Кемелхан Ұлбану kzp4 Ф. А. Кузин «Диссертация» аударма



Дата31.12.2021
өлшемі16.64 Kb.
#22743
түріДиссертация

Кемелхан Ұлбану KZP4
Ф.А.Кузин «Диссертация» аударма
2.4. Ғылыми болжау когнитивті әрекеттің бір түрі ретінде
Ғылым қоғамның өзекті мәселелеріне жауап беріп, оның өзекті қажеттіліктерін алдын ала болжап, қажетті шешімдерді алдын ала тапқанда ғана тәжірибеге қайта оралады.

Профессор П.Т.Приходьконың тұжырымы бойынша, ғылыми болжау – танымдық іс-әрекеттің бір түрі, бұл әрекеттің түпкі нәтижесі табиғаттағы, қоғамдағы және ойлаудағы болашақ процестер мен құбылыстар туралы, олардың бүгіні мен өткені туралы азды-көпті нақты білімдеріне негізделген білім болып табылады.

Ғылыми болжау тәжірибесінде болжамдарды есептеуге белгілі бір уақыт кезеңдері бөлінеді. Мысалы, қысқа мерзімді (2-3 жыл), орта мерзімді (10-15 жыл) және ұзақ мерзімді (30-50 жыл және одан да көп). Кез келген кезеңдегі нақты болжау үшін ғылыми болжаудың ең үлкен объективтілігін қамтамасыз ететін болжамды объектілердің сенімді сандық параметрлері болуы қажет. Мүмкіндіктерді анықтау және нақты объектілердің болашақ күйін бағалау үшін көптеген әртүрлі әдістер бізге белгілі. Олар үш негізгі топқа топтастырылған: 1) экстраполяция, 2) сарапшылық пікір және 3) модельдеу.

Экстраполяция әдісі (индуктивті техникаға негізделген) қысқа мерзімді және орта мерзімді болжамдар үшін қолданылады. Оны есептеу салыстырмалы түрде оңай. Бұл әдістің маңызды кемшілігі болып табылатын нәрсе – оның логикалық алғышарттары объектінің дамуы үшін белгілі бір тенденция анықталған болса, онда ол болашақта сақталуы керек. Тәжірибе көрсеткендей, бұл үрдіс жалғасуы мүмкін, бірақ толық емес. Сондықтан болжамның үлкен дәлдігі үшін статистикалық-ықтималдық есептеуге түзету енгізіледі.

Ғылыми-техникалық прогрестің дамуының ұзақ мерзімді болжамдары үшін біздің елімізде және шетелде кеңінен таралған сараптамалық бағалау әдісі (немесе «Дельфи» әдісі) жиі қолданылады. Ол 10-15 ірі маманның сауалнаманың нақты сұрақтарына жауап беруінен тұрады. Бұл сауалнама бірнеше турларда жүргізіледі. Бұл әдістің кемшілігі сарапшылардың бағалауындағы субъективтіліктің белгілі бір мөлшерде болуы болып табылады.

Модельдеу әдісі болжау мәселелеріне қатысты салыстырмалы түрде жаңа, бірақ ол объективті, ықтималды ғылыми болжау үшін, әсіресе орта және ұзақ мерзімді жоспарлау тұрғысынан үлкен перспективалар ашады. Мұнда нақты ғылыми базалық деректер ақпараттық модельді әзірлеу үшін өте маңызды.



Соңғы уақытта болжау, яғни болжау заңдылықтары мен әдістері туралы ғылым дамып келеді. И.В.Бестужев-Ладаның пікірінше, болжау – жоспарлар, бағдарламалар, жобалар және болашаққа арналған кейбір шешімдердің тиімділігі мен ғылыми деңгейін арттыру үшін жалпы әлеуметтік процестерді жоспарлау, бағдарламалау, басқарумен қатар жүргізілетін күрделі кешен болып табылады. Болжау ғылыми әдістемелерді игеретін жас мамандарға міндетті пәндер қатарына енетін, жалпы ғылыми пәндердің арасында алдағы уақытта өзінің лайықты орнын алатын ғылым саласы болары сөзсіз.

Кейде ғылыми болжау интеллектуалдық интуициямен байланысты болып келеді, бұл кезде зерттеуші күтпеген жерден көптен бері жауабы табылмаған осындай сұрақтардың шешімін табады. Идеалистік философияда интуиция танымның сезімдік түрі ретінде бейсаналық, иррационалды шығармашылық түріндегі ойлау мен пайымдауға қарсы тұрады. Материалистік диалектика әрқашан да бұрыннан жинақталған тәжірибелерге, интуиция мен жалпы ойға негізделген сенімді дәлелдер беріп келеді.

Достарыңызбен бөлісу:




©emirsaba.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет