Республикалық қоғамдық-саяси ақпараттық газет


– Сонда бүгінгі таңда Сырдария өзе-



жүктеу 9.46 Mb.
Pdf просмотр
бет17/23
Дата22.12.2016
өлшемі9.46 Mb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   23

Сонда бүгінгі таңда Сырдария өзе-

нінің суындағы радиация мөлшері қа-

уіп ті  деңгейде  болуына тікелей әсер 

етіп отырған қай кен орны? Жалпы, 

бү гінгі  таңда  ура

ан

н өн

ндірісінің қо

қо

рш

р аған 

ор таға  тигізіп 

п  жа

жатқ

тқ

ан

ан з

зия

ияны

ны

қ

қ

ан

ан

 ш

ш

а-

а-

лықты?

– Дәрігерлердің айтуынша, кез келген 

адам ның бойында рак ауруының клет ка-

лары болады екен. Ол белгілі бір әсерден 

оя натын  көрінеді. Міне, радиация сол клет-

каларды қоздырушы болып табылады, яғ-

ни р

рак


ак клеткаларының оянуына ықпал 

ет

етед



еді.

і М


Мұн

ұн

ың



ың е

ең

ң



басты қауіптілігі осында



Сы

р дария  өзен

ін

ің Шиелі, Бәйгеқұм ау-



дандарының аумағынан өткен тұста, жер 

ас тында шамамен 400-600 метр тереңдікте 

өзенге көлденең қиып жатқан ұзындығы 

100, ені 2-10 шақырым болатын уран қо-

ры бар. Міне, со

о

л



л же

жерд


рдег

егіі ур


уран

ан

ды



ды ө

ө

нд



ндір

іру 


у

ба рысында  өзе

ен

н су


су

ын

ын



а

а

зи



зиян

янды


ды з

з

ат



ат

та

та



р

р ен


еніп

іп 


жатыр. Сол тұстағы су құрамын зерттеу ба-

рысында судағы радионикулидтердің мөл-

ше рі 20-30 есеге артық екені анықталды. 

Бұл аймақта уран өндіру осыдан 30 жыл 

бұ рын басталған. Мамандардың па йым-

да

д уы



уынш

нша,


а,

ттағ


ағы

ы

50-60 жыл өндіріледі.



Алайда кейін өндіріс тоқтағанымен, оның 

за лалы қала береді. Ал өзеннің төменгі са-

ға

ғ сында орналасқан елд



д

і  ме


меке

е

н



н тұ

тұр 


р ғы

ғын-


н

д

дарының шаруашылық, іш



шім

імді


дік 

к

су



су

ын

ын С



Сыр

ыр-


дариядан алып пайдаланып отырғанын 

ес керсек, сол елді мекен тұрғындарының 

ден саулығына келіп жатқан зиянның мөл-

шерін айтудың өзі артық. Бұл өңірде ішуге 

жа рамды жерасты сулары жоқ. Сондықтан 

өзен суын пайдаланады. Әрине, өзен суы 

бе

б л


л ггілі

лі д


дәр

әреж


ежед

еде 


е  сү

сүзг


згід

іден


е  өткізіліп, та за-

ла

ла



н

н

ға



ған

н со


соң

ң  ға


ғана

на

а



а

уы

уы



зс

зсуғ


уға

а  жарамды су 

ретінде қолданысқа беріледі. Десе де, су 

құ рамындағы  радионикулидтерді  түбе гей-

лі жойып жіберу мүмкін емес екені белгілі. 

Ал сол суды ішіп отырған халықтың ден сау-

лығына, жерінің топырағына,  қо

қ

ршаған 



ор

о  тасына  келіп  жатқан з

з

ия

иян



н ор

ор

ас



асан

ан ззор


ор. 

Ел басы Нұрсұлтан Әбішұл

л

ы

ы На



Наза

з рб


рбае

аевт


втың

ың 


арқасында жабылған,  бір кездегі Семей 

ядролық полигоны аймағында тұратын ха-

лық арасында әртүрлі патологиялық өз ге-

ріс термен  туатын  балалар көп болған еді. 

Со

С н


н

дай  балалар 

р

бүгінгі күні Қызылорда 



өң

өңіірі


рінд

нде 


е ту

туып


ып

ж

жат



атыр

ыр

.



.

Мұ

Мұны



ның бәрі сол ра-

ди

диа



аци

циян


яның

ың ә


әсе

сері


рі е

е

ке



кені

ні ссөз


өзсі

сі

з



з. Бірақ мұндай 

құ былыстар ешқандай жерде тіркеліп, ай-

ты лып, көрініс тауып жатқан жоқ. Бұл жай-

лы жергілікті билік те, дәрігерлер де әзірге 

жақ ашпай отыр. Яғни жабулы қазан жа бу-

лы күйінде қалып отыр. Егер 

р бұ

б л 


л мәселеге 

үүкі меттік  деңгейде  көңіл

л

бө

бөл



лінб

нбес


есе,

е, Қ


Қы-

ы

зыл орда бір кездегі Семей



й

і

дің күй



йін кешуі 

мүм кін. Біз қазір уран өндірісінің эко но ми-

калық пайдасын ескеріп, экологиялық 

зиянына мән бермей отырмыз. 



– Уран өндіру үдерісіндегі эко ло-

ги

г ял

ялық

қ зиянд

ды 

ы  азайту

уды

д

ң амалдары 

жо

жоқ 

қ 

па

па ссон

онда

да





Ег

Егер

ер о

о

нд

ндай мүмкіндік 

болмаса, онда уран кеніштерін жауып 

тастау керек шығар?

– Уран өндіруді, әрине

е

, то


тоқт

қтат


ат

уғ

уғ



а

а бо


бо

л

л-



майды. Өйткені мемлекетке ураннан тү се-

тін пайда мол. Қазіргі таңда әлемде уранға 

деген сұраныс күн санап артып келеді. Уран 

– ең тиімді энергия көзі. Мысалы, бір келі 

ур

у ан


ан бір келі көмірг

р е қарағанда 20 мың есе 

ар

арты


тық 

қ 

эн



энер

ерги


гия

я бө


бөле

леді


ді

е

е



ке

кен.


н. Сондай-ақ бұл 

эн

эн



ер

ерги


гия

я

кө



кө

з

зін



н

та

та



сы

сыма


малд

лд

ау



ау да арзан. Қа-

зақстан уран өндіру бойынша көш ба сын-

дағы елдер қатарында тұр. Бір кездері уран 

өндіру дәстүрлі шахталық және карьерлік 

әдіспен жүзеге асырылып келді. Бұл әдіспен 

уран өндіргенде шикізат алу 

у үш

ү ін


ін жер

р

асты 



к

кені түгелімен сыртқа шыға

ары

рыла


лады

ды.. Сы


Сырт

ртқа


қа

 

шығарылған кеннің 10 пай



йызы ғана уран

шикізаты, ал қалған 90 пайызын қалдықтар 

құ райды. Яғни азғана уран алу үшін қыруар 

қал дық қазып алынады. Ал енді сол қал-

дық тарды ашық қалдыруға болмайтыны 

бел гілі. Сондықтан оны қайта көму керек. 

Бұ

Б л


л өз кезегінде

де қ


қ

ыр

руа



у р

р қа


қ

ржыны қажет 

ет

етед


еді.

і.

Я



Яғн

ғн

и 



и шы

шығы


ғын 

н кө


көбе

бейе


йеді

д . 


Сондықтан да соңғы кезде уран өндіру 

өн дірістік әдіспен, яғни жерасты шаймалау 

әдісімен амалға асырылып жатыр. Жер 

қойнауына бір ұңғыма арқылы 2 пайыздық 

күкірт қышқылының ерітіндісі жіберіледі 

де

д , екінші ұңғыма арқылы у



ура

ранм


мен

ен

б



ба

а

йы



йы

-

ттылған ерітінді сорып  ал



алын

ын

ад



ад

ы.

ы С



Сор

орып


ып

 

 



алынған ерітінді арнайы жасалған ван на-

ларда шайылады. Ванналардың астына су 

өткізбейтін пленкалар төселеді. Десе де, 

кей жағдайларда ерітінді пленкадан өтіп, 

топыраққа сіңеді де, жерасты сулары 

ар

арқы



қылы

лы

ө



өзе

зен 


н су

суым


ымен

ен а


ара

рала


л са

с ды. Сонан соң 

ұң ғымалардағы  трубалардың  гер ме ти-

калық қауіпсіздігіне де ешкім кепілдік бере 

алмайд

ды.


ы.

Т

Тр



руба

бала


лард

рдың


ың ж

жал


алға

ғасқ


сқан

ан ж


жер

р

лері 



арқылы

ы у


ура

ран


н

ер

ер



іт

ітін


інд

дісі


сі а

ағы


ғы

п,

п, ж



жер

ера


асты 

суларына қосылып жатуы ықтимал. Бұл 

жер дегі  тағы  бір мәселе – уран өндіруші 

кә сіпорындардың өнімді көп алу мақ са-

тында ұңғыма арқылы мөлшерден тыс кү-

кірт қышқылының консентрациясын жер 

қо

қой


й

на

науы



уына

а жіберуі. Ал бұл жағдайда

а

қо

қор-



р-

ша

шаға



ған

н ор


орта

таға келер зиян еселеп арта тү

тү

се

седі



ді. 

Шаймалау әдісінің дәстүрлі әдістен тағы бір 

өз гешелігі – ұңғыма арқылы тек уран алы-

нады да, зиянды қалдықтар жер астында 

қа ла  береді. Күкірт қышқылының кө ме-

гімен  уран ө

өнд

н

іру кезінд



д

е топырақтың 

қыш қылд

лдық


ық д

дең


еңге

гейі


йі ө

өзг


з ер

еред


еді.

і.

К



Күк

үкір


ір

т 

т қы



қ

ш-

қы лының



ың

е

е



р

ріті


т нд

ндіссіі су

суте

тегіі м


мен

ен с


с

ул

ульф



ьфат

ат и


ион-

да рынан тұрады. Сутегі топырақтың қыш-

қыл 

дығын өзгертеді де, уран кенінен 



бө лініп, ерітіндіге өтеді. Ал сульфат ион-

дары біртіндеп қайта өзгерместей керішке 

ай

а  налады. Бүгінгі таңда жер астында ж



жи-

и

на



налғ

лғ

ан



ан м

мұн


ұндай керіштің 100 млн тон

нна


насы

сы

 



жа тыр. 

Б

Бұл жерде тағы бір мәселе б



бар. 

Уран өндіру көлемі жыл санап артып отыр. 

Соған сәйкес, жер астына жіберіліп жатқан 

күкірт қышқылының да мөлшері артып ба-

рады. Яғни жер астындағы зиянды қал дық-

тардың да

а мө

м

лш



л ер

р

і өсе түүсу



су

де

де. Бұұры



р н ур

у

ан 



өндіруге

ге қ


қаж

ажет


ет

ті

ті



к

күк


үк

ір

іртт  қы



қы

шқ

шқыл



ыл

ын

ын А



А

қтау 


мен Атыраудан және көрші Ресейден та сы-

малдап келсе, бүгінгі күні ол бірқатар қо-

лай сыздықтар мен шығын келтіретін бол-

ған дықтан, енді уран кеніші жанынан күкірт 

қыш қылын өндіретін зауыт салынып жатыр. 

Де

Де м



 м

ек

ек, бұ



б л 

л – енді зияндылық тағы ар

р

та

а ттү-



ү

се

се д



 діі де

деге


ге

н 

н 



с

сөз. Яғни енді қоршаған ор

орта

таға


ға 

бұ 


рынғы уран өндірісінен келіп жатқан 

зиян ға  күкірт қышқылын өндіретін за уыт-

тың зияны қосылады.

– Зерттеу барысында уран өндіруші 

кә сіпорын ішіне кіріп, осы жағдайларды 

өз көзде

де

рі

ріңі

ң зб

збен

ен

к

көр

өрді

д ңі

ңізд

здер

ер м

м

е?

е? С

С

он

о

да 

кәсіпоры

рын

н эк

экол

олог

огия

иялы

ы

қ 

қ та

тала

лапт

птар

арды 

ескермей отыр ма?

– Уран өндіруші кәсіпорын – страте гия-

лық ны сан. Кәсіпорын аумағына кіру үшін 

рұқ сат алу қиын, тіпті мүмкін емес. Сон-

дық тан  бұл жағдайларға уран өндірудегі 

эк

эко 



о ло

ло ггия


ия лық

ы  мәселелерге зерттеу жұм

м

ыс

ыста



та-

ры

рын



н жү

жү

р



р гі

гізу


зу барысында сол сала мама

ман


н да

да--


ры мен  тіл десе  отырып қанық болдым. 

Оған қоса, біз өзен суының ластануына 

уран өн ді рі сінің себеп болып отырғанын 

са  лыс тыр малы  зерттеулер  арқылы  көз 

жеткіздік. Бұл

ұ

жер де  техникалық  регламент 



сақталма

май


й от

отыр


ыр

д

деп



еп а

айт


йтуғ

ға 


а 

то

то



лы

лық 


қ не

не

гі



гі

зз бар. 


Өйткені і

зе

зе



рт

рт ттеу


еуле

лер


р нә

нәти


тиже

жесі


сі ө

өзе


зен 

н

су



суы

ының 


уран ке нішіне дейінгі тұстарында ра дио ни-

ку лид тердің аз екенін көрсетіп отыр. Әри-

не, уран өндіруші кәсіпорын мүлдем қол 

қусырып отыр деуге болмас. Уран өндіруші 

кә

к

 сіп орын сол маңдағы елді мекендерд



рдің 

ха

ха



л

лқы


қы

н

на



а әл

әлеуметтік қолдау көрсетіп о

о

ты

тыр.



р.

 

Ба



Б  ла б

бақша салу, мәдениет үйін тұрғызу, 

спорт ке шендерін пайдалануға беру деген 

сияқ  ты  жұмыстарды жасап жатыр. Десе де, 

бұл халыққа жеткізіліп отырған зиянның 

өте уі бола алмасы белгілі. Сонымен қатар 

олар да өз тараптарынан өзен суының құ-

ра  мына  зер

ертттеу

еу  жүр


үргізіп  от

отыр


рады. Бірақ, 

бір қы зы

ығы

ғы,, ол


ол

ар

арды



ды

ң 

ң зе



з рт

ртте


те

у 

у 



қо

қоры


рыты

тынд


н

ы-

ла рында өзен суының құрамындағы ра-



дио ни ку лид тер  рұқсат  етілген  мөлшерден 

сон шалықты көп бола қоймайды. Оның 

себебі әркімге де түсінікті ғой. Кім өз 

жұмысын жаман дей ді?!



– Сі

Сі

зд

зд

ің

ң

ше, уран өндірісінің қорш

ша-

а

ға

ға

н 

н ор

ор

та

таға

ға тигізіп жатқан экология

иялы

лық 

қ 

зар дабын азайтудың қандай жолдары 

бар?

– Әрине, уран өндірісінен келіп жатқан 

за лалды түбегейлі жойып жіберу мүмкін 

емес. Дегенмен оны азайтуға болады. Ол 

үшін ең

ң

ал



алды

дыме


ме

н

н жа



жаңа

ңа и


инн

ннов


овац

ация


я

лық 


технологияларды қолданысқа енгізіп, уран 

өндіруде экологиялық талаптарды қатаң 

сақ тау қажет. Күкір

р

т 



т 

қы

қышқ



шқыл

ылы


ы ко

кон


н

це

цен



нтр

тра-


а-

ция сының  мөлшер

р

ін

ін ш



шек

екте


те

н

н



ас

ас

ыр



ырма

мау,


у, в

ван


ан--

на лардың  түбіне жайылатын пленкалардан

уран ерітіндісінің топыраққа өтуіне жол 

бер меу керек. Кеңес өкіметі тұсында эко-

логиялық қауіпті аумақта орналасқан елді 

мек ендерді басқа жаққа көшіру мәселесі

кө

кө т тер


еріл

ілге


ген

н бо


бола

латы


тын.

н  Алайда көп ұзамай 

қы

қы

з



 зыл

ыл и


имп

мпер


ерия

ия қ


құл

ұлап


ап, бұл мәселенің басы 

ашық қалды. Сондай-ақ сол кезде ол 

аймақты таза ауызсумен қамтамасыз ету 

мә селесі де қолға алынған болатын. Кен-

тау дан Жаңақорғанға дейін су құбырын

тар ту жоспары болған. Ө

Өкі

к

нішке қарай, ол 



жұ мыс  та  басталма

ай

й жа



жаты

тып


п

ая

аяқт



қтал

алды


ды

Әр



Әр

и-

и-



не, сол аумақтағы ха

ха

лы



лықт

қт

ы



ы

тү

түге



гелі

ліме


ме

н

н ба



ба

сқ

сқ



а

а

жаққа көшіру мүмкін емес, бірақ таза ауыз-



су мәселесін шешуге бүгінгі таңда үкіметтің 

ша масы  жетеді.  Осыған  дейін  үкімет

ауызсуға қатысты бірнеше мемлекеттік бағ-

дарлама қа

қабы

б

лдап, біршама жұмыстар ат-



қа

қар


рды

ды. Ал


Алай

айда


да

т

таз



аза

а ау


а ызсуға мұқтаж Сыр

өңі і і


ріндег

і

і экологиялық қауіпті елді ме кен-



дер ді  ол  бағдарламалар айналып өтіп жа-

тыр. Менің ойымша, осы өңірлерді таза

ауыз сумен қамтуға арналған арнайы бағ-

дар лама  қажет  сияқты. 

Отырардан батысқ

сқа


а қа

қа

ра



р

й 50 шақ


қыр

ырым 


жер де  Табақбұлақ

қ ау


ауыл

ыл

ы



ы ба

бар.


р. С

Соң


оңғы

ғы

7



7

-8

-8



 

жыл да осы жерде Қазақстан, Ресей, Қыр-

ғыз және Қытай елдері бірлесіп, уран өн-

ді руді қайта қолға алды. Шиелідегідей 

емес, бұл жердегі уран кенішінде өңдеу 

це хы жоқ. Сондықтан алынған уран қос-

па

па

сы



сы ттем

емір


іржо

жол


л ар

ар

қы



қылы

л  Өскемендегі өңдеу 

за

за у


 уыт

ытын


ын

а

а жә



жә

не

не



Қ

Қыр


ыр

ғ

ғызстандағы радиа-



ция лық заттарды өңдейтін арнайы зауытқа 

жі беріледі. Тасымал жасайтын теміржол 

стан сысы  Отырардан  30 шақырым шы-

ғыста орналасқан. Яғни Табақбұлақтан те-

міржол стансысына дейін 80 шақырым. Бұл 

төте жол. Алайда у

ура

ранд


нды

ы

ел



елді

ді

м



мек

екен


енде

дерд


рдің

ің 


үстімен тасымалдау

ау

ға



ға б

бол


олма

майд


йд

ы.

ы. Сон



онд

 дық


ық--

тан Кеңес өкіметі кезінде айналма жол са-

лынған. Ал оның ұзындығы 130-140 ша-

қы рым.  Сондықтан  тасымалдаушылар  түнгі

уақытта жолды қысқарту мақсатында ауыл 

ішімен өтетін төте жолмен жүреді. Бұл жай-

лы

лы а


а

уы

уыл 



л ад

адам


амда

дары


ры ж

жоғарғы жаққа талай 

ша

ша

ғ ғым



ым

д

д



а

а

жа



жазғ

зған


ан

. Бі


Бір

рақ қазірге оған шара

қол данған ешкім жоқ. Сонан соң уран ері-

тін дісі  құйылған вагондар стансыда алты 

сағаттан артық тұрмауы тиіс. Бірақ кей жағ-

дайда әртүрлі себептермен бұл талап

орын далмай,  уран  ер

р

ітінді



д сі тиелген ва гон-

дар ұзақ тұрып қал

лад

ады


ы. Н

Нәт


әт

иж

ижес



есін

і де


де тт

ағ

ағ



ы

ы

да қоршаған ортағы



ы

ззия


ия

н

н ке



келе

ле

ді



ді. Со

Со

нд



ндық

ықта


тан

н

тасымалдау кезінде де талапты қатаң 



сақтау керек. Өкінішке қарай, қазір біз сол 

талапты сақтамай отырмыз. 



Каталог: userdata -> editions -> pdf
pdf -> Менің ойымша, баланы 18 жастан бас тап әскерге беріп, оның обалына қалып
pdf -> Әзірейіл емес едік…
pdf -> Заңдармен қорғалатынын білуі керек
pdf -> Дат! 6-б етте Раушан айтжанова
pdf -> Айтөбел-дат! 6-б етте Кеңес аухадиев
pdf -> Халал мәселесі тұрғысынан қарасақ, біз харам жануарлардың генін пайдала
pdf -> Кеше елорданың Конгресс-холл са- райында жиналған ұстаз дар қауымын
pdf -> Республикалық қоғамдық-саяси ақпараттық газет ИӘ
pdf -> «Қазгидромет» қызметі толық тай тегін болуы керек. Ауа райы өз
pdf -> Республикалық қоғамдық-саяси ақпараттық газет


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   23


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет