МӘлік ғабдуллин


бет2/30
Дата12.03.2017
өлшемі
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30

г у л  
б ак ш асы   етіп  көрсету» 
ғана  емес,  онық  міндеті  халы қты н  сана-сезім ін,  ыкылас*жігерін, 
отанға  дегеи  м ахаббаты н  ояту,  өзінін  күш -куаты н,  правосын, 
бостандығыи  ан ғарту  екендігін 
айтады .  О сы ған 
байланыеты, 
ол  халы қ  арасы н д а  айтылып,  п айдалаиы лы п  ж үргеи  ш ы ғарм а- 
ларды н  барлы ғы   халы қты к  еместігін,  оның  бәріне  сыи  көзімен 
к ар ау   ксректігін  ескертеді.
Тарихты  ж асауш ы ,  коғам ды  
ал ға  
бастырып 
В .  И .  Л енин 
дамытуш ы  ең  негізгі,  ең  белсенді  ж ән е  шешуші 
^
 туралы^  КҮШ ~  халы қ деп  атап  өтеді  В,  И .  Л енин,  Қоғам- 
ның  м атериалдьік  ж зн е  рухани  бай лы қтары и  
ж асайты н  д а  х ал ы қ   екендігін  айта  келіп,  ол  енбекш і  бүқараны и  
творчестволық  күшін,  тал ан ты   мен  өнерін  аса  ж оғары   бағалай - 
ды.  Адам  баласы ны ц  тарихы нан  айры қш а  орын  ал ға н   мәдеіш 
м үраларды ң  барлы ғы   д а  сқбекш і  халы қтьщ   іқолымен  ж а с а л ға н - 
дығын  айтады.
В.  И.  Ленин  енбекші  халықтьі  ж әне  оның  творчествосың  аса 
ж оғары   бағалаум ен   к атар ,  о ға и   әр  у ақы тта  к а м қ о р л ы к   ж асап  
отырды.  Совет  екім етін ія  алғаш қы   ж ы л д ар ы н д а-ак ,  халықтын. 
творчестволық  күш іне  айры қш а  көңіл  бөле  келіп:  «Егер  О ктябрь 
революциясына  дейін  үстім дік  еткен  қаиауш ы   тап   халы қтьш  
өзін  де,  онын  творчествосыи  д а   б а ға л а м а с а ,  Совет  өкіметі  еңбек- 
ші  .халыктыц  творчестволы к  талан ты   мен  өнеріне,  творчество- 
лы қ  күш іне  ерекш е  мән  береді,  оларды   дам ы ту  ісіи  қ о л ға  алып 
дұры с  ж олға  қояды»2,— деді.  О сы ған  бай лаіш сты ,  пролетариат 
мәдениетін  ж а с а у   ж олдары и  көрсетіп  берді:  «П ролетарлы к.  ма- 
декиет  ғайыптаи  пайда  болған  нәрсе  емес»  өзд еріи  пролетарлык. 
мәдениеттіц  маманы мы з  дейтіп  ад а м д ар д ы н   ойлап  ш ы ғарған 
нәрсесі  д е  емес,  О ны қ  бәрі  өңкей  бос  сөз.  П р о л етар л ы к   мәде- 
ниет  адам   баласы ны д  капиталистік  коғам ньщ ,  помеш иктік  к,о- 
ғамныц,  чиновниктік  коғамнын.  езгісінде  ж үріп  ж а с а п   ш ы ғарған 
білім  қорлары ны ң  зан д ы   дамуы  болы п  таб ы лу ға  тиіс»5,
Пролетарлык,  мәдениетгі  ж а с а у   үш ін,  В.  И .  Леішішін,  айту- 
ынша,  біріншіден,  ертедегі  мәдени 
м ұраны   сын  кезім ен  канта 
қарасты ры п  пайдалану  керек,  екінш іден,  социалистік  ж а н а   мә- 
дениетгің  туып»  өркеидеуіне  кам ,к о р л ы қ   ж а с а у   керек.  Л енин  бұл 
ретте  е^тедегі  мэденн  мүраны ң  бәрі  х а л ы к   тілегіи е  қ аб ы с а  бер- 
меитш дігш   айтады ,  Сонымен  бірге  В.  И .  Л енин  өткеіі  зам анны и 
мәдениетінде  бір-біріне  қ а р а м а -к а р с ы   скі  м әдениет  б о л ғал лн  
атап  көрсетеді.  Оньан  бірі  х а л ы қ   тілегінен  туған   болса,  екіншісі* 
халы қ  мүддесіне  нарсы ,  үстем  тапты ң  санасы н  білдіретіядігін, 
1  С о » д а , 
2'Том,  559-бет.
* В .   И . Л е н н п .   Ш ы ға р м а л а р ,  27-том ,  199-бет. 
в  іі.  и .   Л е н и н .   Ш ы га р м а л а р ,  20-том ,  8-бет
14

б ұларды   тап ты қ  тұрғы дан,  әлеум еттік-саяси  тұ р ғы д ан   қарасты - 
р а   отырып,  оның  ішінен  т е к   х алы кты қ  мәдени  м ұраны   тан дап  
ал а   білу  к аж еттігін   ескертеді *.
М унымен  бірге  В.  И .  Л енин  социалистік  м әдениетп  өркенде- 
ту  ісінде  х ал ы қ   творчествосынын  алаты ң  орны  зо р   екендігін 
атап   ©теді.  Х алы қ  творчествосына,  оны  ж асау ш ы л ар ға  ерекш е 
н азар   аударады ,  о л а р ға   кам қорлы қ  ж асап ,  басш ы лы қ  ету  ка- 
ж еттігін  айтады . 
.
Х алы қты ң  творчествосын, 
соныц  іш інде  ауы з 
әдебиетін, 
ж етік  білген  В.  И .  Ленин,  оны  өте  ж оғары   б ағал ап ,  зор  мән 
береді.  Халыктың.  ауы з  әдебиетінде  тарихи,  әлеум еттік-тапты к 
маңызы  б ар   м әселелер  суреттелген,  одан  қ ап ауш ы ларға  қарсы  
халы қты ң  ж ургізген 
күрөсі»  халы қты ц  арм ан-м үддесі  к ак д а й  
екендігін  білуге  болады   дсп  карайды .  Бүл  ретте  Ленинмен  қыз- 
меттес  болған  Вл.  Бонч-Бруевич  хальгқтың  ауы з  әдебиетін 
Л ениннщ   ж етік  білетіндігін,  оны  сүйсініп  окитындығын  айта  ке- 
ліп,  бы лай  дейді:  «Әңгімеміз  халы қ  эпосы  туралы   болды  д а ,  мсн 
оған  (Л енинге)  өзімнін кітап хан ам да  б аты рлар  жы ры , х алы қты к 
өлецдері  мен  ертегілерінеи  қ ұ р ал ға н   ж аксы   ж и н ак тар   барлы ғы н 
айттым.  Ленин:  «Сол  ж ииактарм ен  танысы п  ш ығуға  б олар  ма 
ексн>,— деп  сүрады .  Мен  оның  бұл  өтінішін  зор  куаныш пеп 
орынДадым.  Сол  күннің  кешінде*ақ  Л ениннік  ж а ц а ғы   ж и н актар - 
ды  зейін  к о я  окуға  кіріскендігін  көрдім.  О ларды   ок,ып  ш ы ккак- 
нан  кейін  В.  И.  Ленин:  «Мына  ж и н ақтарды   көз  ж үгірте  к а р а п  
шықтым...  Тек  осы ларды ң  бәрін  талдап,  зерттеп,  саяси-әлеум ет- 
тік  түрғы дан  қорытып  ш ы қса  қан дай   ж ақ сы   б олар  еді.  Б ұ л ар - 
ға  сүйене  отырып  халы қты ң  армаи-м үддесі,  тілегі,  ггсихология- 
сы  ж айы нда  там аш а  зерттеулер  ж азу ға  болар  еді...»,— деді.
Бүд аи  В.  И.  Л еш ш нің  халы қ  творчествосына 
ерекш е  көқіл 
бөліп,  оиы  зерттеу  ісіне  к ам қ о р л ы к   ж а с а п   оты рғаны   көрінеді. 
О л  мүнымен  хал ы қ   творчествосының  ен   асы лдары н  сын  көзімен 
кай та  екшеп  отырып  пай далан у  ж олдаоы ц   белгілеп  берген  еді.
‘ 
Нңбекші 
халы қты н 
ауы з  әдебиетіне  ерекш е
ауыз эдебиеті 
бөлген,  оны  аса  ж оғары   б ағал ап ,  ол  ж ө-
туралы. 
нінде  ғы лы мды *  мәнІ  зор  п ікірлер  айтып,  енбек- 
тер  ж а зғ а н   а д а м  — Алексей  М аксимович  Г о р ь­
кий.  Оныц  ауы з  әдебиеті  ж айы ндағы   көзқарасы   орыс  халкы ны н 
револю цияш ыл  үлы  дем ократтары   Белинский,  Черныш евский, 
Д обролю бовты ц  ж әне  марксизм-ленинизм  классиктеріш ң  пікір- 
лерімен  ұш тасып  ж атады .
Револю цияш ы л  ұлы  дем ократтар  ецбекш і  халык,  туды рған 
ауы з  әдебиеті  — коғам ды к,  тапты қ  сананы ң  ж ем ісі,  онда  енбек- 
ші  бүқараны ң   түрм ы с-тірш ілігі,  дүниеге  көзқарасы ,  тапты қ  кү- 
ресі  суреттеледі  деді.  Х алы қты ң  ауыз  әдебиеті  әлеуметтік  тен- 
сіздікке,  кұлдьик  өмірге  қарсы   күресуде  ецб^екшІ  б үқарапы ң 
сана-сезім ін  оятуға  ж эрдем деседі. Ауыз  әдебиеті  арқы лы  халы қ-
*  В.  И.  Л е в и н .   Ш ы ға р м а л а р ,  20-том,  S-бег.
15

тын  өткеидегі  өмірін,  тарихьш   елестетуге  б олады   деді.  Сондық- 
тан   да  олар  халықтъщ   ауы з  әдебиетін  тап ты к   түргы дан,  қакау- 
шы  тап ка  қарсы   күресу  тұрғы сы наи  б а ға л а у ға  
айры кш а  мәи 
берді.  Мүнымен  к а та р   о л ар   ауы з  одебиетініц  көркем дік  қасие- 
тін  ж оғары   бағалады .
М арксизм-ленинизм  классиктері  мен  револю цияш ы л  үлы  де- 
мократтарды ц  халы қ  творчествосы  ж әне  одебиет  ж ай ы н да  айт* 
кан   пікірлеріне  сүйене  отырып,  М.  Горький  ауыз  әдебиетін  ба. 
ғалау,  ж ииау,  зерттеу  жөнінде  көп  ж ү м ы с тар   ж үргізед і.  Ж а с   ке- 
зінде-ақ  халы қ  өмірін  ж әнс онын. ауыз  әдебиетін сүйсіне  тындап, 
ж етік білген, одан пэр  алган  Горький еқбскш і  халы кты н  ауыз  әде- 
биетін  аса ж оғары   б ағалайды . Ол  дүниедегі  б ар л ы к   м атериалды қ 
ж әне  рухани  байлыкты  ж асауш ы   — еңбекш і  халы к  деп  түсінеді, 
ауыз  әдббиетінің  ең  там аш а  үлгілерін  тудыруш ы  д а   х ал ы к   екен- 
дігін  айтады.  Бұл  ретте  ол,  О ктябрь  р еволю циясинан  бүрынғы 
кезде,  бурж уазияш ы л  ғалы м д ард ы ц   ауы з  әдебиеті  ж ай ы и д а  айт- 
■каи  пікірлеріне  карсы   ш ығады.  « Д а р ал ы қ ты қ   күйреуі»  дегсп 
енбегінде  бурж уазняш ы л  ғалы м дард ы н  ауы з  әдебнетш   тсріс  ба- 
ғалауы н  ж әне  оларды н  «еңбекші  халы қ  ауы з  эдебиетін  тудыра 
алмайды,  оны  тек  үстем  тап   адам дары   ғана  ш ы гарады »  деген 
теріс  пікірлсрін  әш керелейді,  соған  қарсы  күрсссді.  Ауыз әдебие- 
ті-ніңек  асы лдары к тугызуш ы  халы қ  екендігш   долелдейді.
Ауыз  әдебисті  туралы   ж а зғ а и   еңбектсрінде,  а й тк а н   пікірле- 
рінде  М.  Горький  ауы з  зд ебиетінщ   е қ   ескі  түрлерінін,  өзі  шаруа 
адамыньщ  күн  көрісіне,  енбек  ету  процестеріне  байланы сты   ту- 
рандығын  аны қтайды .  Ж оие  де  бертін  келе,  қоғам   өмірінік,  эко- 
номиканыц  ілгерілеп  дам уы на  сәйкес  ауы з  әдебиетіш ц  де  өсіп 
отыратындығьіи, ж ан а  мазм үн,  тақы ры п, түр  алаты нды ғы н  көрсе- 
теді.  Ауыз  әдебиетініц  халықтыіқ,  тап ты қ  сипаты н  аш ады .
М.  Горький  ауыз  эдебиетін  ецбекш і  халы қты н   коллективтік 
шығармасы  деп  қарайды .  «К оллектив  әр  у ақ ы тт а  өзінін  шығар- 
масын  идеялы қ  ж әне  көркем дік  ж ағы и ан   ж етіл д ір іп   отырады, 
монерлейді,  ш ы райланды ра т ү с е д і» ,—  дейді.  Бүғам  ол  ауыз  әде* 
биетінде  ж асал ға н   неше  түрлі  т а м а ш а   о б р а зд а р д ы   м ысал  етедІ. 
«Қ аһарм андарды ң  көркем дік  ж ағы н ан   ж етілғен,  ең  терец,  еН 
айқын  кейіптері — енбскш і  халы қты ц  а у ы з   әдебпетіцдс  жасал- 
д ы » 5, — деп  коллективтін  творчестволы қ  күш ін  көрсететін  факті 
ретінде  келтіреді.
Горький  сол  әдебиетті  ж инау  ж әне  зерттеу  керектігІие  де 
көңіл  аударады ,  қамқорльгқ  ж асай ды .  Ол  «социалистах  реализм» 
туралы   ж аэған  м ақаласьш да  ж ән е  Ж а зу ш ы л ар д ы н   БүкІл  одак* 
ты к   біршші  съезіне  ж а с а л ға н  б аян д ам асы н д а  ауы з  әдебиетіи  жн- 
нау,  зерттеу  аса  басты  ж үмы сты ң  бірі  екендігін  есюертеді.  «Та* 
ғы  да  айтам:  сөз  өнері  ауы з  әдебиетіиен  б ас тал ад ы .  Ауыз  әдс-  і 
биетін  ж и н авдар,  одаи  үйреніңдер,  зерттеңдер...  Ауыз  әдебиеті

М .  Г о р ь к и й .   Ә лебиет  ту р а л ы ,  Ж азу ш ы л ар д ы и ,  Б ү к іл   о д а к т ы к   бірік* 
ші  съеэіне  ж а с а ғ а н   б аян д ам асы ,  А лм аты ,  1954.  179-бет.

Совет  О дағы ны н  ж азуш ы лары иа  көп  м атериал  береді», — дсйді. 
Ол  кан д ан   м атери ал  деген  сүрауға  Горький  мьшадай  ж ауап  
қай ы рад ы :  «Ецбекш і  халы қты ң  ауыз  әдебиетінен  өткендегі  та- 
рихты,  к ян ау ш ы л ар ға  қарсы   енбекш ілердіц  ж үргізген  тапты к 
күресін,  өткендегі  улы  өмірдіц  жиіркенішті  снқын,  халықтың  ар- 
м аи-мүддесі  каидай  болғанын  білеміз.  Сондықтан  да  өткен  за- 
м анды   неғұрлы м  ж ақ сы   білсек,  казіргі  зам ан  ісінін  үлы  манызьш 
солғұрлы м  ж ец іл, солғүрлым  терең  тү-сінеміз».  Халықтын. өткеи- 
дегі ауы з  эдебнетін бүгіигі күниіц  тілегінен,  ертеқгі үлы  істерІміз- 
д іқ  тұрғы сы наи  қарасты рьш , сол  түрғы дап  жинап,  зерттеу каж ет. 
Оныц  үстінс  ауы з  әдебиеті халықтын,  тіл  байлығын  пайдалануда 
ж а зу ш ы л ар га  орасан  көп  м атериал  екендігін  айтады,  сол  байлык- 
ты  ж инаи  пан далан а  білуге  нүскайды.
М.  Горький  — Совет  О дағы ндағы   барлык.  хальіқтардыц  ау ьв  
әдеби-етін  аса  ж оғары   б а ға л а га и   адам .  Ол  Совет  Ж азуш ы лары - 
ның,  Бүкіл  о д ак ты қ   бірінші  съезіндс  ұлт  әдебиеттеріне  абрыкш а 
көңіл  бөле  келіп,  Д а ғы ста н   халқы ны ң  көриекті  жырш ысы  Сулей­
м ан   С тальскийді  XX  ғасы рды ц  Гомері  деп  атады.  Сүлейман  се- 
кілді  ақы н,  ж ы рш ы ларга  кам қо р л ы қ  ж асау,  оларды ц  ш ығарма- 
сы и  ж инну,  бастырып  ш ы гару,  бір  тілдси  екіниіі  тілге  аудару  ка- 
ж еттігіи  айтады .  Горький  к а з а қ   халкьшыц,  ауыз  әдебиетімен  до 
ж етік   таны с  болғаи.  Ол  ж азуш ы   Сәбит  М үқановпен  әңгімелес- 
кепінде  қ а з а к   халкы ны ц  ауы з  әдебиеті  өте  көп  алтын  казы на 
екендігін  ескерте  отырып,  сол  м ұраны к  асы лдары и  іріктеп  алу, 
халы қты ц  керегіне ж а р а т у   к а ж е т  деп  а'кыл  б е р е д іJ.
Қ а з а к   ауыз  әдебиеті  үлгілерініц  ж йналуы  жа- 
ә^биетШн 
1,е  з с РттелУ  « а й ы   кітапты д  келесі  бөлімдерінде, 
жиналуы. 
ӘР  ж аи р д ы ц   өз  тусы пда,  сөз  болаты нды қтан,  біз 
бұл  ж>ердс  ол  мәселені  ж алпы   шолу  түрінде  ғана 
қарасты рм ақп ы з.
Әдебиетші  Б.  Кеиж ебаевты ң  зерттеуіне  қ а р а ғ а н д а 2  « Қ а зак  
ауы з  әдебиетінің  үлғілері  ел  ар асы н ак  XIX  ғасы рда  Ж'инала  бас- 
таган .  Б ү ған   себеп  болған  ж ағд ай д ы ң   бірі  Қ а зак стан н ы к   Россия 
мемлекетіие  косылуы  еді», — дейді  ол.  П атш а  үкім еті  Россияға 
қосы лған  елдерді  билсу  үшін,  оларды и  экономикасын,  тарихын, 
тұрмыс-тірш ілігін,  әдет-ғұрпы н  т. б.  білуді  м ақ сат  етеді.  Byjf 
үшін  ел  арасы на  арнаулы   эксіхедициялар  ш ы ғарады ,  оның  жү- 
мысыпа  орыстың  тарихш ы ,  әдебиетш і  ғалы м дары   д а   қатысады. 
Ж ән е де  бүл  ж үм ы ска  1845  ж ы лы   П е т е р б у р га   қ ұ р ы л ға н ж ә н е   өз 
кезінің  ғылыми  орталы ғы   болып  таны латы н  Россиялы қ  геогра­
ф ия  қоғам ы   да  ар ал асад ы .  Осы  қоғлмның  бөлімш елері  Орын- 
борда,  О м бы да  аш ы лады .
Р оссиялы қ  географ ия  қоғамы ны ц  арнаулы   экспедициялары 
ж аи е ж еке  адам дары  қ а з а қ   ауы лдары нда  бірсыпьгра  ғылыми жү- 
м ы стар  ж үргізеді.  О лар  қ а з а қ   халқы ны д  ш аруаш ылығы,  тари-
■  С э б и т  
М  ұ к  а и о 
£}су.~жодд«рымыз;  452-бет,  А лм аты ,  1960.
Казак  ӘДеГінРтінЬі_т, ..»тц;  Г
2- 3453 
|
К
і
Т А П Х А Н А С Ы   /   Б И б Л ^ О Т Е К А

хы, коғам д ы қ  тұрм ы с-тірш ілігі,  әдет-ғүрпы,  мэдсниетімен  таны- 
сады,  көптеген  м атер и ал д ар   ж инанды .  Мұнымен  к атар ,  олар 
ел  арасы наи  к а з а к   ауы з  әдебиетінін  әр  түрлі  үлгілерін  жннап 
ж азы п   алады .  Егер  Р осси я  мемлекетіне  қ осы лған ға  деиін 
ауы з  әдебиетінің  үлгілері  ж өнді  ж и н ал м аса ,  х а тк а   түспесе,  нос- 
си яға іқосылғаннан  кейіііг.і  ж ер д е  бүл  іске  ай ры кш а  көш л  бөл‘"^ 
бастайды.  Ел  арасы нан  ауы з  әдебиеті  үлгілерін  ж инап  ж азы п  а  у 
ісше  белоене  ар ал асу ш ы л ар ,  оған  басш ы лы к  етуш ілер 
коссия- 
нық  алдыңғы  қ атар л ы   әдебиетш ілері,  тарихиіы лары ,  ғалымдары, 
яғни  Р оссиялы к  географ ия  қоғамы ны н  м үш елері.  Ауыз  әдебиетін 
үқы птап  ж инау  Ісін  ец  алды мен  солар  қ о л ға  алады .
К а з а к   ауыз  эдебиеті  үлгілерін  ж и и ауда  көрнекті  еибек  еткен- 
д ер  — Россиялы к  географ ия  коғам ы ны н  м үш елері:  Ш .  Уәлиха* 
нов,  В.  Р ад л о в,  И .  Березин,  А.  В асильев,  А.  А лектеров,  Г,  П ота­
нин,  Н.  Ильминский,  Ә.  Д и в аев,  А.  Х арузин,  П.  Мелиоранский, 
В.  Катаринский,  Н.  П антусов т. б.  О лар  қ а за қ т ы ц   ауы з  әдебиетін 
аса  бай  мүра  деп  б ағалаум ен   к а т а р ,  сол  мүраны   ел  арасынан 
көптеп  ж азы п  алуға  зер  салад ы ,  ж и н аған   м атери алдары н   к а за к  
(сөзі  қ а за қ ш а ,  ж азуы   оры сш а)  ж әне  орыс  тіліндс  ж еке  кітапша 
етіп  ш ығарады ,  екі  тілде  га зет-ж у р н а лд ар ға  басты рады .  Қ азак 
тілінде  ж азы п   алу  мүмкіндігі  б о л м аған   ж а ғд а й д а ,  ж и н аған   ма* 
териалдары ны қ  мазмүнын  орыс  тіліне  аудары п  басты ры п  оты ра­
ды.  (Бүл  әдісті  Г.  Потанин  көбірек  к о лд ан ған .)  Б ұ л ар д ы ц   казак 
ауы з  әдебиеті  үл п л ер ін   ж!инаудағы   игІліктІ  істері  XIX  ғасырдык 
ая к   кезінде  күшейе  түседі  ж әне  бұл  жұмыкжа  О.  Әлжанов, 
Б.  Д ауы лбаев,  Ж .  Айманов,  М.  Бекітов  сиякты   к а з а к   жастары 
белсене  араласады .
Ауыз  одебиетьн  ж инап  ж азы п  алу  ісіне  А бай  меи  ЬІбы рай  Ал* 
тынсарин  де  қаты сады .  Х алы қ  әдебиетін  ж о ғар ы   б а ғ а л а ға н   Абай 
өзінің  ш әкірттеріне,  ж олдастары на  тап сы рм а  беріп,  ел  арасынан 
асыл  мэдени  мүраны  ж инаты п  сгтырады,  оны  х ал ы к к а  таратуға 
мән береді.  Ы бырай  Алтынсарин д е осы лай етеді,  ол  ауы з  әдебие- 
ті'ніц ең ж ақсы   үлгІлерін  ізінің  «Х рестоматиясы на»  енгізіп, баспа
•  ж үзін е  шыгарады.
Ж оғары д а  аталған .адамдарды ң  іш інде  қ а за қ т ы ц  ауы з әдебие* 
ті  үлгілерін  ж инау,  баспа  ж ү зін е  ш ы ғару  ж өнінде  Шоқанньш, 
Вадлрв  пен  П отаниннің  қы зм еті  ерекш е  еді.  Сонды ктан 
о л а р д ы н  
әркайсысына  қы скаш а  тоқтап  өтелік.
Ш оқан  Уәлиханов  (1835— 1865).  О м бы дагы   кадет  корпусында 
оқып  ^жүргон  кезіиің  өзін де-ақ  Ш оқан  к а з а к   халліынын  тарихы* 
н а  үціле  қарайды ,  халы қты ң  мәдени  м ұрасы н а  н аза р   аударады* 
Сол  модени  мүраны  ж инап  басты ру —  х а л ы к   үш ін  ж а сал га н   нгІ- 
лікті  істіц  бірі  болм ақ  деп  түсінеді.  Б үл  ретте  Ш оқанны н  сүйіктІ 
досынын, бірі  Г.  Н . Потанин  бы лай  деп ж азд ы :  «Ш окан  өз  халкыи 
шын  пейілімен  сүюші  еді...  Х алқы н а  ж ақ с ы л ы к   ж а с а у   және  оныя 
болаш ағы на  кы змет  ету  Ш оканныц,  арм ан ы   еді».
Х алқы на  адал  ниетімен  кы зм ет  етуді  ар м ан   еткен  Шокая» 
оұл  ж өш нде  көп  ж үмы стар  істейді.  Соның  б і р і — қазак.  халкы*

ныц  ауыз  эдебиеті  үлгілерін  ж инап  баспа  жүзіне  шығару,  оны 
мәдеиисті  озы қ  елдерге  таньгстыру  болады  және  бұл  ІІІоканның 
алдьш а  ко й ға н зо р   м аксаты ны ц бірінеи саналады .  К азакгъщ  ауыз 
әдсбиетін  ж инап  басты ру  ісіне  өзінін  зор  мән  беруіи  Ш оқан  бы- 
лай   деп  түсіндіреді:  «Осы  күнгедейін  Европада  көшпелі  елд&рді 
аса  қ атал ,  ж өн  білмес  тағы   деп  ж алған   түрде  түсінуш ілік  үстем 
болып  келеді.  КөшпелІ  монгол  немесе  қ а за қ т а р   ж айы идағы   мүи- 
д ай   үғы м д ар   оларды   мал  тәрізді,  тұрпайы  тағы лар  деген  пікір- 
мен  ты ғы з  байланы сты .  Ш ынына  келгөнде,  осы  надан,  түрпаиы 
деп  қ а р а л ғ а н   халы қтард ы ң  көбінін  ж азб а ш а  немесе  ауызша  шы- 
ға р ған  одебиеті,  аңы з  ә қ ғ т е л е р і бар...  Ө леи ге,әсіресе өленді суы- 
рып  сал м а  түрінде  ш ығарып  айтуға,  бейімділік,  барлы қ  көшпелі 
слдердің,  сонын  іш інде  қаза қ тар д ы ң ,  өзіне  тон  ерекшеліктерІ 
деуге  боладыу^"
/ 1{,аза,қ   халкы н қорлап ,  кемсітуге  қарсы   ш ы кқан  Ш оқан  казак- 
тар  ж айы пда  Е вропада  орын  алып  келген  түсініктердіц  ж ал ған  
екендігін  әш кереленді.  Сондықтан  да  ол  қ а з а қ   халкының  ж а- 
байы,  тағы   еместігін  көрсету  үшін,  оныц  ғасы рлар  бойына  ж аса- 
ган  ауыз  адебиеті  ж эн е  ауы з  әдебиетінің  пеше  алуан   одемі  үлгі- 
лері  барлы ғы н,  к а з а к   ақы ндары ны ц  әсіресе  өленді  суырып  салу 
түрінде  ш ы ғаруға  қабілеті  күш ті  скендігін  мысал  етеді.  Европада 
К азактар  ж айы нда  айтылып  ж үрген  ж а л ға н   пікірлерге  намыстаи- 
ған  ж эне  ол  пікірлергс  тойтары с  беруді  көздеген  Ш оқан  к а з а қ  
халқы ны ц  ауы з  әдебиетін  ж инап  басти р у   ж айы н  қарасты рады , 
бүл^іскс  оны Ц өзі  белсене  а р а л а с а д щ
О м бы дағы   к ад ет  корпусыц  1853  ж ы лы   бітіргеннен  кейін,  Шо- 
ка»і  Қ азадстан иы ц   б ір аз  ж ерін :  К өкш етау,  А қм ола,  Баянауыл» 
Семей,  Ж етісу  жаіқтарып  аралай ды .  1856  ж ы лы   Қырғьіз  елін 
зерттеу  м ақсаты м ен  ш ы ққан   экспед ицняға  каты сады ,  1858  жыл- 
дары   Қ аш қар и яд а  болады .
Ш окаіі  өзініц  болған   ж ерлерінде  хал ы қты ц   ауы з  әдебнетін 
ж инай  ж үреді,  көптеген  ж ы рш ы -ж ы рау,  ақы н дарм ен   танысады. 
Қ а зақ ты н   оол  кездегі  атакты   ақы ндары :  Ж а н а қ ,  О ры нбай,  Арыс- 
танбай,  Ж ү м ағү л,  тагы   б асқал ар ы м ен   таиысып,  оларды ц  ж ы рла- 
Рыи  тыцдал  қап а  қоймай,  ж азы п   алып  отырады.  К,ырғыз  еліне 
бар ғаи   сапары нд а  қы рғы зды ң  атақ т ы  дастаны   «М анастыц»  біраз 
әңпм есіп  ж азы п   алады .  Б ү л   «М анастыц»  алғаш   рет  хатқа  түскеи 
бір  түрі  е д ^
Ш оқап  Қ а ш қ ар и яд а  болғанда  ұйғыр  тілін үйреиеді д ег  үйғыр- 
лар д ы д  кәптеген  өлендеріи  ж азы п   алады 2.  Бүл  жөніиде  Г.  Н.  П о­
танин:  «Ш оқанныц  ж и н аған   м атериалдары   үлкен  бір  портфель 
болып  еді.  К ейбір  ж азган д ар ы н   өзім  де  көріп  ед ім » ,— дейді  ж э ­
не  оныц кейбіреулерін  Ш о қ ан н ы щ ж ы п   та  бергенін  антаділ.  Б ір а к  
бұл  м атери алдар,  П отаниш ііц  айтуына  қ ар аған д а,  кейіннен ж оға- 
лып  кеткеп.
'  Ч.  В  а л  и  х  а  н о в.  С об р ан и е  сочинений,  в  пяти  томам,  т.  I.  стр.  390.  1961.
2  С о п л а,  403*бет.

/ Ш о к а н   каза қ ты ц   ауы з  әдебиетін  ж инауш ы   ға н а  емсс,  сонымеи 
қ а та р   оның  зерттеуш ісі  д е   болды.  Ол  ж алпы   к а з а к   халкыиыіі 
тарихы,  этнографиясы,  коғам д ы қ  өм ірі,  әлеум еттік  тұр.мысы  ту- 
ралы   ж а з ғ а к   енбектерінде  ауы з  әдебнетіи  де  сөз  етеді,  өз  кезі 
үшіл  үздік,  ал   бугінгі  күнде  мәнін  ж о ға л тп а ға н   ғы лы ш і  пішрлер 
антадц^/С оларды ц  өзінде  ол  қ а за к т ы қ   ауы з  әдебиетін  жоғары 
бағаланды .  Қ а зақ ты ң   аны з  әңгімелері,  оның  қүрыльісы,  ертепле- 
рі  мен  ж ы рлары ,  мнфтері  халы кты н  өткеидегі  тарихьш   білу  үшін 
манызы  з^р  м атери алдар  деп  карай ды .  М әселен,  көш пелі  халык- 
тардын.,  сонын  іш інде  қаза қ тар д ы н ,  шығу  тарихы н  зсртгеуш ілер 
үш ін  ауыз  әдебиеті  бірсыпыра  дерек  болатьш ды ғы н  а й та  келіп, 
Ш окан  бы лай  дейді:  «Егер  ж үртты ң  айтуынан  Герадот  ж инағаи 
Гом ердіқ өлендері  мен  аны здарьш ы н аз  д а   болса  тарихи  мәні  бар 
десек,  егерде  өзгеріліп  м ысал  тәрізді  болып  кеткен  акы здарды іі 
негізінде  оқиға  ж әнс  ш ьшдык  ж а т а д ы   десек,  қ а за қ т а р д ы ң  .тама- 
ш а  ж әне  ж үйелі  түрде  айты латы н, ол ар д ы н  к а зір гі түрм ы супрш і- 
лігін,  әдет-ғұрпын,  ата-бабалары ны н, 
түрмысын 
елестететіи 
аны здары ны ң  да  тарихи  деректерге  сэикес  келетіндігіне,  тарихн 
тмаңызы  барлы ғы на  ш үбәлаибауы мы з  керек.  Х алы ктьщ   акьіл-. 
ойыная  ж әне  коғам дағы   қ ал ы н   бұқараны ң   сана-сезім і,  өмірі  мен 
а.іға  басуы 
н егізІЕ іде 
туған   бүл  ш ьіғар м ал ар   ауы зш а  айты лу  тү- 
рінде  бірден  бірге,  содаң бүкіл  х а л ы қ қ а   ж ай ы л ад ы ,  сонды қтан да 
оларды д  тарихи,  философиялы қ  ж әне  психологиялы к  мәиі  ж ок 
емесі^/.
Ш оқан  бұл  пікірін  «Ш ам анды кты ц  қ а за қ т а ғы   қалды қтары », 
«Үлы  ж ү з  қ аза қ тар ы н ы н   ертегілері  мен  аңы здары »,  «Ж оңғария 
очерктері»,  «Тәқірі»  сскілді  еңбектеріиде  д е  айтады .  Қ а зак ты ң  
ауы з  әдебиеті  халы кты ң  өткендегі  өмірін слестететін,  тарнхи  мані 
бар   м атериалдар  екендігін  к ө р с е т е д І^
Қ азақты ң   б аты рлар  ж ы ры   ж айы нда  да  Ш оқан  азды -көпті  пі- 
кір  айтқан.  Бұл  ж ы рлар,  Ш оқанны ң  айтуы пш а,  ноғайлы  дәуіріи- 
де,  XIV,  XV,  XVI  ғасы рлар  ш ам асы нда  туған.  О нда:  «Халықтыц 
рухы,  көзкарасы,-  әдеті,  м іііез-қүлкы ,  тұрм ы с-тірш ілігі  суреттел- 
ген.  Сондыктан  бүл  ж ы р л ар д ы қ  әдебиеттік  ж а ғы н а н   болсын,  та- 
рихи  ж ағы н ан   болсын  мацы зы   зор» 2.
К аэакты ң   кейбір  ертегілері  мен  м ақал -м әтел д ер і  Европа  ха- 
лы қтары ны ң,  әсіресе  сл авян   халы ктары ны ң,  -  ш ы ғарм алары на 
ү к сас  келетіндігіне  тан д а н а  отырып,  Ш о к ан   бүл  үксасты кты н 
сырын  аш пақ  болады .  А.  А ф анасьев  ж и н ап   б а с ш р ғ а и   «Орыстыя 
халы қ  ертегілерінің»  ішінде  тек  алты   ертегінін  ғана  казак, ертегі' 
леріне  үқсам айты нды ғы н  айтадъі.  Ал  мүндай  ү қсасты кты   казақ- 
тард ы ц   славяндарм ен,  әсіресе  орыс  халкы м ен,  карым-іқатыііас 
ж асау   негізінде  болғанды ғы нан  деп қ ар ай д ы Г
Ш окан  өзінің  көптеган  еқбектерінде  қ а з а қ   халқы ны ң  поэзия- 
сын,  акы ндарды ц  ақы н ды қ өнерін аса ж оғары   б а ға л а ға н .  Б үл рет-
1  С он да,  388-бет.
2  С о н д а,  419-бет.
2 0

те  ол  өледді  суырып  салм а  түрінде  ш ығзруш ылықты  акьшдык. 
өиердін а ск ар  ш ыцы деп  бідді.  К азақтар д ы  надан, тағы  деп  кемі- 
тетія  европ алы қтарды д  топастығыи  көрсете  отырып,  оларга  кар* 
сы  өз  пікіріи долелдейді.  Өлснді  суырып  салу ретімен  айтушылык, 
сол  аркы лы   көлемді,  көркем  ж ы р л ар   тудыруш ылық  к а з а қ  халкы - 
иыц  надаііідығын  көрсетлейді,  ол  оныд  ертеден  келе  ж атк ан   мәде- 
ниетін  білдіреді  деп  қарай ды .  Сонымен  қ атар ,  Ш ақан  жыршы- 
акы н д а р д ы ц  іш інде  кейбір  акы ндарды д азы н -ау л ак акы   алу  үшін 
бай л ар д ы д   сөзін  сөйлеп,  ақы иды қ  өиерін  күнсыз  пәрсеге  сатуьгна 
ренжиді.  «М ұндай  акы н да  бет  ж ок,  өз  қасиетш іц  бағасын  сезіну 
де  ж оқ...  Ол  өзінід дары нды лы ғы н қандай  сүлтандардан  болса да 
асып  түсетін  к аси ет  деп  қар ам ай д ы .  Қ айта  акы нды к  ө н е р — ат- 
ш апан  та б у ү ш ін   біткенөнер  деп  карайды », — д еп ,ж ал д ам ал ы , 
бас  лай дасы н   кәздсгіш   ақы ндарды   сынайды.  Ал  байларды   ж ак- 
там ан ,  бей ш аралы к  күйге  түспей,  хал ы қ   мүддесін  ж ы рлаған 
акьш д ар  «халы қ  арасымда  катты   күрметтеледі», —* дейді.
Кептеген  ақьш ,  ж ы рш ы лармен  кездесіп,  сөзін  ты ңдаған  Шо- 
каи,  о л а р га   акы л-кенес  беріп,  сын  д а  айтып  отырған.  Потаниннід 
сәзіне  Караганда*  Ш окан   Ж а н ақ п ен   т а л а й   рет  кездескен  ж әие 
дары нды   ақы н ға  әр  түрлі  такы ры п тар  ұсынған.  Бұган  ж ал ғас 
И.  И брагим ов  бір  ж ы лы   Ш оқанны д  елге  келгенін,  оны  ауыл 
адам дары пы ң   зор  кұрметпен  карсы   алғаны н  айта  келіп,  былай 
дейді:  «Әрі  беріден  сон Ш окан қоиітасты   д а  үйге кіріп кетті- Оған 
тігілгеи  үяд ің  сыртынд?  қолы нда  домбы расы ,  қасы нд а  біраз  ада- 
мы  бар  әйгілі  О ры нбай акы н отыр еді. Ш окан  оны қасы на  шақыр- 
ды.  Орынбай  әдемі өледім ен  Ш окан ға ар н алған   күтты болсынын 
айтты.  Сол  ж ерде  Ш оқан  а тақ т ы   акы нға:  к а з а к   тілін  татар  сөз- 
дерімеи  ш ү б ад л ам а  деп  ақы л  берді...»1
Сонымен,(Щ окан  к а за қ т ы д   ауы з  әдсбиетін  ж инауда,  оны 
зерттеуде  зо р   еңбек  сіңіргеи  


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет