Мазмҧны кіріспе


Қарасӛзді кӛркем шығармалары



жүктеу 2.17 Mb.
Pdf просмотр
бет14/27
Дата29.12.2016
өлшемі2.17 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   27

Қарасӛзді кӛркем шығармалары 
 
Ш.Құдайбердиев ӛлең ӛлкесінде ғана еңбек етіп қоймай, қазақ прозасына 
да  едәуір  үлес  қосты.  Қазақ  әдебиетінде  бұрын  поэзия,  дастан,  поэма,  ӛлең 
басым болса, ХХ ғасырдың басында шын мәнінде кӛркем проза пайда болып, 
жедел дамығаны аян. Міне, осы процеске Шәкәрімнің прозалық туындылары 
-  тарихи,  ғылыми,  философиялық  шығармалары    шежіренама  “Түрік,  қазақ, 
қырғыз һәм ханлар шежіресі”, “Мұсылмандық шарты” трактаты, “Бәйшешек 
бақшасы”  әңгімелер  топтамасы,  “Қайғылы  роман”  деп  атаған  шығармасы, 
“Мәңгі  сӛздер”  атта  афоризмдер  топтамасы,  “Шын  бақтың  айнасы”,  “Мен 
жетпіс  екі  жасқа  келгенше”  тағы  басқа  толғамдары  қосылады.  Бұлардың  әр 
қайсысында  ӛзіндік  идеялық-кӛркемдік  салмақ  бар.  Бірде  адам  болмысын, 
тағдырын  жан-жақты  суреттеуге  тырысуы,  бірде  күнделікті  ӛмір 
құбылыстарының  кейбір  кӛріністері,  сыр-сипаттары  арқылы  толғамды  ой 
жүйеленуі кездеседі.  
Ш.Құдайбердиевтің  баспа  бетін  кӛрген  әңгімелері  кӛп  емес.  Бірнешеуі 
кейін  ақталған  соң  ғана  газет-журнал  беттерінде  жарияланды.  Шәкәрімнің 
кӛлемді  шығармасы  “Әділ  мен  Марияға”  қарағанда,  әңгімелері  шығыстық 
мазмұнда,  халық  ауыз  әдебиетінің  үлгісімен  ғибраттық-дидактикалық 
сарында  жазылған. Бұлар  – идеясы  мен  мазмұны  үндес, бір қолдан шыққан 
дүниелер.  Шәкәрімнің  қай  әңгімесін  алсақта  ӛзіндік  бір  ерекшелік  –  шағын 
ғана оқиға, аз сӛзден ғибраттық үлгі алатын қорытынды жасап отыруы. Бұл – 
аңыз-әңгімелерге,  шешендік  сӛздерге  тән  қасиет.  Асылы,  авторлық  аңыз-
әңгімелер,  шешендік  сӛздер,  ғибраттық  әңгімелер  ауыз  әдебиеті  мен  жазба 
әдебиеттің табиғи байланысын кӛрсетеді.  
Шәкәрімнің  әңгімелерінен  біз  осындай  қасиеттерді  таба  аламыз.  Бұл  – 
жазушыға  әлдеқалай  келген  құбылыс  емес,  туған  халқының  даналығы  мен 
дарындылығынан  жұғысты  болған  қасиет.  Мұндағы  негізгі  ӛзек  –  халық 
даналығы  біздің  ата  мұра,  асыл  қазынамыз.  Онда  халқымыздың  ерлігі  мен 
еңбегі,  ақылы  мен  арманы,  тұрмысы  мен  салты,  мәрттігі  мен  жомарттығы, 
ақниеті мен адалдығы, сӛз ӛнерінің құдіреті бар.  
Шәкәрімнің  кӛркем  прозасы  –  суреткер  ретіндегі  мол  мұрасының  бір 
саласы.  Қара  сӛзді  шығармаларының  ішінде  кӛлемі  жағынан  да,  кӛтерген 
мәселесі  жағынан  да  ауқымдысы  “Әділ  мен  Мария”  романы.  Автор 
шығармасын  “Қайғылы  роман”  деп  те  атаған.  Ақын  бұл  қайғылы  романды 
1925 жылы май айында, Шыңғыс тауының сыртындағы Шақпақта алпыс жеті 

174 
 
жасында  жазған.  Романда  ескі  қазақ  ауылының  1910  жылдардағы  ӛмір 
тұрмысы,  сол  кездегі  әлеуметтік  теңсіздік  суреттері,  сүйгеніне  қосылса  да 
зорлық  пен  әділетсіздіктің  құрбаны  болған  әйел  тағдыры  шыншылдықпен 
суреттеледі.  Шығарманың  бас  кейіпкерлері  -  Әділ  мен  Мария  арасындағы 
оқиға  ӛмірде  болған.  Шәкәрімнің  кӛрсетуі  бойынша  оқиға  1910-1911 
жылдары Шыңғыстауда ӛткен.  
Роман алғаш рет “Жұлдыз” журналының 1988 жылғы N11 санында ғалым 
Тұрсын  Жұртбаевтың  алғы  сӛзімен  жарияланды.  Жарияланым  қолжазбадан 
тікелей кӛшірілген. Аталған шығарманың жанры қақында Т.Жұртбаев былай 
деп  жазады:  “Шәкәрімнің  “Әділ  мен  Мариядан”  бұрын  да  қара  сӛзге  ден 
қойғаны  белгілі.  “Қайғылы  роман”  деп  айдар  тағуы  бұдан  сәл  бұрынырақ 
жарияланған  М.Әуезовтің  “Еңлік-Кебегіндегі”  “Қайғылы  халды”  – 
трагедияны ойға оралтады. “Роман” деген сӛздің жанама мағынасы – оқшау 
оқиға, хикая. Кейін келе әдеби жанрдың толыққанды баламасына айналды”. 
Романның  идеялық  нысанасы  мен  әлеуметтік  астарына  келетін  болсақ, 
Шәкәрім  “Қалқаман-Мамыр”,  “Еңлік-Кебек”  поэмалары  секілді  мұнда  да 
қазақ  қоғамындағы  әйел  теңсіздігін,  махаббат  еркіндігі  жолындағы  күресті 
арқау еткен. 
Шәкәрімнің “Әділ мен Мариясында” сюжет басталмас бұрын оқиға ӛтетін 
ортаның  кӛркем  табиғаты  суреттеледі.  Шәкәрім  шығармасындағы  бір 
ерекшелік – табиғаттың кӛркем суретін тамсана баяндауы емес, бірден Кәрі 
Шыңғыстауға  қайырылып,  лирикалық  кейіпкердің  монологы  арқылы 
Шыңғыстауға жанды бейне ретінде психологиялық мінездеме жасауы. “Кәрі 
Шыңғыстау, Адам жерге ие болғаннан бері қарай сенің кӛрмегенің жоқ. Кӛне 
кӛзі  кәрі  Шыңғыстауда  талай  адамның  құмары  қанып,  қуанғаны  да  болды, 
жүрегі жанып суалғаны да болды, талай-талай жас жүрек мұратына да жетті, 
неше  түрлі  ел  дәурен  сүріп,  аң  аулап  мал  да  бақты,  талай-талай  сабаздың 
қаны судай да ақты”. Осыншама оқиғаға куәгер Шыңғыстауды бір кез автор 
жазғырғандай  да  болады.  Нешеме  адамдарды  “бауырында  кӛміп  жатқан  да 
..түк кӛрмегендей-ақ маңқиып тұра бересің-ау”, – дейді налып. Бұл автордың 
оқушыны  тағы  да  бір  үлкен  құрбандыққа  куә  болатынына  дайындаған, 
алдын-ала  жасалған  жасырын  ишарасы  сияқты.  Ӛйткені,  Кәрі  Шыңғыстау 
“біресе  рахат,  біресе  бейнет  кӛріп,  аз  күн  арпалысып  ӛтетіндерің  келіңдер” 
деп  шақырып  тұрады  емес  пе?  Автор  оқушыны  шығарманың  экспозициясы 
арқылы-ақ  кездесер  келеңсіз  жайға  алдын-ала  дайындайды,  болашақта 
баяндалар қайғылы оқиғамен таныстырады. Романдағы кейіптеу осы жерден 
шорт кесіледі де, кӛктемгі жайма шуақ кезеңде мал ашылатамыз деп кӛшкен 
елдің әдемі, қарбалас суреті беріледі.  
Романдағы негізгі кейіпкердің бірі Әділ – жалғыз шешесі ғана бар кедей 
жігіт, қолыңда бар азын-аулақ малымен күн кӛріп отырған қарапайым жанұя. 
Мария болса әкесі мен шешесі қайтыс болып, аға-жеңгесіне қарап қалған он 

175 
 
бес,  он  алтылардағы  жас  қыз.  Әлі  ештеңеден  хабарсыз,  бейкүнә  жан.  Құда 
түсіп, қалың мал беріп, атастырып қойған Марияны Әділдің қолына ұстатып 
тұрып, тілектес жеңге Зылиха: “Әжем марқұм ӛлерінде маған тапсырып кетіп 
еді.  Еркем  мен  екеуіңнің  қызығыңды кӛрсем  арманым  жоқ  деуші  еді. Міне, 
аман-есен қалыңдығыңды қолыңа бердім”, – дейді.  
Әділ  мен  Мария  махаббаты  жайын  автор  кәрі  Шыңғыс  тауға  тіл  қата 
отырып  баяндайды.  “Сен  кӛрген  жоқсың,  дәл  олар  бұрнағы  жылы  Зылиха 
түскен  тойда  кез  болып,  бір-бірін  ұнатысқан.  Марияның  нұрлы  қара  кӛзі 
Әділдің  жас  жүрегіне  қанжардай  қадалса,  Марияның  жас  жүрегі  лүпілдеп, 
салқын  термен  жібіген”,  –  деп  сыр  шертеді.  Кәрі  Шыңғыстауды  сӛйлету 
арқылы  қапысыз  кӛңілмен  тілеулес  болып  отырған  лирикалық  кейіпкер  қай 
кезде  де  Шыңғыстауға  қайта  айналып  соғып,  онымен  әрдайым  сырласып 
отырады.  Лирикалық  кейіпкер  қаншама  жылы  шыраймен  бүйрегі  бұрып,  ӛз 
кейіпкеріне  жанашырлық  жасап  отырса  да,  Әділ  мен  Марияның  адал 
махаббаттарына  қарсы  шығар  қара  ниеттестер  табылады.  Олар: 
Шешенбаймен  жасасқан  серттің  үдесінен  шығу  жолында  талай  зорлық-
зомбылыққа барған болыс баласы Еркімбек пен оған кӛмектесуші, малы мен 
атағына  қызығып,  Марияны,  астыртын  сатушы  кіші  аға  жеңгесі  Үсен  мен 
Жәмилә. 
Шәкәрім  романында  бірден  кӛзге  ұратын  тағы  бір  ерекшелік  Мария 
тұлғасына байланысты.  Мария  –  кӛркем  шығармада болсын, ӛмірде  болсын 
ӛз  сүймегеніне,  кәрі  немесе  жас  балаға  қалың  малға  сатылып,  еріксіз 
қосақталған  жан  емес.  ХХ  ғасыр  бас  кезінде  жазылған  кӛптеген  кӛркем 
шығармалар  мазмұнына  үңілсек  – біз тек  малға  сатылған,  сүйгеніне қосыла 
алмай,  ӛмірі  жылаумен  ӛткен  қазақ  қыздарын  кездестіреміз.  Мысалы: 
“Шұғаның  белгісіндегі”  Шұға,  “Қамар  сұлудағы”  Қамар,  “Мұңлы 
Мариямдағы” Мариям т.б. 
Әділ  мен  Мария  –  бір-бірін  құлай  сүйген,  ата-ананың  келісімін  алған, 
шын жүрекпен табысқан жандар. Басқа шығармалардағы қазақ қыздарындай 
еріксіз  беріп  отырған  ешкім  жоқ,  немесе  екеуі  бір-біріне  тең  еместей,  бірі 
байдың  қызы,  бірі  –  кедейдің  ұлы  емес.  Енді  бір  бақытты  болса  екеуі 
бақытты болуы керек еді. Бірақ олар да шын бақытқа жете алмайды. Ӛйткені, 
бақытсыздық  дәстүр-салттан,  әдет-ғұрыптан  ғана  емес,  әлеуметтік 
теңсіздікте 
де. 
Шәкәрімше 
Әділ 
мен  
Марияның  арасындағы  трагедиялық  хал  әлеуметтік  теңдіктің  жоқтығынан 
туындайды.  Шәкәрімнің  бұл  шығармасындағы  қол  жеткізген  кӛркемдік 
жетістігі  –  теңсіздіктің  әлеуметтік  негізін  шынайы  ашып  кӛрсете  білуі. 
Мүмкін бұған шығарманың бертінде жазылуы да әсер еткен шығар.  
Шәкәрім  шығармасына  басты  арқау  болып  –  қоғам  ӛмірі,  әлеуметтік 
тұрмыс  ахуалы  тартылатынын  кӛреміз.  Романдағы  басты  тартыс  адам  мен 
адам арасындағы қатынастан емес, адам мен қоғам арасындағы қайшылықты 

176 
 
қатынастан  туындайды.  Автордың  қоғамдық  қатынасқа  деген  ӛзіндік 
кӛзқарасы  махаббат  жолында  құрбан  болған  Әділ  мен  Марияның  қайғылы 
жайын ашып кӛрсетуде ғана аңғарылып қоймайды, кәрі Шыңғысқа тіл қатқан 
тебіренісінен де кӛрініс табады. “Беліңнен асқан елдің ойын білдің бе? Олар 
жайлаудың  жасыл  шалғынына  бауырын  тӛсеп,  мӛлдір  бұлағынан  су  ішіп 
рахаттанғысы  келсе,  кейбіреулер  байлық,  бақыттылықпен  баса  кӛктеп, 
жарқырап  тұрған  үмітін  ӛшіріп,  талқандағысы  келеді.  Жарлы-жалқыбайлар 
аз күн болса да аққа тойып, табиғаттың тӛлеусіз берген бағының арқасында 
тыраңдап,  рахаттанғысы  келетін.  Бірақ,  жарлыны  жалдаған  байлар  айран, 
қымызын аямаған кісімсіп: “Бәлем, тұра тұр. Пішен мен егін уақыты келсін 
ащы теріңді алармын, деп жымыңдап жүр”. Міне, осылайша жазушы жарлы-
жалқыбайлардан  ӛзінің  ғана  емес,  табиғаттың  тегін  берген  байлығын 
қызғанған,  олардың  адал  еңбегінің  ақысын  жеп  жүрген  байларды  ашық 
сынайды.  Бұл  –  Шәкәрім  терең  таным  арқылы  қол  жеткізген  ұтымды  кӛр-
кемдік шешім.  
Заманға  сай  әрекет  етуші  кейіпкерлердің  ӛздеріне  лайық  мінез 
ерекшелігін  ғана  емес,  ішкі  әлемін,  ой-ӛрісін,  бүкіл  бітім-болмысын  ашуға 
Шәкәрім ӛте шебер. Болыс баласы Еркімбек сӛзі мен ісі ӛзіне лайық бейне, 
бірде  ӛр,  бірде  шолжың,  бірде  қара  күш  иесі,  бірде  жымысқы  зұлымдықты 
ұйымдастырушы да жасаушы. “Сен қыз кӛрсең-ақ, шіркіннің сұлуы-ай, – деп 
таң  қалатынсың”,  –  дейді,  сұлу  қыздың  хабарын  жеткізуші  Шешенбайға 
онша-мұншаны менсіне бермейтін Еркімбек “Шын маған лайық сұлу кӛрдің 
бе?”  –  дейді  тағы  да  пысықтай  түсіп.  Бұл  сӛздерден  Еркінбектің  бүкіл 
болмысы мен мұндалап тұр. Оның сӛзінен сұлудың ішінде маған лайықтысы 
бар  ма  деген  кеудемсоқтық,  маған  кім  қызын  бермеуші  еді  деген  мал  мен 
билік буына піскен астамшылдық сезіліп тұрған жоқ па?! Еркімбек ісі – тым 
менменшіл, не істеймін, қалай істеймін десем де ерік ӛзімде деген адамның 
ісі. Әйтпесе оның Марияға шын ғашықтығы туралы романда ешбір белгі жоқ. 
Ол ӛте айлакер, жымысқы жан, керек жерінде қолпаштаудан да тартынбайды. 
“Ай,  қарағым-ай,  Шешенбай  десе,  Шешенбайсың-ау”  –  деп  арқаға  қағады 
міндеті  ӛткен  жасы  үлкен  жолдасын.  Ӛзінен  үлкен  адамға  “қарағым”  деп 
кісімсінуінде арамдығын ішке тыққан айлакерлік жатыр. Үсен келгенде, оны 
ыңғайы  келсе  қайнаға  етпек  Еркімбек  тұра  жүгіріп,  атын  ұстап  амандасып 
үйге  кіргізеді.  Шәкәрім  кейіпкерінің  сӛзінен  ғана  емес,  іс-қимылы,  әрекеті 
арқылы-ақ оның табиғатына тән жымысқылығын танытады.  
Романның  басты  бір  жетістігі  –  кейіпкерлерінің  ӛзіне  ғана  тән  тілі 
барлығы.  Бұл  ерекшелікті  Шешенбай,  Үсен,  Серікбай,  Байжандардың 
арасындағы  диалогқа  қарап  аңғаруға  болады.  Бірақ  кейіпкерлердің 
ерекшелігін  айқындайтын  сыртқы  тұлғасын,  портретін  жасауда  Шәкәрім 
нақтылай  түспейді.  Бұдан  бұрынғы  шығармаларында  портреттік  суреттер 
жасауға  барған  Шәкәрім  “Әділ  мен  Марияға”  келгенде  кібіртіктеп  қалады. 

177 
 
Табиғат  жаратқан  сұлулығына  байланысты  тағдыр  тәлкегіне  ұшыраған 
Марияның  тек  жіңішке  дауысты,  қасынан  асып  тұратын  кекілі  бар,  нұрлы 
қара  кӛзді  екенін  ғана  айтып,  түр-түсін,  бітім-болмысын,  киім  киісін  мүлде 
белгісіз күйде қалдырады.  
Портрет  –  жалпы  кейіпкер  болмысын,  кӛркем  шығарманың  сапалық 
белгісін танытатын бір бӛлшегі ретіндегі кӛркемдік мәнге ие суреттеу тәсілі. 
Сондықтан,  біз  бұны  Шәкәрім  романындағы  үлкен  бір  жетіспеушілік  деп 
білеміз.  Ӛйткені,  оқушының кӛз  алдында  сӛзі мен қимылы  анық, бірақ  түр-
түсі бұлыңғыр, адамдар тұман ішінде кӛлбеңдеп жүргендей әсер қалдырады. 
Шынайы  портреттің  жасалмауы  себепті  де  автор  оқиға  ӛзгеруіне,  әртүрлі 
психологиялық  жағдайларға  байланысты  кейіпкерлерінің  бет  пішінінің 
құбылу сәттерін де сипаттауды шет қалдырған. 
Жалпы романдағы негізгі тұғыр – қоғам ӛмірі, әлеуметтік тұрмыс. Автор 
шығарманы оқиға мен тартысқа құра отырып, дәуір сырын, ондағы адамдар 
мінез-құлқын 
тәуір 
ашады. 
Оқиғаның 
ӛрбуі 
арқылы 
адамдар 
психологиясының  ӛзгерісі  де  ӛз  орнын  тапқан.  Шығармада  бір-бірінен 
жалғасын  тапқан  желілі  сюжет,  қиюласқан  құрылым  бар.  Роман  оқиғасы 
ӛзара  байланысып,  бір-бірімен  үзілмес  желілік  тауып  отырады.  Дәлірек 
айтқанда,  бір  себепке  байланысты  екінші  бір  жағдай  туып,  оның 
ширатылуынан  оқиға  ӛрби  түсіп,  оқиға  барған  сайын  шиеленісіп, 
кейіпкерлер  басына  кейде  қайғы  орнап,  кейде  әлдақандай  бір  үміт  сәулесі 
елестеп,  ол  біресе ӛшіп,  біресе  қайта  жанып  оқырманды  үнемі  алға  тартып, 
қызықтырып отырады. 
Роман сюжетіндегі шиеленіс Еркімбектің Үсенмен тіл табысуынан бастап 
ары  қарай  ширыға  түседі.  Еркімбек  тарапынан  бір  рет  құтылған  Мария 
Әділге  қосылып,  оқиға  аяқталғандай  да  болады.  Бірақ,  бұл  уақытша  ғана 
шешім еді, ақырында Әділ мен Марияның құрбан болуымен бітеді. Шәкәрім 
романы  революция  жеңісін  хабарлаумен  аяқталып,  автор  Еркімбек  сияқты 
қанды  қол  жауыздардың  енді  сазайын  тартатынына  оқушының  кӛзін 
жеткізгендей етіп сергек түйінін жасайды.  
Романда  композициялық  тұтастықтың  берік  орын  алуына  бір  жағынан 
автордың үнемі кәрі Шыңғыстауға айналып соғып, сырласып отыруы да әсер 
еткен.  Осылайша  суреттеу  тәсілімен  Шәкәрім  қаламынан  ӛзгеше  бір  образ 
жасалып  шыққан.  Кәрі  Шыңғыстау  жай  жансыз  табиғатты  емес,  бәріне 
куәгер, кӛзі кӛреген тарихты елестетеді. Автор Шыңғыстауға тіл қату арқылы 
ӛткен тарихты жаңғыртып, оған ӛз сезімін, кӛзқарасын, ой-тілегін қатыстыра 
суреттейді.  Бір  таңғаларлығы  романдағы  жанды  бейнелердің  бірде-бірінен 
кездестірмейтін  психологиялық  әсерді  осы  Кәрі  Шыңғыстау  образынан 
табамыз. Шәкәрімнің талант құдіретін кӛркемдік тұрғыдан алғанда, романға 
ерекше  салмақ  артып  тұрған  осы  бір  Кәрі  Шыңғыстау  образынан-ақ  тануға 
болады.  Әсіресе,  оның  Шыңғыстаумен  арадағы  сезімді  ой-толғаныс 

178 
 
тұстарынан психологиялық тебіреністер мен философиялық толғамдар ерек-
ше кӛзге түсіп, шығарма мәнін арттыра түседі. Қазақ Шәкәрім бастаған адам 
мен табиғаттың тілдесуінен ӛмір шындығының ӛзгеше бір сипатты кӛркемдік 
шындығын  тудыру  тәсілін  қырғыз  Шыңғыс  биік  кӛркемдік  тәсілге 
айналдырған жоқпа?! “Ана – жер ана” – соның нақты айғағы.  
Жазушы  табиғат  суретін  де  ӛте  кӛркем,  жанды  күйде  әдемі  береді, 
кӛзжауын  алар  келісті  пейзаж  жасайды.  “Амал  жұлдызының  орта  шенінде 
қайтпас  қара  желдің  дауылы  соғып,  қардың  суын  сай-сайдан  сарқыратып, 
соққан  жел,  аққан  суы  жан-жануарларға  рахат  болса,  бір  жағынан  ұшқан 
қаңбақ, аққан дӛңбек сияқты тамырсыз, кӛмексіздің есін шығарып сандалтып 
апарып бірге құлағалы тұрған жарға тығып, бірін құдыққа салды, жайқалған 
жасыл шӛп жалбыраған жапырақ пен гүлдер қар астында қалып қайғылы ақ 
бүркеніш  жамылып  жорғалаған  жыландай,  жорға  мінген  жастардай 
жылмаңдап  аққан  мӛлдір  сулар,  міне  –  жан-жануарлар  қуанышқа  кенелген 
кез”.  Шәкәрім  романында  табиғат  суреті  жалаң  алынып,  жансыз  сурет 
күйінде  қалмайды.  Шәкәрім  пейзажды  сюжет  желісіне  кіріктірумен  қатар, 
оның  ӛзгерісіне  психологиялық  әсер  туғызатын  құрал  ретінде  де  шебер 
қолданған. Табиғат кейіпкер жанымен астасып жатады. 
Әділ  кӛңілі  алып-ұшып,  құрбы-құрдастарымен  мәз-мейрам  болып  отыр. 
Ӛйткені, ол сүйгенімен кездесу қамында. Күн жылынып, қыстың құрсауынан 
құтылған  кедей-кепшікпен  еркіндікке,  қызыққа  кенелген  жас  балалардың 
қуанышы  бір  бӛлек.  Табиғаттың  кӛңілді  кӛрінісі  әрбір  адамның  ішкі 
қуанышына ӛзінше үн қосып тұр. Майдың 15-і күні Әділдің келетінін білген 
Марияның психологиясын автор: “осы іңірде туған толық ай дәл Марияның 
қысылып ұялғанындай қып-қызыл болып туды”, – деп суреттейді. 
Қазан  туған  соң  қара  дауыл  соғып,  сарғайған  жапырақтарды,  жайқалған 
селеулерді  ұшырып,  ағайынан  алыс  жерге  амалсыз  кеткен  жолаушыдай-ақ 
қаңғытып ала кетсе, адам тудырған қара дауыл – Еркімбек айласы сарғайған 
жапырақ  –  Әділді  қиянға  айдатып  кете  барады.  Сол  кезде  Шыңғыс  жақтан 
қайғылы қара бұлт шығып, қара дауыл болып, қарлы жаңбыр жауа бастайды. 
Бір  қаңбақты  жел  ұшырып,  дедектетіп  апарып  құдыққа  салады,  Әділ  де 
абақтыға  түседі.  Әсіресе,  романның  соңғы  жағында  “…дәл  сол  кезде  күн 
батып кетіп, ша-пақтың шашақты шарбы бұлтындағы күннің қызыл нұры дәл 
Әділ  мен  Марияның  жарасынан  сорғалаған  қандай  қып-қызыл  болып 
тараулана  бастады”  деп,  шендестіре  суреттейді,  міне  Шәкәрім  шеберлігінің 
сыры осында. 
Сондай-ақ,  Шәкәрім  шығармасын  оқи  отырып,  сол  кездегі  халықтың 
тұрмыс-тіршілігін,  әдет-ғұрпын,  этнографиясын,  салт-дәстүрін,  қоршаған 
орта табиғатын тануымызға болады. Шәкәрім романында қазақ халқына тән 
әдет-ғұрыптар  мен  салт-дәстүрлерді,  этнографиялық  мәліметтерді  мол  да 
ұтымды, оқиғаға байланыстыра пайдалана білген. Әсіресе, қазақ жастарының 

179 
 
жастық  ӛмірінде  кездесетін  салтқа  қатысты  этнографиялық  кӛріністер, 
жастардың кездесуі, танысуы, сүйіспеншілігі нақты суреттелген.  
Кез келген шығарманың кӛркемдік табысы қаламгер бейнелеген дүниенің 
болмысты  шындыққа  жақындығына,  автордың  тілі  мен  ӛзіндік  толғамына, 
дүние  танымына,  ой-ӛрісіне,  кӛркемдік  мұратына,  идеялық  бағдарына 
тікелей  байланысты  екендігі  белгілі.  Кӛркем  әдебиеттің  мәйегі,  ұйтқысы 
жанды тірі адам десек, әдепкі ӛмірдегі тәрізді шынайы шығармада шындыққа 
сай емес ойдан жасалған сенімсіз образ  болмаса керек. Шындықты ӛмірдегі 
сияқты кӛркем шығармада да табиғат, ӛмір ӛрістері кең орын алатын болса, 
ол  адамның  күнделікті  тіршілігіне,  жүріс-тұрысы,  тіпті  қимыл-қозғалысына 
тікелей  қатысты.  Біз  Шәкәрімнің  романынан  осыған  сай  айшықты 
суреттеулерді молынан кездестіріп, ХХ ғасыр басындағы қазақ тұрмысынан 
құнды деректер аламыз. 
Қорыта  келгенде,  Шәкәрім  Құдайбердиевтің  “Әділ  мен  Мария”  атты 
прозалық  шығармасы  –  ұлттық  әдебиетімізді  байытқан,  ӛз  заманының 
шындығын  дәл,  шынайы  жеткізе білген,  біздің  әдебиет  тарихымыздан  ӛзіне 
лайық орын алуға тиіс, кӛркем шығармалардың бірі. 
ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті тарихында ірі тұлғалардың бірі – 
Шәкәрім  екендігі  талассыз.  Ол  –  тікелей  Абайдан  тәлім  алып,  ісін  алға 
апарушы,  ұлы  ақынның  сӛз  ӛнеріндегі  жалғасы.  Шәкәрім  шығармашылығы 
жан-жақтылығымен  ерекшеленеді.  Ӛлеңдері,  поэмалары,  повесі,  әңгімелері, 
аудармалары,  мақалалары,  қара  сӛздері  –  Шәкәрім  қалдырған  ӛлмес 
туындылар.  
Ш.Құдайбердиевтің  ӛмірі,  мол  әдеби  мұрасының  мазмұны  мен  жанрлық 
түрлері,  бағыт-бағдарлары  мен  әдіс-ӛрнектері  тірі  кезінде  де,  кейін  де 
зиялылар  назарында  болған.  Бірақ,  ұзақ  жылдар  бойы  жеке  басқа 
табынушылық  салдарынан  халық  еншісіне  айнала  алмаған  Шәкәрім 
шығармалары зерттелмей, ӛз бағасын ала алмай келгенді.  
Кейінгі  кезде  Шәкәрім  шығармашылығына  қатысты  біраз  ғылыми 
зерттеулер  дүниеге  келді.  Қашанда  ұлы  жанның  жарығы  ӛз  айналасынан 
алысқа  түсері  белгілі.  Сондықтан  да  ұлы  ақынның,  сӛз  зергерінің,  ғұлама 
ғалымның еңбектері сан ұрпақ ӛкілін ӛзіне тартып, қызықтыра бермек. 
 

180 
 
3. СҦЛТАНМАХМҦТ ТОРАЙҒЫРОВ 
(1893-1920) 
Шығармашылық ғҧмырнамасы 
 
Ұлтымыздың  ұлы  ақындарының  бірі,  қазақ  поэзиясының  Абай, 
Шәкәрімнен  кейінгі  ірі  тұлғасы  –  Сұлтанмахмұт  Торайғыров.  Ақынның 
ұрпаққа  ӛсиет  етіп  қалдырған  ой-толғамдары  –  ұлтын  ӛрге  сүйреуді  мақсат 
тұтқан,  елінің  ертеңін  ойлаған  ұлы  мұраттардан  жаралған  мәңгілік  ӛшпес 
асыл мұра.  
С.Торайғыров  –  белгілі  бір  таптың  не  топтың  ғана  жоқтаушысы  емес, 
бүкіл ұлтқа ортақ ой қозғап, халқының бірлігі мен тұтастығын аңсап, соны ӛз 
шығармашылығына 
басты 
нысана 
еткен 
ақын. 
Сұлтанмахмұт 
шығармашылығы туралы айтқанда, ақын творчествосын түбегейлі зерттеген 
ғалым Б.Кенжебаевтың пікіріне сүйенбеу мүмкін емес. 
“…  Сұлтанмахмұт  шығармаларының  жалпы  жиыны  тек  әдебиет 
дамуының  сүрлеуін,  кезеңін  ғана  кӛрсетіп  қоймайды,  сонымен  бірге  ол 
Қазақстанның  сол  замандағы  қоғамдық  ой  дамуының  да  тамаша  зор  белесі 
болып  табылады”
33
  –  дейді  ғұлама  ғалым.  Ендеше  Сұлтанмахмұт  поэзиясы 
арқылы  қазақ  халқының  ақындық  ӛнері,  әдеби  ӛрісі  жаңа  бір  белеске  кӛ-
терілді. 
Қазіргі уақытта С.Торайғыров мұрасына жаңаша кӛзқарас биігінен қарау 
мүмкіндігі  туып  отыр.  С.Торайғыровқа  кезінде  “байшыл-ұлтшыл”, 
“алашордашыл”,  жазушы  “ұсақ  байшылдық  толқудағы  ақын”  деген  түрлі 
айыптар  тағылып  келуі  –  ақын  мұрасын  толыққанды  зерттеуге  мүмкіндік 
бермей,  оған  біржақты  қарауға,  кейбір  туындыларын  еріксіз  елемеуге  әкеп 
соқты. Сӛйтіп ақын болмысы толымды тұлғасымен кӛріне алмады.  
С.Торайғыровты  танудың  негізі  1920  жылдары  басталғанымен,  1930 
жылдары  біршама  қырын  қарауға  душар  болып,  зерттеушілер  түрлі 
қайшылықтарға ұрынды. 
Ақын  шығармашылығы  тек  елуінші  жылдары  ғана  жан-жақты  да 
түбегейлі зерттеле басталды. 
Дәл 
осы 
кезеңде 
Сұлтанмахмұттануға 
ақын 
шығар- 
машылығын  зерттеуге  жарты  ғұмырын  арнаған  профессор  Б.Кенжебаев 
қомақты  үлес  қосты.  Оның  “Сұлтанмахмұттың  ақындығы”  (1949), 
“Сұлтанмахмұт  Торайғыров”  (1957),  “Асау  жүрек”  (1968)  сияқты  күрделі 
еңбектері  осының  айғағы.  Сұлтанмахмұт  мұрасының  әр  қыры  мен 
проблемалары 
Ы.Дүйсенбаев, 
М.Қаратаев, 
Д.Әбілов, 
С.Қирабаев, 
М.Базарбаев, 
Т.Кәкішев, 
Ә.Дербісәлин, 
Б.Шалабаев, 
А.Нұрқатов, 
Т.Әбдрахманов т.б. ғалымдардың зерттеулерінде әр арнада қарастырылды. 
                                                 
44
 Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұт Торайғыров. –Алматы, 1957.- 40 б. 

181 
 
Шындығын  айтқанда,  ақынның  мол  әдеби  мұрасын  тірнектей  жинап, 
жинағын  әзірлеп,  Сұлтанмахмұттанудың  бастауын  салған  ұлтымыздың  ұлы 
тұлғаларының  бірі  –  Ж.Аймауытов  болатын.  Оның  ой-пікірлері 
Сұлтанмахмұт  шығармашылығының  ХХ  ғасыр  басындағы  әдебиеттегі  алар 
орны мен ӛзіндік жаңашылдығына баға беріп, ӛзіндік ерекшелігін тануға зор 
үлес болып қосылды. 
Кейінгі  зерттеушілердің  ішінде  Арап  Еспенбетовтың  “Сұлтанмахмұт 
Торайғыровтың  шығармашылық  ӛмірбаяны”  деген  тақырыпта  қорғалған 
докторлық диссертациясы және “Сұлтанмахмұт Торайғыров” монографиясы 
– уақыт талабына толық жауап беретін соны зерттеулердің бірі. 
С.Торайғыров  мұрасының  затына  лайық  қадір-қасиетін  уақыт  талабына 
сай  қарастырып,  ақынның  сан-салалы  шығармашылығының  “ақтаңдақ” 
қырларын ашып, творчествосын түбегейлі түгендеген еңбек осы болды.  
С.Торайғыров – ӛзінің қысқа ғұмырында әдебиетке ӛлмес дүниелер қосып 
кеткен,  асыл  сӛзі  ұлтымен  мәңгілік  бірге  жасайтын  нағыз  тума  талант, 
шынайы  дарын.  Сондықтан  да  ақындық  ӛнерпаздығы  тылсым  сырға  толы, 
оқыған  сайын,  қайта  оралған  сайын  жаңа  қырынан  кӛрініп,  кӛкірек  кӛзіңді 
ашып,  ойыңа  ой  қосатын  ақынның  ой  мен  сезімді  тоғыстырған  мӛлдір 
поэзиясы қашанда жаңашылдықпен қарауды талап етеді. 
Сұлтанмахмұт  Торайғыров  1893  жылдың  қазанында  Кӛкшетау  облысы 
Қызылту  ауданында  дүниеге  келген.  Ӛзіне  фамилия  етіп  алған  Торайғыр  – 
Сұлтанмахмұттың  тӛртінші  атасы.  Ағайынды  Шоң,  Торайғыр  деген  атақты 
билер – қалың қазақ жұртына танымал болған адамдар. Ақын сондықтан да 
елге  танымал  осы  тарихи  тұлғаның  атын  ӛзіне  фамилия  етіп  алған  болу 
керек.  Ӛз  әкесі  –  ел  Шоқпыт  атап  кеткен,  Әбубәкір  деген  кедей-шаруа.  Ол 
мұсылманша хат таныған. Шешесі Зүплен ерте қайтыс болып, Сұлтанмахмұт 
әжесі Мӛнтайдың тәрбиесінде ӛскен. 
Әкесі  Шоқпыт  1896-1897  жылдары  туған  жері  Баянауылға  кӛшіп  келіп, 
Торайғыр кӛліне таяу жерге қыстау салып, сол жерге тұрақтанады. Болашақ 
ақын  алғашқы  сауатын  әкесінің  оқытуымен  ашады.  Алты  жасында  хат 
таныған Сұлтанмахмұт бұл туралы: 
 
Әкемнен әліп-биді үйде оқыдым, 
Үйреніп намаз, сабақ жат оқыдым, –  
 
дейді. 
Кейін  әкесі  оны  1902-1907  жылдары  ауыл  молдаларына  оқытуға  береді. 
Әлі,  Тортай,  Мұқан,  Нұрғали  сияқты  молдалардың  алдын  кӛрген 
Сұлтанмахмұт  Мұқан  мен  Нұрғали  молданың  есімін  ерекше  құрметпен 
атайды. Ӛйткені Сұлтанмахмұттың бойындағы ақындықтың ұшқынын алғаш 
байқап,  оны  осы  жолға  салған,  ӛзінің  де  ақындығы  бар  Мұқан  молда  болса 

182 
 
керек.  Шәкірттік  кезіндегі  ӛзіне  ұстаз  тұтқан  екінші  бір  адам  –  Нұрғали 
молда.  Ол  мұсылмандық  оқудың  жаңаша  жолын  ұстанған,  “усули  жадид” 
үлгісімен  оқытатын,  жаңашыл  ұстаз  екен.  Сұлтанмахмұтқа  әдебиеттің  мәні 
мен  мағынасын,  әлемдік  ғылымның  жағдайын,  заман  жайын  терең 
ұғындырған осы Нұрғали молда болады. Ұстазы шәкіртінің талантын танып, 
дарынын байқап оқуын әрі қарай жалғастыруға кеңес береді. Сӛйтіп болашақ 
ақын  арман  жетелеп,  Троицк  қаласына  жол  тартады.  Ж.Аймауытовтың 
айтуынша, бұл 1912-жылдың 9-сентябрі. Ӛзінің Троицкіге келгеннен кейінгі 
жағдайы  туралы  ақын:  “Мен  Троицкіге  25  ноябрьде  келіп,  басқа  медреседе 
оқу  ертерек  басталғандықтан,  жаңарақ  тәртіпке  салынып  ашылған  ахун 
Рахманкулиннің  медресесіне  кірдім”,  –  деп  жазады  “Айқап”  журналында 
(1912, N14). 
Бірақ  Сұлтанмахмұт  ӛкпе  ауруына  шалдығуына  байланысты  оқуын 
жалғастыра  алмайды.  1913  жылы  кӛзі  ауырып,  дәрігерлер  оқуға,  жазуға 
рұқсат  етпейді.  Бұл  аурудан  оны  қазақтан  шыққан  білгір  дәрігер  Әбубәкір 
Бірмұхамедұлы Алдияров жазады. Сонан соң Троицкі маңындағы ауылдарда 
бала  оқытып,  1913  жылдың  күзінде  қайта  оралады.  Сол  тұста  “Айқап” 
журналының хатшысы Әкірам Ғалымов қайтыс болып, соның орнына 1913-
1914  жылдың  қыс  айларында  журналға  жауапты  хатшы  болады.  Бұл  – 
С.Торайғыровтың  творчестволық  белсенділігінің  артқан  тұсы.  Ол  ӛлең  ғана 
шығарып  қоймай,  қоғамдық-саяси  ӛмірге,  әдеби  процеске  кеңінен  араласа 
бастайды.  Журнал  бетінде  ӛлеңдерімен  бірге  әдеби-сыни  мақалалары  да 
жарияланып,  ӛзіндік  бет-бағдары  айқындалып,  ақындық,  азаматтық  тұлғасы 
қалыптаса бастайды. 
1914  жылдың  басында  журнал  басшылығымен  келісе  алмай, 
хатшылықтан  шығады.  Турашыл  да  бір  беткей  жас  ақын  ӛзі  ұстанған 
бағыттан айнымайтын, бір сӛзді жан екенін осылай білдірсе керек. 
1914 жылдың жаз айында Сұлтанмахмұт туған еліне келіп, ағартушылық 
шараларға  бағытталған  “Шоң”  серіктігін  ашады.  Ақынның  бұл  ойы 
жергілікті байлар мен беделді кісілерден қолдау таппайды.  
1914 жылдың күзінде Семейге орысша оқуға барады, бірақ денсаулығына 
байланысты  түсе  алмай,  Қотанқарағай  жақтың  қазағы,  болыс  Әбдікәрім 
Ережепұлымен  танысып,  бала  оқытып,  қаражат  таппақ  болып  соның  еліне 
кетеді.  А.Еспенбетовтің  деректері  бойынша,  ол  осы  жерде  Михайл 
Григорьевич  Комаров  деген  орыс  тілінің  мұғалімімен  достасып,  орысша 
білімін кӛтереді. Қотанқарағайдан кетуіне Әбдікәрімнің Бағила деген қызына 
ғашық  болуы  себеп  болса  керек.  Қыз  әкесі  ата  салтын  бұзбай,  атастырған 
жеріне  ұзатып  жібереді.  Сӛйтіп  1915-1916  жылдары  Тарбағатайдағы 
Терісарық  болысындағы  Құрбан  қажының  ауылында  бала  оқытады.  Осы 
кезде  “Кім  жазықты?”  атты  ӛлеңмен  жазылған  романы  дүниеге  келеді. 
“Қазақ” газетінде Құрбан қажыдан естіген бірнеше әңгімелерін жариялайды. 

183 
 
1916  жылдың  аласапыранында  Тарбағатайдан  кеткен  Сұлтанмахмұт 
Семейге  келіп,  онда  байыз  таба  алмаған  соң,  Томскіге  сапар  шегеді.  Сол 
қалада Әлімхан Ермековтер ашқан дайындық курсына түсіп, жарты жылдай 
орысша  білім  алады.  Қиыншылықта  ӛмір  сүреді.  “Жұмасына  екі  рет  “обед” 
етем  (ет  татамын)  құр  шай  мен  нан.  Киім  алғаным  жоқ.  “Киноматограф”, 
вечерлерге  бір  мәрте  барғаным  жоқ.  Күндіз-түні  айналдырғаным  ала 
қағаздың беті” – деп жазатыны осы тұс.  
Ақпан  тӛңкерісін  Томскіде  қарсы  алған  Сұлтанмахмұт  1917  жылдың  10 
мартында  Семейге  келеді.  Онда  Семейде  ұйымдасқан,  қазақтың  үлкен  бір 
азаматы  Пайымжан  Марсеков  басқаратын  қазақ  комитетінің  хатшысы 
болады. “Абай” журналының ісіне араласады. Қай бір нәрсе болса да ӛзіндік 
пікір,  айқын  кӛзқарас,  белгілі  бағыт  ұстанған  Сұлтанмахмұт  комитет 
басшыларымен  келісе  алмай,  қызметтен  шығып  еліне  қайтады.  Кӛп  ұзамай 
қайта оралып, Семейде шығып тұрған “Сарыарқа” газетіне мақала, ӛлеңдерін 
жариялап, қоғамдық ӛмірге қайта араласады. 
1918  жылдың  наурызында  еліне  оралады.  Арманы  биік  ақынды  дерт 
меңдете  береді.  1918-1919  жылдары  ақын  “Адасқан  ӛмір”,  “Кедей” 
поэмаларын  жазуға  күш  салады.  1919  жылы  Керекудегі  революциялық 
комитеттің  жұмысына  араласады.  Бірақ  жабысқан  дерт  ақыры  біржола 
меңдеп,  денсаулығы  нашарлай  береді.  1920  жылдың  21  мамырында  ұзақ 
созылған  ауру  “Қараңғы  қазақ  кӛгіне  күн”  болуды  мақсат  тұтқан  ұлы 
ақынның  арман  отын  сӛндіріп,  ажал  құшағына  береді.  Небәрі  27  жас  ӛмір 
сүріп,  дүниеден  озған  ақынның  соңғы  сӛзі  “Тым  болмаса  екі  жыл  тұра 
алмадым, іштегіні түгел жарыққа шығара алмай кетіп барамын” болған екен. 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   27


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет