылықтың 

тұрақты түрде өсу барысы өріс алып отырған.

1- кесте

ҚАЗАҚСТАН РЕСпУбЛИКАСЫНДАҒЫ ЕЛІшІЛІК ҚОНЫСАУДАРУДЫң 1991-2007  

ЖЫЛДАР АРАСЫНДАҒЫ ҚОЗҒАЛЫСЫ

адам

Елішілік қонысаудару

Оның ішінде

аймақ аралықтары

аймақтықтары

1991


431 262

155 766


275 496

1992


361 356

136 094


225 262

1993


347 652

134 445


213 207

1994


327 323

131 002


196 321

1995


304 959

123 383


181 576

1996


236 957

97 524


139 433

1997


204 569

81 060


123 509

1998


228 610

96 973


131 637

1999


232 427

131 815


100 612

2000


276 699

145 903


130 796

2001


271 728

136 390


135 338

2002


269 092

103 868


165 224

2003


291 758

107 646


184 112

2004


317 928

127 474


190 454

2005


298 627

131 012


167 615

2006


295 057

131 303


163 754

2007


311 740

139 542


172 198

Мәлімет көздері: Тәуелсіз 1991-2007жж. жылдардағы Қазақстан //Қазақстан Республикасының Статистика бойынша Агенттігінің 

жинағы. – Астана, 2008 ж. 18 бет.


36

Ж

АС

ТА

Р Ж

Ә

Н

Е Қ

О

ҒА

М

:  «

Ә

Л

ЕУ

М

ЕТ

ТІ

К Ж

Ә

Н

Е Э

КО

Н

О

М

И

К

А

Л

Ы

Қ Ә

Д

ІЛ

Д

ІК

»

Жоғарыда мазмұндалған мәселелердің туу себептері

Колхоздар мен совхоздардың басты себептері – мемлекеттің аграрлық саясатындағы әсерсіздік, 

ауыл аймақтардың ыдырап кетулері, ауыл тұрғындарының кедейленген бөліктерінің көбеюі, жұмысқы 

орналасудың қиындығы мен селолық жерлердегі әлеуметтік жағдайдың қиындап кеткендігі.



пәрменділіктің жоқтығы жоғарыдағы мәселелерді қайда апарып 

соғады?

Елішілік қонысаударушылардың мәселелеріне ешқандай көңіл аудармаушылық еліміздегі селолық 

тұрғындардың тақау уақыттардағы еңбекпен қамтылмаған 3 млн. адамнан аса бөлігі жұмыссыздық 

жағдайына ұшырайтындығы анық байқалды. Жұмыссыздық есебіне есептелмеген осыншама 

үлкен топ өз беттерімен Қазақстан қалаларын шұбырары сөзсіз. Олар қалалардағы әлеуметтік-

экономикалық, саяси және басқа да мәселелердің көптеп туындауына әкеліп соғатыны анық.

Қажетті кеңестер

Республика бойынша тұтастай алғанда және жергілікті жерлер ауқымында жүзеге асыратын 

іс-шаралар жиынтығын қабылдау қажет.

Республикалық дәрежеде алынуға тиісті шаралар:

 



ауылшаруашылығы өнімдерін өндірушілер үшін банктік кепілдіктер мәселесін жетілдіру қажет;



ауылшаруашылығы өнімдерін өндірушілерді баламалы кепілдемелермен қамтамасыз 

ету, сол арқылы несие алуға мүмкіншілік жасау;



ірі элеваторларды мемлекет меншігіне қайта қайтару (сатып алу), және мемлекеттің 

қатысуымен  өнім  өндіруші  ұсақ  шаруашылықтарға  шағын-элеваторлар  жүйесін 



кооперативтік негізде құру;

ауылшаруашылығы өнімдерін сатуға, толып жатқан делдалдардың және ритейлерлік 

жүйелердің орнына инфрқұрылым құру (ауылшаруашылығы өнімдерін өндірушілер үшін 



республиканың ірі қалаларының барлығында және республикалық, облыстық және 

аудандық маңызы бар қалаларында көтерме сауда базарларын салу);

қайта құрылу кезеңінде істен шығып қалған 5 миллион гектар шабындықты 40 миллио-

нан аса гектар жайылымды айналымға қайта түсіру керек;



Қазақстан  Республикасының  Үкіметі  «Қазақстан  Республикасындағы  елішілік 

қонысаудару туралы» деген заң қабылдап, онда жұмыстан босап қалған ауыл, село 



тұрғындарының қалаларға, облыс орталықтарына жұмысқа орналасулары туралы 

бағыт ұстап, негізгі бағдар облыстық, республикалық үлкен қалалар төңірегінде әртекті 

жұрттың бірлесулері жиналып құрылулары дұрыс. Ондай жұртшылық, әсіресе, Алматы, 

Астана қалаларын қамтуға тиіс;

«Қазақстан Республикасындағы елішілік қонысаудару туралы» деген заңда мемлекеттің 

өндірістік, энергетикалық, ғылыми-техникалық, көліктік саясаттары назарға алынуы, 



яғни, елішілік қонысаударушылық дамудың барлық саласында есепке алынуы қажет. 

Мысалы, ҚР Ауылшаруашылығы министрлігі, Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігі, 

Білім және ғылым министрлігі, денсаулық сақтау министрлігі және басқалары жатады.


37

«Қ

АЗ

АҚ

С

ТА

Н

Д

АҒ

Ы

 Е

Л

Іш

ІЛ

ІК

 Қ

О

Н

Ы

С

АУ

Д

АР

Уш

Ы

Л

АР

Д

Ы

ң 

Ж

Ә

Н

Е А

Л

М

АТ

Ы

 Қ

А

Л

АС

Ы

Н

Д

АҒ

Ы

 Қ

О

Н

Ы

С

АУ

Ы

С

ТЫ

РУ

Д

Ы

ң



М

Ә

С

ЕЛ

ЕЛ

ЕР

І М

ЕН

 К

ЕЛ

Еш

ЕК

ТЕ

ГІ

 Ж

АҒ

Д

Ай

Л

АР

Ы

»

Муниципальдық дәрежедегі қажетті істер:

 



Қазақстан Республикасының азаматтарын тіркеудің жөн-жосығын алып тастау;



Жер комиссияларын құруды нақтылы жіктеу;

Заңсыз құрылыстарды қиратуға тыйым салу;



Құрылыс жүйелерін салуға келісім мен рұқсат берудің жолдарын нақтылау;

Қала әкімдерінің құрамы және оған қоса, екінші жағынан, өз беттерімен құрылыс 



салушылардың, заңгерлердің, халықтың құқығын қорғайтындардың құрамында ҮЕҰ, 

қоғамдық комиссия құрылып, жерді өз беттерімен алушылықтың мәселелерін зерттеу 

қажет.


Ары қарай зерттеудің тақырыптары

Елішілік  қоныстанушылықты  зерттеудің  ары  қарайғы  даму  барысы  қаланың  байырғы 

тұрғындары мен кеше ғана селодан келген халықтың арасындағы әлеуметтік қайшылықтың 

көріністерін тексере түседі. Жекелей қарағанда, бұл зерттеудің ары қарайғы мән жүйесін 

селолық және қалалық тұрғындардың ара қатынастарының байланыс қайшылықтары мен 

аралас-құраластықтарын аша түседі. Өйткені, көптеген өзекті мәселелер ментальдық, мәдениет 

және этникалық тұрғыға саяды. Олардың ішінде мәдени даралық және қоныстанушылардың 

әлеуметтік даралық мәселелері мен ерекшеліктерінің көріністері де ерекше болмақ. Бұл арадағы 

көпшілік мәселелер селолық тұрғындардың қалыптасқан мінез-құлықтарының тұрақтылығы, 

өмір сүру ерекшеліктері, құндылықтары көп ретте қалалық тұрғындармен қабыса бермейді. 

Белгілі мөлшердегі кейбір күрделі жағдайлар елішілік қоныстанушылардың арасындағы қазақ 

тілін жаңаша игерушілерімен, екінші жағынан, қаладағы негізгі тұрғындардың (қазақтар, орыстар) 

байланыстары жүрсе, енді бір жағынан, аз ұлттармен қатынасқа түсулері де күрделі жағдайлар 

туғызады.



38

Ж

АС

ТА

Р Ж

Ә

Н

Е Қ

О

ҒА

М

:  «

Ә

Л

ЕУ

М

ЕТ

ТІ

К Ж

Ә

Н

Е Э

КО

Н

О

М

И

К

А

Л

Ы

Қ Ә

Д

ІЛ

Д

ІК

»

«Мемлекеттік тұрғыдан қорғаумен қамтамасыз етілген 

балалардың әлеуметтік-экономикалық құқығын сараптау»

ТНӘЛИЕВ Ұлықбек

Зерделеу пәні

Мемлекеттің толықтай немесе жартылай қамқорлығындағы балалардың құқықтары мен 

мүдделерінің сақталуы – пәннің негізгі жүйесі болып есептеледі. Сұрау жүргізілгендердің – 67 % 

әлеуметтік топтың белгілі дәрежесіндегі шегінде саналып, өмірлік дағдылары мен танымдары 

енді-енді жетіле бастаған, жеткіншектердің даму барысындағы мұқтаждықтары мен қажеттіктері 

жаңа ғана қалыптасқандар. Осы тұрғыдан қарағанда, сұрақ жүргізудің үлкен мәні бар, өйткені, 

балалардың осы тобының жетілуіне көптеген негіз болмақ.

Біздің  ойымызша,  осындай  зерттеулердің  нәтижесінде,  мемлекетьтік  мекемелер  өз 

тәрбиеленушілерінің өздерінің мұң-мұқтажын қаншалықты білетіндіктерін, «ересектік» өмірге 

деген  дайындықтарын,  заманның  тұрғысына  орай  қоғамдық  жағдайларға  бейімдіктеріне 

бағдарлайды. Мұның өзі осындай топтардың жетілуін салыстыруды қамтамасыз етеді.

Зерделеудің өзектілігі

Қазақстан мемлекеті демократиялық, өркенниетті, заң жүйелік және әлеуметтік мемлекет 

деп тұрғыланады. Оның ең бағалы құндылығы – адам, оның өмірі, құқығы мен бостандығы. Бұл 

негіздеу Қазақстан Конституциясында бекітіліп, әрбір адамның, еліміздегі әрбір азаматтың 

ғұмыры жолындағы бөлінбес құрамы болып есептеледі. Мемлекеттің толықтай немесе жартылай 

қамқорлығындағы балалар бұл құрамнан сырт қалмайды. Мемлекеттің жұртшылық алдындағы 

әлеуметтік бағдары мен жауапкершілігі – көптеген социалистік мемлекетер мен бұрынғы советтік 

елдердің көбіне тән ерекшеліктер. Қазақстан нақ осындай мемлекет болып саналады. Кейбір 

дамыған елдермен салыстырғанда орта білім беру мен әлеуметтік мәндегі науқас түрлері 

біздің елде тегін түрде жүргізіледі. Мемлекеттегі қоғамдық үрдістер жүйелі қалыпқа түсіп, әрбір 

саладағы құқықтық қарым-қатынастар нақтылы белгіленген.

Ата-ананың бағу-қағуынан сырт қалған балалардың әрбір қоғамда өзіндік орындары бар. Жас 

жеткіншектердің мұндай топтары басқа балалардың өзгеше тіршілік түрлерімен салыстырғанда, 

экономикалық та, әлеуметтік те мұқтаждықпен қоса мәдени және моральдық қажеттілікке 

зәру екендіктері белгілі. Және ондайларға тиесілі көмектер әйтеуір ара-тұра ғана көрсетілетін 

жағдайлар емес, жүйелі түрде үнемі жасалатын қамқорлыққа саналып, жас балалардың рухани 

өсуі мен дамуына мүмкіндік туғызуға тиіс.

Мемлекет қамқорлығындағы балалар үйі мен интернаттарда тәрбиеленетін балалар және 

жастар мәселесі – бүгінгі күнге шейін аз зерттелген мәселелер. Өкінішке орай, мониторингтер 

мен халықаралық стандарттарға сай бағалаулар мемлекеттік орындардың тарапынан түпкілікті 

дәрежеде жүргізілмейді. Тек, прокуратура және сол сияқты мекемелер ғана балалар мен 

интернаттағы тәрбиеленушілердің құқықтарын қадағалауды жүзеге асырып отырады. Осындай 

қадағалаушылықтың  нәтижесінде  ғана  басқарушыларға  шара  қолданылып,  тиісті  заңдық 

1   2   3   4   5   6   7


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет