Оқулық Қ.ӘБішев g è t э а І философия жоғары оқу орындары студенттері



Pdf көрінісі
бет7/128
Дата27.10.2022
өлшемі8.52 Mb.
#45622
түріОқулық
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   128
ны ң дүниеде болуының астарлы мәнділігін айқындауға бағышталған, 
оның болмыска катынасындағы негізгі функциясы осы болуға тиіс. Та- 
ны м ды қ функция ойлау мен сананы ң мәнділікке қатынасын тікелей 
қарамайды, оны тек белгілі дәрежеде, екінші қатардағы қосарлы мәні 
ретінде ғана қамтуы мүмкін. Ал ф илософ ия ойлау мен сананы ң та- 
биғатын қарастыруда оны ң түпкі м әнділікке каты насы н, адамны ң 
еркін болмысына қатынасын тікелей өзіндік мөлдек мәселе етеді.
Қорыта айтқанда ф илософия басқа да рухани кызметтің түрлері 
секілді адам ны ң өзі өш пей түрғанда өш пейтін түпкілікті мүқтаж- 
дықтардан туады. Егер ф илософ иялы қ ой кешу әрбір қалыптасқан 
ойлауға қабілетті адамда белгілі деңгейде, немесе соны ң ныш андары 
түрінде бар болатын болса, онда ол неліктен ж әне қандай жағдайлар- 
да оқш ауланып, адамдардың азғантай бір тобыны ң айры қш а кьіз- 
метіне айналады? Ол қоғамды қ өмірдің күрделіленіп, ондагы қы з- 
меттердің түрлері саналуан күйге жеткенде болуы тиіс. Рухани қыз- 
меттер де соған орай жан-ж ақгы ланы п, оны ң әртүрлі салаларында 
олармен айры қш а айналысатын адамдар шығуы хақ. О ның алғашқы 
ныш андарын қауымдық қоғамны ң ыдырау дәуірінде де байқауға бо­
лады. Ф илософ ияны ң дербес қызмет болып шығуының тарихи кейінгі 
тарауларда арнайы каралады. Бірақ, рухани қызметтің басқа түрлерінен 
философ ияны ң кандай өзгешеліктері бар? Ең алдымен оны ғылым- 
нан ажыратып алған жон.
§ 2. Философия және ғылым
Ф илософия ғылым ба, әлде рухани қызметтің өз алдына дербес 
саласы ма? - деген мэселе элем ф илософиясы нда коп талқыланған. 
Батые Европаны ң ф илософ иялы қ ой тарихында оны көбінесе гылым 
саласы на ж атқьізаты н, тіпті оны “гы лы м дарды ц гы лы м ы ” деген 
қөзқарас басым болды. М арксистік философ ияда осы жөнінде екі 
үш тылық байқалады. Бірінде философия ғы лы мнан бөлек, өз алдына 
қоғам ды қ сан ан ы ң ф орм асы деп таны лса, басқа көп еңбектерде 
К .М аркс, әсіресе Ф. Энгельс философ ияны , оны ң ішінде диалекти- 
каны даусыз ғылымға жатқызады. XX гасырда, бірақ, батыс ойш ыл- 
дары ны ң копшілігі дерлік ф илософияны гылымнан болек, богде ру­
хани сала деп түсінуге ойысты. Бүл, сірә әлі де пікір таластарын ту- 
дыра беруі ыктимал.
Ең алдымен философ ияны гылымга жақындастыратын жақта- 
ры қандай? Ғылым сияқты ф илософия да өз қагидаларын фактілер- 
мен де, логикалы қ уождермен, дәлелдермен негіздеуге үмтылады. Өте
13


сирек, кейбір ойшылдардың жүйесінде ғана айтылатын қортындылар 
әлемге жар салғандай, өзінен өзі тікелей айқы н, дау туғызбайтын 
ақиқаттардай жарияланады. Бүл философияда жалпы бар қасиет, бірақ 
ф илософ иялы қ түзеудің бірден бір жолы емес. Соны мен қатар ф ило­
соф ияны айры қш а өзгеше ететін ерекш елік - озінің бірш ама үзақ 
тарихында барлық ф илософ иялы қ системалар бірін бірі толықтырып 
жалғастыратын түтас бір жүйеге айналган жоқ. Әрбір ф илософ иялы қ 
система түйықталған әрі аяқталған, басқа системалармен толы қ біріге 
алмайтын көзқарастардың жүйесі. Тарихта сақталған әрбір ірі фило- 
соф иялы қ жүйе - өз алдына бір әлем. Кезінде Гегель осы фактіні 
мойындамай, әртүрлі философиялар жоқ, тек бірін бірі толыктыра- 
тын, өзара үйлесімге келуіне болатын бір-ақ философия бар деген 
еді. Ф илософияны , әсіресе оны ң логика саласын ғылым дәрежесіне 
жеткізуге ол барлық күшін сарып етті, негізгі ш ығармасын “Логика 
гы лы мы ” деп те атады. Бірак барлық ф илософ иялы қ жүйелерді, олар- 
ды ң әрқайсы сы нда ақикатты ң негізі бола түра, бір түтас ілімге ай- 
налдыру мүмкін болмады.
О ны ң себебі, ф илософ ия мен гы лы мны ң әрқай сы сы ны ң та- 
бигаты тым әртүрлі, тіпті мүлдем бөлек екендігінде болуы тиіс. М ы- 
салы, ф изиканы ң Ньютон негізін салган классикалы қ ф изика кейін 
квантты қ ф изиканы ң қүрамды болігі ретінде сақталады, оны ң аш кан 
зандылықтары теріске шыгарылған жоқ, бірақ ол зандылықтар квант- 
ты к ф изиканы ң аш қан кең ауқымды заңдары ны ң ішіндегі соларга 
багынышты зандар болып шықты. Ягни олардың әрқайсы сы өз ал­
дына дербес гылым бола алмайды, бір физика ғылымын күрайды.
Ф илософ ияны ң тарихында П латонның, Аристотельдің, Декарт- 
тың материалистердің, Руссоның, Канттың, Гегельдің, М аркстің, XX 
ғасырда экзистенциалистердің, позитивистік әртүрлі агымдардың т. 
т. кейбіреулері дүниеге ж аңа система келумен бірге жоғалмайды, ж аңа 
система бүрынгыны бойына түгелдей сіңірмейді. Олардың кобісі ру­
хани күбылыс ретінде “тірі” күйінде сактала береді. Өйткені, қогамда 
оларды үстанатын, оларды рухани азыгы ететін адамдар бар, ал олар 
жоғалмай соған сай келетін ф илософ иялы к жүйе де өлмейді. Өзінің 
ш ы ққан заманында когамда басым болып түрган көңіл күйге сай кел- 
мегендіктен онш а еленбеген кейбір ф илософ иялы қ жүйелер келесі 
бір заманда, жаңа, кең таралган көңіл күйге “жауап беретін” көкей- 
кесті багытқа айналатыны да болады. XIX ғасырда туған, бірақ онш а 
ықпалға ие бола алмаған А. Ш опенгауэр мен Ф .Н ицш енің бағыты 
XX ғасырда едәуір рухани күшке айналғаны мәлім.
О ның негізгі себебі ф илософия гылым сиякты омірдегі бар, бо­
лы п оты рған қаты н астард ы , б олм ы сты , о н ы ң заң д ар ы н игеріп, 
бейімдеуді негізге ала отырып, бірак түпкі мақсатын, үмсынатын
14


(шгытын, болуға кажетті, болуға лайыкты, болуы мүмкін, тіпті бо- 
іуы парыз нәрселерге арнайды. Ғы лы мны ң мұраты - бар тылсымның 


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   128




©emirsaba.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет