Муканова асель сериковна



бет30/42
Дата05.09.2022
өлшемі5.36 Mb.
#38480
түріДиссертация
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   42

Part_of_speech

Сөз табы



Item

Зат



Anim

Жанды



Sign of animateness

Жанды зат есім белгісі



Inanim

Жансыз



Sign of inanimateness

Жансыз зат есім белгісі



Cases

Септік



Nom

Атау



Gen

Ілік



Dat

Барыс



Acc

Табыс



Loc

Жатыс



Abl

Шығыс



Ins

Көмектес



Pers_end

Жіктік



1 pr

1 жақ



2 pr

2 жақ



3 pr

3 жақ



Poss_end

Тәуелдік

2-кестенің жалғасы



1

2

3



1 ps

1 жақ



2 ps

2 жақ



3 ps

3 жақ



Number

Көптік



Pl

Көптеледі



Sg

Көптелмейді



Suffix

Жұрнақ



NtoN

Зат есімнен зат есім тудыратын



NtoAdj

Зат есімнен сын есім тудыратын



NtoV

Зат есімнен етістік тудыратын



Is_a

Болып табылады



Denotes

Белгілейді



has_type

түрі бар



Has

Бар

,

Devided

Бөлінеді

,

Add

Жалғанады



Change

Өзгереді



Семантикалық гиперграфтарды басқа гиперграф сыныбынан ажырата алу үшін оның гипердоғаларын семантикалық доға деп аламыз, сонымен қатар, семантикалық гиперграфтың төбелерінің жиынтығына , сыныптар жиыны кіреді, мұндағы , олардың әрқайсысына өз кезегінде сынып қасиеттерінің жиыны кіретін болады.
Сынып-төбесін келесі үштікпен белгілейміз, формула (2.3):


(2.3)

мұндағы - сынып қасиеттерінің жиыны;


- сыныпқа кіретін семантикалық доғалардың жиыны;
- сынып қасиеттері экземплярларының жиыны.
Сынып-төбе - «Зат есім»:
;
;
;
;
;
;
;
.
Сыныптар жиынын белгілеп алғаннан кейін зат есімнің онтологиялық моделін семантикалық гиперграф арқылы бейнелеуге болады.
Гиперграф H (V, E), мұндағы:
;
;
Мысалы: «Балшылардың».
Тезауруста «бал» деген түбір сөз бар және ол зат есім.
Зат есім () болып табылады () сөз табы (), білдіреді () затты (), және «не?» деген сұраққа жауап береді. Оның жансыз () деген түрі бар (). Жансыз зат есімге () жұрнақ жалғанады, яғни қалған қосымша қасиеттері экземплярларының ішінен ізделінеді. Солай табылғанша артынан бастап символға қысқартыла отырып ізделінеді. «-шы» () зат есімнен зат есім тудыратын жұрнақ экземпляры. Ары қарай өзгеру троекториясы бойынша () көптік жалғауы қасиеттері экземплярларынан қарастырылады. «-лар» () экземпляры. Зат есім көптелгеннен () кейін септелуі () мүмкін, яғни троектория бойынша «-дың» () қасиеттері экземплярынан ізделінеді. «‑дың» () экземпляры... Осылайша, «бал»‑ зат есім, «-шы»‑ зат есімнен зат есім тудырушы жұрнақ, «‑лар»‑ көптік жалғауы, «-дың»‑ ілік септік жалғауы
Мысалы: «Бал» -зат есім.
Зат есім () болып табылады () сөз табы (), білдіреді () затты (), және «кім?» деген сұраққа жауап береді. Оның жансыз () деген түрі бар (). Қазақ тілінде жанды зат есімдерге жалғанады (), септік (), жіктік(), көптік () және тәуелдік (), жанды зат есімдер өзгереді (), жұрнақ ().
S = бал.
Зат есім = {{сөз табы, затты}, {болып табылады, білдіреді}, {бал (honey)}}.
Қасиеті бар = {бал, жансыз}.
Жалғанады = {жансыз, септік}.
Жалғанады = {жансыз, көптік}.
Жалғанады = {жансыз, тәуелдік}.
Өзгереді = {жансыз, жұрнақ}.
Септік = {{Атау, Ілік, Барыс, Табыс, Жатыс, Шығыс, Көмектес}, {бөлінеді}, {бал, балдың, балға, балды, балда, балдан, балмен}}.
Тәуелдік = {{1 жақ, 2 жақ, 3 жақ}, {бөлінеді}, {балым, балың, балы}}.
Көптік = {{жекеше, көпше}, {бөлінеді}, {бал, балдар}}.
Жұрнақ = {{ЗеЗе, ЗеСы, ЗеЕт}, {бөлінеді}, {балшы, балдай, балай}} т.б. [130]. Қалған сөз таптары да осы негізде семантикалық гиперграф арқылы формалды түрде сипатталады.



  1. Қазақ тілі сын есімінің, сан есімінің формалды моделдері

Сын есім -заттың сапасын, сипатын, қасиетін, көлемін, салмағын, түрін және басқа да сыр-сипаттарын білдіреді. Қандай? қай? (қалай?) деген сұрақтарға жауап береді. Сөйлемнің анықтауыш қызметін атқарады.
Сын есімнің семантикалық топтары қатыстық және сапалық болады. Сонымен қатар, сын есім шырай бойынша түрленеді. Сын есім қатыстық және сапалық болуына жіктеледі (pers_end), септеледі (cases), көптеледі (number) және тәуелденеді (poss_end), осылайша сын есім заттанады.
9 суретте сын есімнің семантикалық белгілері ескеріле отырып жасалған онтологиялық моделі бейнеленген болса, ал 10 суретте онтологияны семантикалық гиперграфты пайдалана отырып графикалық бейнелеу көрсетілген.

9 сурет – Сын есімнің онтологиялық моделі





10 сурет – Сын есім онтологиясын семантикалық гиперграф арқылы графикалық бейнелеу


3 кестеде сын есім онтологиялық моделіндегі негізгі түсініктер мен қатынастар көрсетілген.

3 кесте – Сын есім онтологиялық моделіндегі түсініктер мен қатынастар





ID

Белгіленуі

Сипаттамасы

1

2

3



Adj

Сын есім



Part_of_speech

Сөз табы



Feat&qual

Сыны және сапасы



Qual

Сапалық



Qual_of_obj

Сапасы



Rel

Қатыстық



Feat_of_obj

Белгі



Comparison

Шырай



Comp

Салыстырмалы шырай



Sup

Күшейтпелі шырай



Cases

Септік



Nom

Атау



Gen

Ілік



Dat

Барыс



Acc

Табыс



Loc

Жатыс



Abl

Шығыс



Ins

Көмектес



Number

Көптік



Pl

Көптеледі



Sg

Көптелмейді



Poss_end

Тәуелдік



1 ps

1 жақ



2 ps

2 жақ



3 ps

3 жақ



Pers_end

Жіктік



1 pr

1 жақ



2 pr

2 жақ



3 pr

3 жақ



Suffix

Жұрнақ



NtoN

Сын есімнен зат есім тудыратын



NtoAdj

Сын есімнен сын есім тудыратын

3-кестенің жалғасы



1

2

3



NtoV

Сын есімнен етістік тудыратын



is_a

болып табылады

,

Denotes

белгілейді



Has_type

түрі бар



Has

Бар



has form

формасы бар

,

Devided

бөлінеді

,

Add

жалғанады



Change

өзгереді

Сын есімде де зат есімдегі секілді семантикалық гиперграф арқылы бейнеленіп, олардың төбелері мен доғалары жиынтығы көрсетіледі.


Сынып-төбе - «сын есім»:
;
;
;
;
;
;
; 
;
.
Сыныптар жиынын белгілеп алғаннан кейін сын есімнің онтологиялық моделін семантикалық гиперграф [131] арқылы бейнелеуге болады:
Гиперграф H(V, E), мұндағы
;
;

Сан есім -заттың санын, мөлшерін, ретін, шамасын білдіретін сөз табы. Сан есім өзі анықтайтын сөздің алдынан келіп, атау тұлғасында тұрады, субстантивтенгенде (заттанғанда) көптеледі, жіктеледі, тәуелденеді, септеледі. Сөйлем ішінде пысықтауыш, анықтауыш бола алады. Сан есімде семантикалық тәсіл қолданылмайды, синтетикалық тәсіл өте өнімсіз, ал сөзжасамның аналитика тәсілі сан есім сөзжасамында негізгі қызмет атқарады. Сан есімнің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы белгілі қосымшалармен ғана байланысты. Сан есім – қосымшаға өте кедей сөз табы. Сан есімнің сөзжасам қосымшаларының қолданылуының тілде өзіндік заңдылығы қалыптасқан. Мысалы: сан есім жұрнақтары басқа сөз табына жалғанбай, тек сан есім сөздерге ғана жалғанады да, одан сан есімнің түрлі семантикалық топтарын жасайды. Сан есімнің онтологиялық моделі [132] 11 суретте көрсетілген.



11 сурет – Сан есімнің онтологиялық моделі


12 суретте сан есім онтологиясын семантикалық гиперграф арқылы графикалық бейнелеу көрсетілген.





12 сурет – Сан есім онтологиясын семантикалық гиперграф арқылы графикалық бейнелеу


Сан есімде де алдындағы сөз таптарында көрсетілгендей семантикалық гиперграф арқылы формалданады.



  1. Қазақ тілі етістігінің формалды моделі

Етістік сөз таптарының ішіндегі құрамы жағынан да, грамматикалық құрылымы жағынан да өте күрделі сөз табы болып табылады. Ол заттардың қимыл, іс-әрекетін білдіреді. Етістіктің грамматикалық категорияларын сипаттайтын онтологиялық моделі [133-134] 13 суретте көрсетілген.



13 сурет – Етістіктің онтологиялық моделі


14 суретте онтологияны семантикалық гиперграфты пайдалана отырып графикалық бейнелеу көрсетілген





14 сурет – Етістік онтологиясын семантикалық гиперграф арқылы графикалық бейнелеу


4-кестеде етістіктің онтологиялық моделіндегі негізгі түсініктер мен қатынастар көрсетілген.

4 кесте – Етістіктің онтологиялық моделіндегі түсініктер мен қатынастар





ID

Белгіленуі

Сипаттамасы

1

2

3



V

Етістік




Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   42




©emirsaba.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет