Сабақтың мазмұны «Эссе» жанры мектепте оқыту жүйесінде: шығарма және эссе Эссенің түрлері


Бұл сызбадан мынадай қорытынды шығаруға болады



бет5/7
Дата22.02.2022
өлшемі1.8 Mb.
#26127
түріСабақ
1   2   3   4   5   6   7
Бұл сызбадан мынадай қорытынды шығаруға болады:

  • Кіріспе ақпаратты ендіру үшін қатаң тәртіпке бағынады;

  • Кіріспе бір немесе екі сөйлемнен ғана тұрмауы керек, әйтпесе, өзінің мақсатына жете алмайды – оқырманға / сарапшыға эссенің болашақ мазмұнымен танысуға мүмкіндік бермейді;

  • Кіріспе бағалаудың мағызды критерийлерінің бірі – тақырыптың ашылуы (кіріспеде эссенің негізгі бөлімінде не туралы айтылатыны нақты айтылуы керек), эссенің бөлімдерінің сәйкестігі (кіріспе мен қорытындының көлемі салыстырмалы түрде бірдей болуы керек);

  • Кіріспе элементтерінің қозғалысы (алғы сөз, «өту», дефиниция, тезис), оның тілде көрініс беруі эссе мәтінінің маңызды қасиеттерін, айталық байланыстылығын қамтамасыз етеді;

  • Эссені жазуға үйретудегеніміз–алгоритм: алғысөзден–негізгітезиске қарай өрбуі керек;

  • Авторедакциялау эссенің мазмұны ғана емес,формаларын жақсартудың сенімді жолы болып саналады.

Кіріспенің алғашқы құрылымдық элементінен – алғы сөзден бастайық. Адам баласы бірнеше уақыт бойы не істерін білмей, бір орнында тұрып қалатын жағдаяттар жиі кездеседі: себебі бастау – қашанда қиын.

Эссенің алғы сөзін жазуға үйрету барысында ерекше назар аударатын жайт – мәтіннің лексикалық деңгейімен жұмыс жасау, нақты айтқанда, сөздерді іріктеу. Себебі бұл мәтіннің жалпы тонына ықпал етеді: егер мәтін лирикалық, эмоционалдықпен басталса, автор осы сезімнен ауытқымай, бүкіл мәтінді жазып шығуы керек. Егер автор сыншыл болса, мәтіннің тоны да соншалықты өткір тілді болуы керек.

Кіріспенің алғашқы құрылымдық элементінен – алғы сөзден бастайық. Адам баласы бірнеше уақыт бойы не істерін білмей, бір орнында тұрып қалатын жағдаяттар жиі кездеседі: себебі бастау – қашанда қиын.

Эссенің алғы сөзін жазуға үйрету барысында ерекше назар аударатын жайт – мәтіннің лексикалық деңгейімен жұмыс жасау, нақты айтқанда, сөздерді іріктеу. Себебі бұл мәтіннің жалпы тонына ықпал етеді: егер мәтін лирикалық, эмоционалдықпен басталса, автор осы сезімнен ауытқымай, бүкіл мәтінді жазып шығуы керек. Егер автор сыншыл болса, мәтіннің тоны да соншалықты өткір тілді болуы керек

Өзектілік, яғни эссе тақырыбының өзектілігін сипаттау – кіріспенің маңызды элементі болып табылады. Бұл арқылы автордың эссе тақырыбын талқылауға қаншалықты деңгейде дайын екенін көруге болады. Эссемен жұмыс жасау барысында сөздіктерді үздіксіз пайдаланып отырудың маңызы зор екенін айта кеткен жөн.

Эссемен жұмысты мүлде басқаша бастау керек: басты мәселені не сұрақты алға қойып алу керек:


  • Мен еркіндік туралы не білемін осы?

Еркіндік бүгінгі қазақстандық қоғам үшін қаншалықты өзекті (маңызды): еркін әрі өзіне сенімді болу ма, әлде тәуелді әрі әлсіз болу ма?

  • Бұл контекстегі «еркіндігі шектеулі» деген не мағына беріп тұр: құл, қызметші, немесе басыбайлы адам?

  • Адам ретінде мен үшін «еркіндік»,«азаттық» сөзінің маңызы қандай?

  • Еркіндік бүгінгі қазақстандық қоғам үшін қаншалықты өзекті (маңызды): еркін әрі өзіне сенімді болу ма, әлде тәуелді әрі әлсіз болу ма?

Жоғарыдағы сұрақтардың ретіне назар аударыңыз: еркіндік туралы түсінік пен білімнен – жалпы қоғамға қарай. Бұл – кез келген мәтіннің логикалық құрылымы: автор өзінің жеке тұлғалық сезімдеріне тұйықталып қалмағаны дұрыс.

Еркіндік – адамның немесе жеке ұлттың, халықтың өз мүдделері мен мүмкіндігінесайәрекететіп,өзқалауынжүзегеасыруы.Адамдарөзәрекетінің объективті жағдайларын қалауынша таңдап алуға ерікті емес, алайда олар санкциялы нормалар мен құндылықтарды таңдау мүмкіндігін сақтаса, нақтылы және салыстырмалы еркіндікке ие бола алады. Қоғамның тарихи дамуы жеке тұлғаның еркіндік, азаттық аясын кеңейтумен байланысты.

Эссе мәтінімен жұмыс жасау барысында сөздікпен белсенді түрде жұмыс жасау керек, оқушыдан өзінің жеке тұлғалық сезімдері мен әсерлерін көрсете білген мәтінді жазып қоймай (егер мәселе рефлексия туралы болса), тақырыпқа терең еніп, оны және оның аспектілерін жан-жақты меңгеруін талап ету керек.

Эссе тақырыбының өзектілігін ашу үшін дәлелдемелердің белгілі бір құрылымын, өзектіліктің негіздемелік логикасын: жалпыдан жекеге қарай идеясын қолдану керек. Жұмыс жасау барысында «миға шабуыл» тәсілін қолдануға болады: идеялармен алмасу оқушыға көп ойлардың ішінен өзінің «ойын» табуға көмек бере алады.

Өзектілік, яғни эссе тақырыбының өзектілігін сипаттау – кіріспенің маңызды элементі болып табылады. Бұл арқылы автордың эссе тақырыбын талқылауға қаншалықты деңгейде дайын екенін көруге болады. Эссемен жұмыс жасау барысында сөздіктерді үздіксіз пайдаланып отырудың маңызы зор екенін айта кеткен жөн.

Эссемен жұмысты мүлде басқаша бастау керек: басты мәселені не сұрақты алға қойып алу керек:



  • Мен еркіндік туралы не білемін осы?

Еркіндік бүгінгі қазақстандық қоғам үшін қаншалықты өзекті (маңызды): еркін әрі өзіне сенімді болу ма, әлде тәуелді әрі әлсіз болу ма?

  • Бұл контекстегі «еркіндігі шектеулі» деген не мағына беріп тұр: құл, қызметші, немесе басыбайлы адам?

  • Адам ретінде мен үшін «еркіндік»,«азаттық» сөзінің маңызы қандай?

  • Еркіндік бүгінгі қазақстандық қоғам үшін қаншалықты өзекті (маңызды): еркін әрі өзіне сенімді болу ма, әлде тәуелді әрі әлсіз болу ма?

Жоғарыдағы сұрақтардың ретіне назар аударыңыз: еркіндік туралы түсінік пен білімнен – жалпы қоғамға қарай. Бұл – кез келген мәтіннің логикалық құрылымы: автор өзінің жеке тұлғалық сезімдеріне тұйықталып қалмағаны дұрыс.

Еркіндік – адамның немесе жеке ұлттың, халықтың өз мүдделері мен мүмкіндігінесайәрекететіп,өзқалауынжүзегеасыруы.Адамдарөзәрекетінің объективті жағдайларын қалауынша таңдап алуға ерікті емес, алайда олар санкциялы нормалар мен құндылықтарды таңдау мүмкіндігін сақтаса, нақтылы және салыстырмалы еркіндікке ие бола алады. Қоғамның тарихи дамуы жеке тұлғаның еркіндік, азаттық аясын кеңейтумен байланысты.

Эссе мәтінімен жұмыс жасау барысында сөздікпен белсенді түрде жұмыс жасау керек, оқушыдан өзінің жеке тұлғалық сезімдері мен әсерлерін көрсете білген мәтінді жазып қоймай (егер мәселе рефлексия туралы болса), тақырыпқа терең еніп, оны және оның аспектілерін жан-жақты меңгеруін талап ету керек.

Эссе тақырыбының өзектілігін ашу үшін дәлелдемелердің белгілі бір құрылымын, өзектіліктің негіздемелік логикасын: жалпыдан жекеге қарай идеясын қолдану керек. Жұмыс жасау барысында «миға шабуыл» тәсілін қолдануға болады: идеялармен алмасу оқушыға көп ойлардың ішінен өзінің «ойын» табуға көмек бере алады.



Тезис – кіріспеніің құрылымдық элементі, эссені бағалаудың маңызды элементі. Себебі қалыптастырылған тезис эссені мазмұны жағынан, яғни тезистің негізгі бөлімнің мәтінімен сәйкестігін бағалауға мүмкіндік береді.

Тезис (латынша: thesis – негіздер, тұжырымдар) – 1) кең мағынасында: дәлелденетін кез келген тұжырым, белгілі бір тұжырымдама немесе теорияны дәлелдеу, немесе дауласу үшін қолданылады (айталық, орта ғасырлық пікірталастарда университеттерде ғылыми атақтар үшін). «Тезис» терминін бұлайша түсіндіру – логикада мықтап тұрақтанған, себебі логика дау өнерінде (диалектикада) ең тиімді тәсіл деп танылған.

Эссенің кіріспесін жазу барысында жіберілетін негізгі қателерге талдау жасау



  1. Кіріспеқұрылымғасайжазылуыкерек:алғысөзденэссеніңтақырыбына қарай «өту» – эссе тақырыбының өзектілігін анықтау – эссенің негізгі тезисін анықтау – «көпір». Осы құрылымды сақтау – қатаң талап болуы керек. Құрылымнан ауытқу, «еркін» тұжырымдар жасауды әдетке айналдыру – қате деп танылуы керек.

  2. Жұмыстыңқорытындынәтижесінеқолжеткізу–мәтінніңқолжазбасымен жұмыс жасаудың аяқталғанын білдіреді: сөйтіп эссе авторы белгілі бір ереженің бар екеніне көз жеткізуі керек: мәтіннің бірнеше нұсқасын қайта- қайта қарап, талқылауға болады. Студенттер аудиториясында студенттердің бір бөлігі материалды меңгергенін, сондықтан тапсырманы «бір деммен», қолжазбасын шимайламай, таза параққа жаза алатындай жағдайлар кездесіп отырады.

  3. Сыни талдаудың басы нысаны – идеялар деңгейі ғана емес, эссенің мазмұнын жеткізудің тілдік формасы болуы шарт. Мұнда кіріспе мәтінінің ретті алгоритмі логикалылыққа және мәтіннің бірқалыпты қозғалысына қатаң бағынуы керек (ағылшын тіліндегі flow сөзі «ағым» идеясымен ассоциацияланады).

  4. Кейбір авторлар эссені мәтінмен жұмыс жасай бастағанда емес, мәтінмен толық жұмыс жасауды аяқтаған соң жазады. Олар бұл – уақытты үнемдейді деп ойлайды. Айта кететін жайт – кіріспенің қолжазба бөлігін жазып, түзетулер мен өзгерістер ендірудің маңызы зор.

  5. Мәтінге түзетулер ендіру және редакциялау – мәтінді орфографиялық және пунктуациялық қателерден «тазалауға» мүмкіндік беріп қоймай, автордың мәтінді анық және айқын жеткізуге, оқырманға / сарапшыға бірден әсер ету күшін іздеуге септігін тигізеді. Бірнеше мәрте, өз тәжірибемде мәтінді бірінші кезеңде редакциялау және авторедакциялау (өз бетімен редакциялау және жазғанына өздігімен баға беру) – эссені жазудың сенімді тәсілі екеніне көз жеткіздім.



Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7




©emirsaba.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет