Сəбет Балтаұлы Бап-Баба (Бабаев)


Сана  мен  iс-əрекет  бiрлiгi  принципi



жүктеу 1.88 Mb.
Pdf просмотр
бет4/24
Дата29.12.2016
өлшемі1.88 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24

Сана  мен  iс-əрекет  бiрлiгi  принципi.  Сана  жəне  iс-əрекет - жантану  ғылымының 
өзектi категориялары.  Бұл принциптiң жүйелi зерттелуi 30 жылдары  басталды. Алғашқы 
рет сана мен iс-əрекеттiң бiрлiгi жөнiндегi идеяны алға тартқан Л. С. Рубинштейн. Ол "iс-
əрекет  жəне  сана  назар  аударылған  объектiнiң  екi,  əртүрлi  тарапы  емес.  Олар  табиғи 
бiртұтас;  теңдiк емес, бiрлiк" - деп жазған. 
             Сана  мен  iс-əрекет  бiрлiгi  принципi  əрекеттiң  санасыз,  ал  сананың  əрекет 
қатыспайынша қалыптаспайтынын негiздейдi. Мұндай көзқарастан сананы тану iс-əрекеттi 
зерттеу арқылы ғана мүмкiн екенi дəлелдендi. Əрқандай ғылыми таным əрекет пен оның 
өнiмiн  бiлуден  олардың  орындалу  барысында  көрiнетiн  басқа  психикалық  процестерге 
өтуi  қажет.  Осылай,  сана  мен  əрекет  бiрлiгi  принципi  психологияның  барша  объектив 
əдiстерiнiң негiзiне айналды. 
            Ғылымға бұл принциптiң енуi iс-əрекет теориясын дұрыс түсiнуге бағыт бердi. Осы 
кезге дейiн психологияның қай бағыты болмасын, психиканы - iшкi құбылыс, ал əрекеттi -
сыртқы деп түсiндiретiн. Ал сана мен əрекет бiрлiгi принципiнен келетiн болсақ, шынында 
да,  психика,  сана  тек  iшкi  құбылыс  болып  қалмайды.  Осылайша,  əрекет  те  тек  тысқы 

көрiнiстерiмен танылып қалмай, өзiне тəн iшкi мазмұнға да ие, бiрақ бұл қасиет оның бiр 
тараптан толық сипатын бере алмайды. Сана мен əрекет бiрлiгiнiң мəнi: тұлғаның санасы 
мен  барша  психикалық  қасиеттерi  əрекетте  көрiнiп  қана  шектелмей,  сол  əрекет 
процесiнде қалыптасады. 
            Адамның iшкi де, сыртқы да əлемiнiң бастауы мен барша мазмұны осы iс-əрекетте. 
Осындай  пайымдаудан,  сана  мен  психика  əрекеттiң  iшкi  сипатын  құрап,  ал  əрекеттiң 
сырттан  бақылауға  келетiн  əртүрлi  қылық  формасында  көрiну  қасиетi  сол  психиканың 
мазмұн  сипаты  ретiнде  қарастырылуы  əбден  ықтимал  (С.  Л.  Рубинштейн).  Нəтижеде, 
психика  жөнiнде  əңгiме  қозғай  отырып,  психолог  өз  назарында  бөлек,  оқшауланған  бiр 
құбылысты  ұстамай,  оны  iс-əрекеттiң  мəндi  тараптары  немесе  ажыратылмас  бөлектерi 
деп қарастыруы тиiс. Яғни психика iшкi де, сыртқы да сипаттамаларына ие бiртұтас жүйе, 
ал  iс-əрекет  болса,  осы  психикалық  жүйенi  өзiне  қамтып,  оның  қызмет  атқаруына  нəр 
беретiн шексiз əлем. 
             Даму  принципi.  Даму  категориясы  философия  ғылымының  түсiнiктер  жүйесiнде 
жетекшi  маңызға  ие.  Даму  идеясы  Ч.  Дарвиннiң  эволюциялық  теориясының  ықпалымен 
енiп,  алғашқыда  бала,  кейiн  ересектер  психологиясының  қалыптасу  негiзiне  айналды. 
Психика  дамуы  психика  проблемаларын  зерттеуде  жалпы  принциптiк  немесе  əдiстеме 
қызметiн  атқарады.  Барша  заңдылықтар,  соның  iшiнде  пси-хикалық  та,  даму  барысында 
қозғалыс пен өзгеруден  туын-дап жəне жойылуына орай танылады (Л. С. Рубинштейн).  
            Ғылыми психология дамуды жеке адамның бүкiл өмiр сүру процесiнiң негiзгi тəсiлi 
ретiнде қабылдайды.  
            Жантану ғылымы үшiн даму принципi ерекше маңызға ие, себебi оның зерттейтiн 
объектiсi  психика - өзiнiң  аса  үлкен  динамизмiмен  сипатталады.  Барша  психикалық 
болмыс нақты даму процесiнде пайда болады, жасайды жəне өзгередi (Б. Ф. Ломов).  
             Психология  əдiстерi.  Ғылым - ең  алдымен  зерттеу  iсi.  Сондықтан,   ғылым  
сипаттамасы   тек   оның   пəнiн  анықтау-мен  шектелмей,  əдiстер  аймағын  тануды  да 
қамтиды.  Əдiстер  дегенiмiз  ғылымның  пəндiк  мазмұнын  анықтаудың  жолдары,  тəсiлдерi. 
Ғылым əдiстерi жаңа заңдылықтарды аша отырып, сол ғылымның негiзгi заңдылықтарына 
иек  артады.  Осыдан  зерттеу  əдiстерi  ғылымның  өзiмен  бiрге  дамып,  өзгерiстерге  келiп 
отырады. 
             Зерттеу  əдiстерi  қандай  да  бiр  əдiснамалық  талаптарға  сай  болады,  мұндай 
ғылыми-психологиялық зерттеулерге қойылатын талаптар келесiдей: 
1.   Құбылыстардың  сыртқы  көрiнiсi  мен  олардың  iшкi  табиғаты  арасындағы  толық 
сəйкестiктi таба бiлу; 
2.   Психикалық  құбылыстарды  зерттеуде  психо-физиоло-гиялық  принциптi  негiзге  алу 
шарт,  бiрақ  физиологиялық  (биологиялық)  бiлiмдер  мен  факторларды  көмекшi  құрал 
ретiнде пайдалану қажет; 
3.   Психологиялық  зерттеулердiң,  негiзiнен,  адам  əрекетiн  əлеуметтiк-тарихи  талдау 
нəтижесiне арқа сүйеуi; 
4.  Психологиялық заңдылықтарды адамның психикасы, iс-əрекетi жəне оларды қозғаушы
күштердiң үздiксiз дамуы процесiнде нақтылау. 
             Əрқандай  ғылым  сияқты  психология  да  қилы  əдiстер-дiң  тұтас  жүйесiн 
пайдаланады.  Қазiргi  заман  ғылыми  психо-логиясында  əдiстердiң  келесi 4 тобы 
қолданымын табуда: 
             Ұйымдастыру  əдiстерi  өз  iшiне  салыстыру  əдiсi (əрқандай  топты  жасы,  қызметi 
т.б.  бойынша  салыстыра,  зерттеу);  лонгитюд  əдiсi (бiр  адамды  не  адамдар  тобын  ұзақ 
уақыт аралығында қайталап, зерттеп бару); комплекстiк əдiс (зерттеуге əртүрлi ғылымдар 
өкiлдерi  қатысып,  бiр  объектiнi  жан-жақты,  əртүрлi  құралдармен  зерттеу).   Мұндай  
зерттеудiң  нəтижесiнде  сан  қилы  құбылыстар  мен  байланыстар  жəне  тəуелдi 
қатынастарды  ашу  мүмкiндiгi  туады.  Мысалы,  жеке  адамның  физиологиялық, 
психологиялық жəне əлеуметтiк тұрғыдан даму байланысы. 
             Эмпирикалық  əдiстер.   Бұл   топқа   енетiндер:   бақылау  мен  өзiндiк  бақылау, 
эксперименталды  (лабораториялық,  табиғи,  қалыптастырушы)  əдiстер;   психологиялық  
болжау (психодиагностика): тест,  анкета, сұрақ  беру, социометрия, интервью, əңгiмелесу 
əдiстерi;  шығармашылық, iс-əрекет  өнiмдерiн  талдау  əдiстерi;  өмiрбаянымен  танысу 

əдiстерi. 
             Деректердi  өңдеу  əдiстерi:  сандық  (статистикалық)  жəне  сапалық  (алынған 
материалды топқа жiктеу, талдау) əдiстерi. 
             Реттеу - түзету  əдiстерi:  аутотренинг,  топ  тренингi,  психотерапиялық  ықпал  ету 
əдiсi, оқу-үйрету əдiсi. 
             
Қайталау мен бекiту сұрақтары 
1.  XIX - ХХ ғасырлар тоғысындағы психология дағдарысы-ның себептерi неде? 
2.   Бихевиористер  психологиясының  мəн-мағынасы  қандай  факторлармен  байланысты
болды? 
3.   Адамның  интеллект  құрылымын  зерттеген  генетикалық  психологияның  кемшiлiктерi 
қандай? 
4.  Қоғам мен сана арасындағы қатынасты фрейдизм қалай түсiндiредi? 
5.  Когнитивтiк психологияның мəнi не? 
6.  Гуманистiк психология адамның өз мүмкiндiктерiн қалай дəрiптейдi? 
7.   Ғылыми  психология  принципi - детерминизм  психиканың  дамуы  мен  қалыптасуын
қандай факторларға байланыс-тырды? 
8.  Iс-əрекет теориясын түсiнуде сана мен iс-əрекет бiрлiгi принципiнiң рөлi қандай болды?
9.  Даму принципiнiң түсiнiгi қандай? 
10. Психологияның негiзгi зерттеу əдiс топтары қалай аталады? 
  

3-дəрiсбаян
 
  
ПСИХИКА ДАМУЫ
 
  
Жоспары:   1. Психикалық дамудың алғашқы қарапайым формалары.  
2. Жануарлардың тума əрекет- қылығы.  
3. Жануарлар дағдысы.                                        
4. Жануарлардың интеллекттiк қылық-əрекетi. 
  
1. Психикалық дамудың алғашқы қарапайым формалары  
             Психиканың  пайда  болуы,  яғни  генезисi  жəне  оның  дамуы  туралы  проблемалар 
өзара  тығыз  байланысты.  Сондықтан  да  психика  дамуы  туралы  жалпы  көзқарас
психиканың туындауы жөнiндегi мəселенiң теориялық ерекшелiктерiмен сипатталады. 
            Аталған проблема бойынша ғылымда бiрнеше теория-лық бағыт қалыптасқан. Ең 
алдымен  бұлар  арасында  философия-лық  ой-пiкiр  тарихында  Р.  Декарт  есiмiмен 
байланысты  ғылыми  елеуге  тұрарлық  "антропопсихизм"  бағдары.  Оның  мəнi 
психиканың пайда болуы адамның келiп шығуымен байланысты. Психика тек адамға тəн 
қасиет. Осылай пайымдаудан адам психикасының бiз бiлетiн тарихтан бұрынғы болмысы 
түгелдей  жоққа  шығарылды.  Мұндай  пiкiр  қазiргi  күнде  де  өз  қолдауын  табуда.  Бұған 
қарама-қарсы,  екiншi  теория  "панпсихизм",  яғни  бүкiл  табиғаттың  жан-рухани  қасиетке 
иелiгi жөнiндегi ұғым. Бұл бiрiне бiрi қайшы екi көзқарастың аралығында кеңiрек өрiс алған 
"биопсихизм"  теориясы  бар.  Биопсихизмшiлдердiң  пiкiрi - психика  жалпы  материяның 
қасиетi  емес,  ал  оның  тек  жанды  бөлегiне  ғана  тəн  нəрсе.  Қойылған  проблеманың 
шешiмiне  орай  өрiстеген  жəне  бiр  көзқарас  психика  барша  жанды  материяның  қасиетi 
емес,  ал  олардың  арасындағы  жүйке  жүйесiне  ие  болғандарына  ғана  тəн  құбылыс. 
Мұндай тұжырым "нейропсихизм" деп аталған.  
             Ғылыми  психология  аталған  тұжырымдардың  бiрде-бiрiн  толығымен  құптай 
алмайды.  Оның  дəлелдерi  тiптi  басқаша  психологияның  туындауы  жөнiндегi  мəселенiң 
шешiмiн  өмiрдiң  өте  күрделi  формасы - психиканың  туындауына  себепшi  болған 
жағдайларды  зерттеп  танумен  байланыстырады.  Тiршiлiктiң  пайда  болуының  негiзгi 
шарты - қоршаған  ортамен  тұрақты  зат  алмасуға  икемделген  күрделi  ақуызды 
молекулалардың түзiлуi. Өздерiнiң тiрлiк қалпын сақтап қалу үшiн олар қоршаған ортадан 
қорек  заттарды  сiңiрiп,  сонымен  бiрге  қалыпты  өмiрiне  зиянды  қорытылған  қорек 
қалдықтарын сыртқа шығарып отырады. Ассимиляция жəне диссимиляция деп аталған 
бұл  екi  процесс  зат  айналымының  құрамды  бөлектерi  болумен  күрделi  ақуызды 
түзiлiмдердiң негiзгi жасау шарты болып табылады. 
             Бұл  өте  күрделi  ақуызды  молекулалар,  каоцерваттар,  пайдалы  коректер  мен 
оларды  қорытуға  немесе  өмiрiне  қауiп  туғызатын  не  зиянды  əсерлерге  жауап  бергiзетiн 
ерекше  қасиеттерге  ие.  Мысалы,  мұндай  молекулалар  тек  қоректiк  заттарға  ғана  емес, 
сол  заттарды  қорытуға  себебiн  тигiзетiн  жарық  пен  жылуға  да  ұнамды  əрекетпен  жауап
бередi.  Ал  шектен  артық  механикалық  не  химиялық  қалыпты  жасауына  кедергi  болатын 
əсерлерге  қарсылық  бiлдiредi.  Зат  алмасу  процесiне  қатысы  жоқ,  бейтарап  əсердi  тiптi 
елемейдi. 
             Каоцерваттардың  индиферент  əсерлердi  елемей,  зат  алмасу  процесiне  себепшi 
əсерлердi  сезу  қасиетi  тiтiркену  деп  аталады,  ал  бұл  тiтiркену  құбылысы  органикалық 
емес  материяның  органикалық  жағдайға  ауысқанында  көрiнедi.  Бұдан  шығатын 
қорытынды əрқандай тiрi организм сыртқы тiтiркендiргiштерге таңдамалы қатынас жасап, 
тiрi материя-ның өзiндiк реттеу деп аталатын жаңа сапалық қасиетiн танытады. Тiтiркену 
- бұл биологиялық бейнелеудiң ең қарапайым формасы болумен, өсiмдiк жəне жануарлар 
эволюциясының  барша  кезеңдерiндегi  тiрi  организмдерге  тəн  құбылыс,  яғни  бұл  тiрi 
организмнiң  барша  биологиялық  мəндi  əсерлерге  жауап  беру  қабiлетi.  Осылай, 
органикалық дүниеге өту барысында бейнеленудiң сапалық жаңа формасы келiп шығады, 
əлбетте, бұл бейне айнадағыдай дəл сипатты бере алмайды. Солай да болса, осы бейне 
өзiнiң енжар, кездейсоқ сипатынан арылып, тiршiлiктiң қажеттi шартына айналды. 
             Тiршiлiкке  маңызды  əсерлерге  болған  тiтiркену  процестерi,  тiтiркенудiң  жоғары 

маманданған формаларының қалыптасуы жəне олардың ұрпақтан ұрпаққа берiлiп отыруы 
өсiмдiк  дүниесi  деп  аталған  өмiр  кезеңiнiң  сипатына  айналады.  Мысалы,  күн  жарығына 
орай  өсiмдiк  тамырының  тереңдеуi,  дарақ  дiңiнiң  қисық  болуы,  өсiмдiктiң   күн  сəулесiн 
бағуы сияқты құбылыстар бəрi осы биотикалық əсерлерден болған тiтiркенудiң нəтижесi. 
Өсiмдiк өмiрi үшiн мəндi жəне бiр жағдай бар. Биотикалық əсерге қарқынды зат алмасумен
жауап  берушi  өсiмдiктер  нақты  зат  алмасу  кезiнде  өзге  əсерлердi  байқамайды.  Олар 
қоршаған  ортада  белсендi   бағыт-бағдар  таңдай  алмайды.  Мысалы,  адым  жерде  күн 
сəулесi жарқырап түсiп тұрғанымен, өзi тасада қалған өсiмдiк жасай алмайды. 
             Мұндай  өмiр  сүрудiң  енжар  формасынан  тiршiлiк  эволюциясының  келесi  кезеңi 
жəндiк-жануарлар  дүниесi  айрықша   сипатқа   ие.  Бұл  кезеңдегi  жалпы,   ең   қарапайым 
тiршiлiктiң  даму  барысында  пайда  болған  бейнелеудiң  бастапқы  формасы - сезу  екенi 
жөнiнде  ғылымдық  болжам  бар  (А.  Н.  Леонтьев).  Бұл  болжам  бойынша,  ең  қарапайым-
дарынан  бастап  əрбiр  тiрi  организге  тəн  құбылыс  жануардың  тек  зат  алмасуға  қатысты
биологиялық  əсерлерге  жауап  берiп  қоймастан,  биологиялық  мəнсiз  не  "бейтарап" 
əсерлерге  де,  егер  олардың  өмiрлiк  қажеттiлiгi  жөнiнде  хабар  түссе,  жауап  бере  алуы. 
Басқаша айтсақ, жануарлар, тiптi ең қарапайым-дары да, қоршаған ортада белсендi түрде 
бағыт-бағдар  iздестiредi,  өмiрлiк  маңызды  жағдайларды  қарастырады,  төңiректегi  барша 
өзгерiстердi  байқастырады.  Мұндай  алғаш  биологиялық  маңызсыз,  ал  сонан  соң  өмiр 
қажеттiлiгiне  айналған  əсерлердi  бақылау  қабiлетi - сезу  деп  аталады.  Сезу  құбылысы 
психика-ның туындауында объектив биологиялық белгi қызметiн атқарады.  
             Тiршiлiкке  қажет   əсерлер  туралы  хабар  тиiстi  мүшеге  түсуiмен  бейтарап 
тiтiркендiргiштердi де қабылдай алатын сезу қасиетi өмiр формасына түпкiлiктi өзгерiстер 
енгiздi.  Ең  бастысы,  тiршiлiк  иесi  қоршаған  ортада  бағдарлау  қабiлетiне  ие  болып,  онда 
болып  жатқан  əртүрлi  өзгерiстерге  белсендi  қатынас  жасай  отырып,  өсiмдiктерге  тəн 
емес, əрекет-қылық-тың жеке-дара өзгермелi формаларын қалыптастыра бастады. 
             Алғашқы  кезде  мұндай  жеке  өзгермелi  əрекет-қылықтың  қалыптасуы  өте  баяу 
болды, солай да болса, бұл процестi эксперимент жағдайында (Брамштедт) байқауға қол 
жеттi.  Бiр  жасушалы  жануарлар  жылуды  сезедi  де,  жарықты  қабылдамайды.  Сондықтан 
да  олар  бiр  жағы  жарық,  екiншiсi   қараңғы,  суы  теңдей  жылы  камерада  бiр  қалыпты 
жайыла  жасайды.  Ал  егер  камерадағы  судың  бiр  бөлiгiн  ғана  жылытса,  жануарлар  сол 
бұрышқа  келiп  жиналады.  Егер  камераның  суық  су  тарапына  ұзақ  уақыт  жарық  түсiрiп, 
жылы жағын қараңғыласа, жануарлар əрекетi өзгере бастайды, яғни ендi бiржасушалылар 
температураның  көтерiлуiнен  хабар  берушi  сигналға  айналған  жарықты  сезе  бастайды. 
Өсiмдiктерден  жануарларды  ажырататын  жекелеген  əрекет-қылық  баяу  өзгередi  жəне 
пайда болған өзгерiстер ұзақ уақыт сақталып, өте жай жойылады.  
             Жоғарыда  баяндалған  тiтiркену,  сезу  процестерi  тек  бiржасушалылар  өмiрiн 
қамтамасыз  ете  алады,  ал  олардың  көпжасушалылар  деңгейiне  көтерiлуiмен  пайда 
болатын тiршiлiкке бұлар жеткiлiксiз. 
             Көпжасушалылар  дəрежесiне  өту - тiршiлiк  жағдайын  күрделендiрiп  жiбердi. 
Қоршаған ортадағы бағыт-бағдар таңдаудың белсендiлiк рөлi артып, күрделi қозғалыстар 
мен  қозудың  жылдам  жүрiсiн  қамтамасыз  ету  қажеттiлiгi  туын-дайды.  Бұл 
көпжасушалылардың  дене  құрылымының  күрде-ленуiне,  тiтiркенудi  сезуге  байланысты 
арнайы  жасушалардың  пайда  болуына,  бұлшық  ет  қысқарту-тарту  жасушаларының  
түзiлуi мен торлы - тармақты сипатқа ие жүйке жүйесiнiң дамуына əкелдi. 
             Мұндай  жүйке   көрiнiсiн,  мысалы,  медуза,  актиния  жəне  теңiз  жұлдызшаларында 
байқауға болады. Бұл даму кезеңiне тəн құбылыс: торлы  жүйке жүйесiне  орай қозу жүрiсi 
бiрқанша жылдамдасады. Бiрақ, тiршiлiк дамуында ұнамды iз қалдырғанымен, диффуздық 
жүйке  жүйесiнiң  кемшiлiгi  де  бар:  қозу  торлы  жүйке  тармақтарымен  бүкiл  дене  бойлап 
теңдей  таралады.  Сондықтан  сырттан  келген  əсердi  қабылдап,  өңдеп  жəне  бейнелеп
танитын  жетекшi  органның  болмағанынан  бұл  деңгейдегi  тiршiлiк  иесiнiң  əрекет-қылығы 
шектеулi  болатыны  табиғи  фактор.  Мұндай  кемшiлiк  бұдан  əрi  эволюциялық  даму 
барысында, əсiресе құрылықтағы тiршiлiк формасына өтумен, диффуздыққа қарағанда бiр 
шама күрделiрек ганглиозды жүйке жүйесiнiң қалыптасуымен шегерiлдi. 
            Қүрылықтағы тiршiлiкке өту өмiр жағдайларының едəуiр күрделенуiн туындатты. 
  

2. Жануарлардың тума əрекет-қылығы 
             Жүйке  жүйесi  эволюциясының  келесi  кезеңi   ганглиоз-дық  (белгiлi  нүктелерге 
топтасқан) жүйке жүйесiнiң пайда болуымен (ең алдымен-құрттарда) байланысты. Мұндай 
жүйке  жүйесi  жоғары  омыртқасыздарда,  соның  iшiнде  жəн-дiктерде,  күштi  дамыды. 
Ганглиоздық  жүйкенiң  туындауы  жəне  оның  көмегiмен  күрделi  əрекет-қылықтардың 
қалыптасуы  тiршiлiк эволюциясындағы өте маңызды iлгерiлеу болды. 
            Ендi қарапайым омыртқасыздардың өздерiнде-ақ, өткен кезеңмен салыстырғанда, 
жүйке  жүйесiнiң  түбегейлi  басқа  құрылым  принципiн  байқауға  болады.  Химиялық  жəне 
сезiмдiк, қабылдағыш, жүйке талшықтары жəндiктiң бас жағында топтасқан, олар арқылы 
жəндiк  химиялық,  жылу,  жарық  өзгерiстерiн  жəне  сыртқы  ортадағы  дымқылды 
қабылдайды. Бұл сигналдар бас жүйке  нүктесiнде (ганглий) өңделiп, осыған байланысты 
əрекет-қылық  "бағдарламасы"  дененiң  əр  бөлiгiнде  жайласқан  жүйке  тiзбектерi  бойынша 
жайылады.  Бұл  арада  торлы  жүйке  жүйесiнен  мүлде  басқаша  жаңа  принцип  iске  қосы-
лып,  жүйке  жүйесi  бiр  орталыққа  бағынышты  болды.  Осыдан  құрттың  бас  ұшы  ендi 
жетекшi  роль атқарып,  оның басқа мүше бөлектерiндегi ганглийлер (жүйке талшықтарын 
бiрiктiрген  нүктелер)  салыстырмалы,  бiршама  дербестiгiн  сақтайды.  Мұның  дəлелi  егер 
құртты  екiге  бөлiп  тастасақ,  оның  бас  бөлiгi  өзiнiң  бiр  тəртiптi  қоз-ғалысынан  жаңылмай, 
топырақты үңгумен болады, ал қалған бөлiгiнiң əрекетiнде ешбiр мəн болмайды (əншейiн 
қыбыр). 
            
Жəндiк 
деңгейiндегi 
жүйке 
құрылымының 
күрделенуi 
бұрынғылармен 
салыстырғанда  жетiлiңкiреген,  бiрақ  өте  қарапайым  əрекет-қылықтардың  жаңа  түрлерiн 
пайда еттi, сонымен бiрге, бұрыннан қалыптасқан дағдыларды сақтап тұру мүмкiндiгiне ие 
болды, яғни жануарда ес қасиетiнiң белгiлерi нышан бердi. 
             Əрекет-қылықтың  бұдан  кейiнгi  дамуы  тыстан  келетiн  əр  түрлi  бөлшектенген 
ақпаратты қабылдауға арналған арнайы тəн тетiктерiнiң пайда болуымен жəне жануарға 
қоршаған ортаның тұрақты, бiргелкi, бiрақ өте күрделi жағдайларына икемделуге жəрдем 
беретiн  құрамды  бағдар-ламалардың  өрiстеуiмен  байланысты.  Бұл  əсiресе  буынаяқты-
ларда  нақты  көрiнедi.  Мысалы,  жəндiктердiң  көру  қабылдағышы  (фоторецептор) 
мыңдаған дербес көз ұялары (фасет) сипатты. Ал омыртқалылардың фоторецепторы зат 
бейнесiн  тұтастыққа  келтiредi,  ал  сол  бейненiң  дəлдiгiн  көз  қарашығымен  (хрусталик) 
реттей алады. 
            Күрделi фоторецептормен бiрге жəндiктер мұртшалар ұшымен тактилдiк-химиялық 
əсерлердi,  ауыз  қуысы  жəне  аяқшаларымен  дəмдi,  аяқ  не  қанат  қабыршақтарымен 
тербелiстердi, тағы басқа да бiз сезiле бермейтiн құбылыс-тарды қабылдау қабiлетiне ие 
болды. Жəндiктердiң қабылдау аппараттарының көбi əлi күнге дейiн адам үшiн жұмбақ. 
             Жəндiктер  əрекет-қылығының  көбi  тумадан  берiлiп,  нəсiлдiк  жолмен  ұрпақтан 
ұрпаққа  өтiп  тұрады,  яғни  инстинкттiк  əрекет-қылық  формасына  түседi.  Мұндай  тума 
қасиет бағдарламасы мыңдаған əулет өмiрiнде жүйеленiп, дене құрылымы құсап, бiрден 
бiрге  ауысып  барады.  Жəндiктердiң  тума  əрекет-қылықтарына  мысал   мың-сан.  Кейде 
олар өте күрделi де қажеттi, осыдан кей зерттеушiлер бұл əрекеттердi саналы қызметтiң 
көрiнiсi  деп  те  есептеуде.  Мысалы,  маса  өз  жұмыртқаларын  су  бетiне  салады,  себебi 
құрғақ  жерде  олар  жоқ  болады.  Ара  болса,  жұмыртқаларын  аш  болып  қалмасы  үшiн 
көбелек  құртының  денесiне  салады.  Бұл  үшiн  ол  алдымен  құрттың  көкiрек  ганглийiн 
зақымдап,  оны  əрекеттен  айырады  т.б.  Осындай  деректерден  көп  ғалымдар  инстинктi 
ғылыми негiзсiз  саналы əрекетпен баламаластыруға ұрынды. 
             Бiрақ,  кейiнгi  көп  зерттеулердiң,  эксперименттiк  iз-денiстердiң  нəтижесiнде 
жануарлардың тума қасиеттерiнiң санамен ешқандай да байланысы жоқтығы дəлелдендi. 
Инстинктiк  қылық  белгiлi,  тұрақты  жағдайларға  байланысты  əрекетке  қосылатыны
анықталды.  Өмiр  жағдайлары  мен  оның  қалыптасқан  шарттары  өзгерiске  түсумен  тума 
əрекеттер өз қолданымын таба алмай, "саналылығынан" айрылады. Мысалы, араның бiр 
түрi  əкелген  қорегiн  ұя  алдына  қоя  салып,  ұя  iшiн  тексерiп  көруге  кiредi  де,  қайта  шыға, 
қорегiн  ұя  iшiне  сүйрей  жөнеледi.  Ал  арнайы  эксперимент  барысында  əкелiнген  қорек 
араның қойған орынынан басқа жерге сəл аударып қойылған едi, ендi орнында жоқ қоректi 
iздеудiң орнына, ара қайта ұшып, жаңадан қорек əкелiп, баяғы əрекетiн қайталай бастады. 
Мiне, осылай мəнi жоқ ұя iшiн "тексеру" етке сiңген тума əрекет шексiз орындала бередi. 

Жəндiктер  əрекетiндегi  тума ''инстинктiк''  бағдардың  механикалық  жаттанды  екенi,  даму 
барысындағы  шартты  өмiр  жағдайларына  орай  туындап,  сырт  көзге ''саналы''  болатыны 
осы мысалдан көрiнiп тұр. 
              Жəндiктердiң  бiрдейiне  өзгерiп  тұратын  қоршаған  орта  жағдайларында  өмiр 
жалғасын  сақтауының  себебi  бар.  Əдетте,  олар  шектен  тыс  сандағы  тұқым  салады. 
Дүниеге  келген  ұрпақтың  азғана  саны  ғана  жасау  қабiлетiн  алады,  ал  осының  өзi-ақ 
жануар  түрiн  сақтауға  жеткiлiктi.  Сонымен,  жануардың  инстинктi  əрекет  бағдарламасы
санқилы шексiз тiтiркендiргiштердi қабылдауға дайын емес, сондықтан олардың қоршаған 
орта  əсерлерiнiң  бəрiне  жауап  беру  (бейнелеу)  мүмкiндiгi  шектелген.  Инстинктiк 
денгейдегi  болмысты  бейнелеу  жеке  əсер  қасиеттерiн  немесе  қасиет  топтарын  сезу 
қарапайым  түйсiктiк  формаға  ие.  Ғылымда  психика  дамуының  бұл  кезеңiн  көптеген 
жануарлар  түрiне  тəн  қарапайым  сезiмдiк  психика  кезеңi  деп  атау  қабылданған   (А.  Н. 
Леонтьев).  
  
  
  
3. Жануарлардың дағдысы 
            Жануарлардың құрлықта өмiр салтына өтуiмен тiр-шiлiк жағдайлары да өте үлкен 
өзгерiске  түстi,  қоректену  киындасты,  орта  қүбылмалы,  осыдан  ұдайы  ауыспалы  табиғат 
аймағында бағыт - бағдар алып жүру күрделендi. Сонымен бiрге ұрпақ жалғастыру типi де 
басқаша  болды.  Əр  жануар  түрi  ендi 1-2, кейде 3-5 ұрпақ  дүниеге  келтiрiп,  солардың 
арасынан  тiрi  қалғандары  жануар  түрi  жалғасының  негiзi  болды.  Мұның  бəрi  тума,  көп 
өзгерiске  келе  бермейтiн  инстинктiк  қылықтармен  қатар  жаңа  жеке  ауыспалы  немесе 
дағдылы  əрекет  формаларының  туындауын  қажет  еттi   Бұл   қылық  түрiнiң  нышандары 
жəндiктерде  де  бар,  бiрақ  тiршiлiк  даму  эволюциясының  бұдан  былайға  жүрiсiнде  олар 
бiрте-бiрте басымдау орын иелей бастады.    
             Қоршаған  ортада  бағыт-бағдар  таңдауды  күрделендiру  қажеттiгi,  ауыспалы  орта 
жағдайында  жаңа  жеке  бағыт-бағдар  таңдау  мүмкiндiктерiнiң  пайда  болуы  мен  өзгерген 
жағдайлар-да жаңа дара икемделу қабiлеттерiнiң орнығуы эволюциялық процесте бұрын 
тiптi  болмаған  жаңа  жүйке  тетiктерiнiң  өркендеуiне  келтiрдi.  Бұл  тетiктер  ендi  сырттан 
сигналдарды  қабылдап,  өңдеп,  дайын  инстинкттiк  əрекеттi iске  қосып  қоймастан
қабылданған  ақпараттарды  талдаудан  өткiзiп,  өзгерген  жағдайда  қажеттi  жаңа  жеке 
ауыспалы, дағдылы қылыққа орай жүйке байланыстарын түзiп отыратын болды.  
             Бұл  қүрылым  эволюциялық  үзақ  жолды  бейнелейтiн  тетiк  бас  миы  едi. 
Жануарлардың  бас  миы  бiрнеше  қабат  деңгейден  тұрады.  Ең  төменгi  қабат  ми  дiңiне 
орналасып,  жүйке  түйiндерi  формасында  организiмнiң  iшкi  қалпын  реттеп  барады.  Бұл 
жүйке  формасы  негiзiнен  ең  қарапайым  тiршiлiк  иелерiнде  ғана  қалыптасып,  тума,  жай 
əрекеттердi  басқарады,  ал  оның  қасиеттiк  дəрежесi  инстинктiк  бағдар  деңгейiнiң 
қызметiнен  ажыратылуы  шамалы,  тiптi  жоқ  десе  де  болады.  Мұндай  түйiндiк  жүйке 
құрылымының  мысалына  бақа  миы  дəлел  бола  алады:  ол  қалыптасқан  нəсiлдiк  əрекет-
тердi iске қосумен, тұрақты қылық формаларын бағдарлайды. 
             Жануарлардың  жоғары  ағзалық  дамуына  орай  ган-глиозды  аппарат  үстiне 
күрделiрек  жүйке  құрылымы  жай-ғасады.  Бұл  құрылым  iшiне  алдымен  ми  қабығы  асты 
жүйке  түйiндерi (таламо-стриалды),  соң  ежелгi (лимбикалық)  қабық  кiредi,  ал  жоғары 
омыртқалыларда қарқынмен дамып, төменгi дəрежелi жүйке  құрылымдарына жетекшiлiк 
ететiн  мидың  үлкен  жарым  шарлары  пайда  болды.  Ми  қабығы  асты  жүйке  тетiктерi 
жербауырлаушылар  мен  құстарда  басымдау  болып,  кейiн  жеке,  өзгерiстерге  икемдi 
қылықтарды  қамтамасыз  ететiн,  бiрақ  əлiде  болса  əрекеттiң  қарапайым  тума 
формаларымен  байланысты  ежелгi  қабық  аппараттары  дамыды.  Олардың  бəрi 
бүрынғыша  жануарлардың  өмiрге  келуiмен  қабаттаса  туындап,  тiршiлiк  иесiнiң  тұрақты 
биологиялық жасау жағдайларына сəйкес келдi. 
             Эволюциялық  дамудың  белгiлi  кезеңiнде,  аталған  барша  жүйке  тетiктерiнiң 
жоғарысына,  үлкен  жарым  шар-лары  жүйке  жүйесiнiң  келесi,  ең  жоғарғы  деңгейi  бас 
миының  жаңа  қабығы  қосылды.  Мiне,  осы  мидағы  бұрын  болмаған  қабық  жануар
қылығындағы  жаңа  формаларды  реттеуге  араласып,  жетекшi  рөл  атқаратын  болды.  Бас 

миы  қабығының  қызметi  сыртқы  сигналдарды  қабылдап,  бұрыннан  қалыптасқан  əрекет 
бағдарламасын  iске  қосу,  сонымен  бiрге  ақпарат  мазмұнын  талдау,  ондағы  өзгерiстерге 
сай  өзiн  баптау,  жаңа  жүйке  байланыстарын  түзiп,  ауысқан  жағдайға  икемдi  əрекет 
түрлерiн дайындап, қалыптастыру жəне оларды  жадта сақтап қалу. 
            Ең жоғары омыртқалылар эволюциясының бiздiң заманымызға жақын дəуiрлерiнде 
күштi дамыған бас миы-ның үлкен жарымшаларының қабығы экологиялық жағ-дайлардың 
тiкелей əсерi астында қалыптасты. Дəл осы шарт ми қабығын тысқы ортадан келiп түсетiн 
ақпаратты анализдеу мен синтездеудiң өте күрделi формаларын қамтамасыз ететiн жəне 
тiкелей  ауыспалы  қылықты  реттеушi  аппаратқа  айналдырды.  Бас  миы  қабығының
жəрдемiмен  iске  қосылатын  жеке  ауыспалы  қылық  механизмi  инстинкттiк  қылық  тетiгiне 
қарағанда анағұрлым күрделi. Ол күрделiлiктiң мəнi қоршаған орта шартына байланысты 
жануардың  белсендi  бағдар  таңдауы  нəтижесiнде  мəндi  маңызға  ие  болып,  өмiрлiк 
қажеттi  шарттардың  пайда  болуынан  хабар  еткен  көп  себептердiң  бiрi (қорек,  қатер) 
қоршаған  ортадан  жануар  тарапынан  бөлiп  алынып,  ол  жаңа  байланыстар  түзуге 
қатысып,  хайуанның  көздеген  "мақсатына"  жетуге,  төнiп  келе  жатқан  қатерден  сақтануға 
көмектесетiн əрекет-қылықтың жаңа бағдарламаларын туындатты. Жануардың "мақсатқа" 
жету  бағдарындағы  мұндай  едəуiр  қордалы  қылық-əрекеттi  кездейсоқ  демей,  оның  мың-
сан  шартты  табиғат  аясында  белсендi  бағыт-бағдар  таңдай  алуының  нəтижесi  деп 
таныған  жөн.  Бұл  тұжырым  эксперименттi  зерттеулерден  келiп  шыққан  (Э.  Толмен,  К. 
Керч т.б.). 
            Омыртқалылар əрекетiндегi мұндай икемдесудiң жаңа формаларының қалыптасуы 
екi  ерекшелiкке  байланысты.   Бiрiншiсi  бағыт-бағдар  таңдау  немесе  iздену  белсендi 
қозғалыс-пен  бiртұтас  орындалады  да,  қажет  болған  қозғалыс  түрiн  пайдалану  сынама 
байқау  əрекеттерiнiң  алдында  емес,  олармен  бiрге  қалыптасады;  екiншiсi  жануардың 
бағдарлау  əрекеттерiнiң  сипаты  мен  қалыптасқан  жаңа  қылықтарының  формалары
бұрыннан  келе  жатқан,  жануар  тiршiлiгiне  тығыз  байланысты  тума  қозғалыс  түрлерiне 
түбегейлi тəуелдi. Мысалы, шөп-қоректi жануарлардың (сиыр, қой) бағдар таңдау əрекетi 
енжар,  шектелген  халде,  қылық  өзгерiсi  өте  баяу.  Керiсiнше,  өз  жемiн  табиғи  жағдайда 
жанталаса  iздеуге  бейiмделген  жабайы  аңдардың  бағыт-бағдар  iрiктеу  əрекетi  шалт, 
белсендi iзденiске негiзделген, ауыспалы жағдайға сəйкес қылықтың жаңа түрлерi едəуiр 
жылдам қалыптасып отырады. 
             Тума  қылық-əрекеттердiң  түрлерi  инстинктер  мен  жаңа  қалыптасқан  дағдылы
əрекет формаларының арасындағы тығыз байланыс қазiргi кезең дамуындағы ең жоғары 
омыртқалылар үшiн де тəн нəрсе. 
  
Каталог: repository -> history
history -> С. Ə. Тортаев орта ғасырлардағы азия жəне африка тарихы алматы 2009
history -> М. Б. Әмірханов ¤. Д. Сандықбаева
history -> Анықтамалық қолданба Пікірлер Ұғымдар
history -> Айг‰л Аязбайқызы Жумадуллаева
history -> Графикалық компьютерлік модельдеу
history -> Мәшімбаев С. М. Еуропа және америка
history -> Лекциялар курсы Редакциясын басқарған тарих ғылымдарының докторы, профессор Қ. С. Қаражан Алматы
history -> Булгакова Д. А
history -> Бабаев С. Б., Оңалбек Ж. К


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет