Специальный выпуск посвящен международной научно


ПРИМЕНЕНИЕ НОВЫХ ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ



жүктеу 5.29 Mb.
Pdf просмотр
бет21/34
Дата24.03.2017
өлшемі5.29 Mb.
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   34

ПРИМЕНЕНИЕ НОВЫХ ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ 
НА ЗАНЯТИЯХ РУССКОГО ЯЗЫКА 
Кудиярова А.О. 
гимназия №36 им. Б.Атыхан улы, г.Алматы  
 
 
ОРЫС ТІЛІ САБАҒЫНДА ЖАҢА АҚПАРАТТЫҚ 
ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ  
Кудиярова А.О. 
Түйін 
Бұл 
мақалада 
орыс 
тілі 
сабағының 
коммуникативтік 
және 
мәдениетаралық  құзырлықтарға  ие  болуы,тәжірибелік  қатынас  пен  интернет 
ресурстарынсыз  мүмкін  еместігі  жөнінде  айтылады.Интернет  студенттер  мен 
оқытушыларға керекті ақпаратты алу үшін жағдай туғызады.Интернет ішіндегі 
ресурстар  үш  тілде  жүруі  қажет  –  қазақша,  орысша,  ағылшынша.  Интернет 
арқылы 
жаңа 
ақпараттық 
технологияларды 
қолдануға 
болатындығы 
баяндалады. 
 
Abstrakct    The article is about using internet-resources at the Russian lesson. 
The students and teachers can take necessary information from internet. 
They can use new informational technology from internet. 
 
        Требования  к  специалисту  в  плане  межкультурного  общения  в 
современном  мире  велики  и  предполагают  овладение  им  на  уровне 
пользователя  не  одним,  а  несколькими  иностранными  языками.  Особенно 
важным  является  развитие  многоязычной  и  поликультурной  языковой 
личности.  Полиязычная    личность  –  это  показатель  способности  человека 

ВЕСТНИК КАЗНМУ 
209 
 
принимать полноценное участие в межкультурной коммуникации, способность 
реализовать  себя  в  рамках  диалога  культур.  Другими  словами  ,  это 
формирование  умения  в  познании  собственной  культуры  и  культуры  других 
народов. Языковая личность – есть многослойный и многокомпонентный набор 
языковых  способностей,  умений  и  готовностей  к  осуществлению  языковых 
поступков разной степени сложности: поступков, которые классифицируются, с 
одной  стороны,  по  видам  речевой  деятельности  (говорение,  аудирование, 
письмо,  чтение  ),  а  с  другой  –  по  уровням  языка  (фонетика,  грамматика, 
лексика). 
Успешное 
формирование 
автономной 
языковой 
личности 
непосредственно  связано  со  становлением  учебной  компетенции  обучаемого, 
т.е. способности управления своей учебной деятельностью. 
         В  этой  связи  актуальной  становится  проблема  изучения  и  использования 
инновационных технологий в обучении русскому  языку. 
В    практике    преподавания  русского  языка    на  современном  этапе  обучения 
используются следующие технологии: 
1)проектные технологии 
2)информационные технологии 
3)технологии языковых портфелей 
4) модульно-блочные технологии 
        Наиболее 
доступными, 
но 
пока 
малоприменимыми 
являются 
информационные технологии. 
        Мир  новейших  информационных  технологий  занимает  всё  большее  место 
в  нашей  жизни.  Использование  их  на  уроках  русского    языка  повышает 
мотивацию  и  познавательную  активность  учащихся  всех  возрастов,  расширяет 
их кругозор. 
        Применение  информационных  технологий  на  уроках  русского    языка 
(интерактивные  доски,  слайды,  презентации  и  т.д.)  позволяет    создать  условия 
практического  овладения  языком  для  каждого  ученика,  выбрать  такие  методы 
обучения,  которые  позволили  бы  каждому  ученику  проявлять  инициативность 
и  творчество.  Обучающие  программы  позволяют  изменить  преподавание 
языков  в  школе,  Интернет  ресурсы  помогают  реализовать  личностно-
ориентированный  подход  в  обучении,  обеспечить  индивидуализацию  с  учетом 
способностей детей, их уровня  обученности, склонностей.  
Обучающие  CD-ROM-диски  позволяют  выводить  информацию  в  виде  текста, 
звука  и  видеоизображения.  Интерес  у  учащихся  вызывают    разнообразие  тем, 
красочность,  увлекательность  компьютерных  программ.  Обучение  с  помощью 
компьютера  позволяет  организовать  самостоятельную  работу  учащихся  в 
системе  урочной  и  внеурочной  деятельности.  Каждый  учащийся  имеет 
возможность  работать  в  индивидуальном  режиме  при  обучении  аудированию, 
говорению,  грамматическим  явлениям  и  другим  аспектам  языка,  добиваясь 
положительных  результатов.  Как  вспомогательные  средства  обучения    языку 
компьтерные  программы  позволяют  уделить  особое  внимание  отстающим  в 
учебе  учащимся,  детям,  имеющим  физические  недостатки  в  условиях 

ВЕСТНИК КАЗНМУ 
210 
 
домашнего  обучения.  Учащиеся  используют  мультимедийные  элементы  в 
своих  домашних  работах,  передают  их  в  электронной  форме  на  дискете  или 
через Интернет. 
               Реализация  по  применению  информационных  технологий  ведется  в 
двух направлениях: 
1.  для  создания  материальной  базы  уроков  (разработка  раздаточного  и 
дидактического  материала  для  введения  и  закрепления  учебного  материала, 
материала  для  контроля  и  самоконтроля,  материалов  для  чтения,  письма  и 
перевода).  Материал  для  таких  разработок  можно  получить  из  таких 
источников, как: 
 
учебно-методическая и дополнительная литература 
 
учебные мультимедийные компакт-диски 
 
ресурсы Всемирной сети; 
2. использование ИКТ в процессе учебной деятельности, т.е. на уроке: 
а) использование готовых программных средств. 
      На  сегодняшний  день  очень  много  учебных  дисков,  рассчитанных  и  на 
обучение  чтения,  письма,  аудирования,  говорения,  объяснение  и  повторение 
различного  грамматического  материала  с  соответствующими  заданиями  и 
упражнениями.  Учитель  должен  правильно  подобрать  нужный  ему  материал  и 
использовать его в доступной для учащихся форме. Но есть один нюанс: такие 
программы обычно рассчитаны для работы с ПК один на один, т.е. невожможно 
работать со всем классом вместе. В таком случае ученик может приобрести эти 
учебные диски для самостоятельного изучения  языка, а учитель – использовать 
отдельные  фрагменты  материала  дисков  для  самостоятельной  разроботки 
программных средств, возможных для работы в  классе. 
в) создание мультимедийных средств обучения  на основе данных, полученных 
из  источников,  приведенных  выше.  Для  этого  удобно  применять,  например, 
приложение Power Point. 
с) программные средства для разработки и проведения компьютерных тестов. В 
разработке  таких  программных  средств  учитель  также  может  пользоваться 
ресурсами  Интернета,  где  он  может  найти  бесплатные  и  условно-бесплатные 
программные средства. 
        Создание  и  накопление  материальной  базы  для  проведения  уроков 
осуществляется  по  тематическому  и  лексико-грамматическому  распределению 
материала,  использование  которых  возможно  в  любом  классе  с  учетом  их 
возрастных и познавательных способностей. 
Наряду  с  традиционной  методикой  работы  по  обучению  иностранному  языку 
непосредственное  использование  ИКТ  в  учебном  процессе  внедряется  пока 
только  в  старшем  звене,  т.к.  на  сегодняшний  день  предмет  “Информатика  и 
информационные  технологии”  изучают  только  ученики  10-11  классов  и  у  них 
больше  навыков  и  умений  в  работе  с  ПК.  Но  использование  ИКТ  на  уроках 
возможно в любом звене, в любом классе при условии адаптирования учебного 
материала и соблюдения всех санитарно-гигиенических норм при работе с ПК. 

ВЕСТНИК КАЗНМУ 
211 
 
Хочется  еще  раз  подчеркнуть,что  учебный  процесс  должен  строиться  по 
традиционной  методике  обучения    языкам,  а  ИКТ  учитель  использует  только 
для  облегчения  своей  работы,  для  обогащения  учебного  материала,  для 
повышения  познательной  активности  школьников,  а  также  усиления 
мотивации. ПК является одним из технических средств, который учитель может 
использовать в своей деятельности. 
         Использование информационных технологий даёт толчок развитию новых 
форм  и  содержания  традиционных  видов  деятельности  учащихся,  что  ведет  к 
их осуществлению на более высоком уровне. Работа с компьтером должна быть 
организована  так, чтобы с первых же уроков начальной ступени обучения она 
стала 
мощным 
психолого-педагогическим 
средством 
формирования 
потребностно  -  мотивационного  плана  деятельности  школьников,  средством 
поддержания  и  дальнейшего  развития  их  интереса  к  изучаемому  предмету. 
Правильно 
организованная 
работа 
учащихся 
с 
компьютером 
может 
способствовать  в  частности  росту  их  познавательного  и  коммуникативного 
интереса,  что  в  свою  очередь  будет  содействовать  активизации  и  разширению 
возможностей  самостоятельной  работы  обучаемых  по  овладению  русским  
языком,как на уроке, так и во внеурочное время. 
         Использование  компьютерных  технологий  в  учебном  процессе  позволяет 
применять  множество  дидактических  подходов  –  обучение  в  деле,  совместные 
занятия, мозговой штурм, ролевая игра, эвристическое и проблемное обучение. 
Участие  в  разнообразных  Интернет-проектах  позволяет  поощрять  и  усиливать 
стремление  учащихся  к  учению,  обеспечивать  самомотивированность 
учащихся,  возрастание  интереса  по  мере  вовлеченности  в  работу,  обучать  на 
собственном  опыте  и  опыте  других  в  конкретном  деле,  поддерживать 
педагогические  цели  когнитивной,  аффективной  и  психомоторной  областях  на 
всех  уровнях  –  знания,  понимания,  анализа,  синтеза.  Все  это  создает 
предпосылки к повышению эффективности и качества образования, подготовке 
выпускника  с  активной  жизненной  позицией,готового  к  изменениям, 
происходящим в современном обществе. 
 
Литература 
1. Назарбаев Н.А. Послание «Новый Казахстан в новом мире», 2007 
2. Полат Е.С. Новые педагогические и информационные технологии в системе 
образования. Учебное пособие. - М.:Академия,1999 
3. Гальскова Н.Д. Современная методика обучения иностранным языкам. – 
М.:АРКТИ, 2005 
4. Петрова О.А., Информационные технологии в обучении русскому языку. 
МОУ «Гимназия №1», г.Бийск. 
 
 
 

ВЕСТНИК КАЗНМУ 
212 
 
ФИЛОСОФИЯ МЕН МӘДЕНИЕТ ТАРИХЫНДАҒЫ АДАМ 
МӘСЕЛЕСІНІҢ КЕЙБІР ҚЫРЛАРЫ 
Құранбек Ә.А. 
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті 
Абдразакова Н.А. 
С.Ж.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті 
 
НЕКОТОРЫЕ СТОРОНЫ ЧЕЛОВЕЧЕСКИХ ПРОБЛЕМ В ИСТОРИИ 
КУЛЬТУРЫ И ФИЛОСОФИИ  
Абдразакова Н.А. 
Резюме   В статье рассматривается некоторые аспекты проблем человека в 
истории философии и культуры 
 
Abstrakct  This article deals nith some aspects of human problems in history of 
philosophy and culture. 
 
         Философия  мен  мәдениет  тарихындағы  ең  алғашқы  жүйелерден  бастап, 
қазіргі  күнге  дейін  қайта-қайта  қойылып,  бірақ  өз  шешімін  таба  алмай  келген 
(түпкілікті табылуы мүмкін де емес) мәселеге адам болмысындағы рухани және 
тәндік 
бастаулардың 
арақатынасын 
анықтау 
жатады. 
Бұл 
адамның 
экзистенциалды  болмысында  мәжбүрсіз  дилемма  түрінде  қалыптасқан:  ешкім 
тәнін  тастап  кете  алмайды  және  осыны  тек  рухы  арқылы  түсінеді.  Тек 
фантастикалық,  аңыздық,  мифологиялық  қиялдарда  ғана  жан  денені  уақытша 
қалдырып,  әлемді  аралап,  сосын  қайтадан  оған  ене  алады.  Бірақ,  жанын  күтіп 
бос  жатқан  тән  феномені  нақтылы  адамдық  тәжірбиеде  кездесті  деген  куәлікті 
немесе  айғақты  кездестіре  алмаймыз.  Бұл  айтылғандар  аксиоматикалық 
қағидалар  сияқты.  Алайда,  түсінбеушілік  пен  пікірталас  осы  екі  адамдық 
болмыс  бастауларын  ұғындырамын  деген  әрекеттердің  қалтарыстарынан 
көрініп  тұрады.  Тіпті,  жәй  көзқарас  үшін  қарапайым  тәрізді  болып  көрінетін 
жан  мен  тәннің  табиғатын  түсіндіруде  талай  шешімі  қиын  түйіндер  мен 
алынбаған белестер кездеседі. 
        Аристотель  адам  өмірінің  барлық  игіліктерін  үш  топқа  (сыртқы,  жандық 
және  тәндік)  бөлген.  Бірақ  олар  бір-бірінен  ажыратыла  әрекет  етпейді.  Сол 
себепті,  дейді  Аристотель,  «мынадай  деп  ажыратқан  маңызды  болар:  ең  биік 
игілік қайсысы, қайырымды жанның болуы ма, әлде соны қолдану ма, жанның 
қасиеті  ме,  әлде  іс  пе?  Олимпия  жарысындағы  бәйгені  ең  сымбаттылар  мен 
күштілер емес, жарысқа қатынасқандар алатыны сияқты…, өмірде де ең тамаша 
әрі  игілікті  жемістер  дұрыс  іс  істегендерде  ғана  болады.  Ондайларға  сондай 
өмірдің өзі ләззат» [1]. 
        Көріп  отырғанымыздай,  жан  мен  тәннің  құндылық  деңгейін  тек  олар 
арқылы анықтауға мүмкіндік жоқ, себебі тән мен жан нақтылы адамда түйіседі. 
Осыған  ұқсас  мәселе  қою  тәсілін  Абайдан  да  көре  аламыз.  Ол  өзінің  43-ші 
сөзінде  былай  дейді:  «Адам  ұлылығы  екі  нәрсе:  бірі  –  тән,  бірі  –  жан.  Ол 

ВЕСТНИК КАЗНМУ 
213 
 
екеуінің  орталарында  болған  нәрселердің  қайсысы  жибили  (еріксіз  болатын 
тілек),  қайсысы  кәсіби  оны  білмек  керек.  Ішсем-жесем  демектің  басы  жибили, 
ұйықтамақ та соған ұқсайды. Аз ба, көп пе, білсем екен, көрсем екен деген арзу 
(мақсат,  арман),  бұлардың  да  басы  –  жибили.  Ақыл,  ғылым  –  бұлар  кәсіби… 
«құдай  тағала  өзі  ақыл  бермеген  соң  қайтейік?»  демек  құдай  тағалаға  жала 
жауып  өзін  құтқармақ  болғандығы.  Бұл  –  ойсыз,  өнерсіз  надан  адамның  ісі. 
Оған  құдай  тағала  көрме,  есітпе,  көргеніңді  ескерме,  есіңе  сақтама  деп  пе? 
Ойын  –  күлкімен,  ішпек  –  жемек,  ұйықтамақпен,  мақтанмен  әуре  болда, 
ішіңдегі  қазынаңды  жоғалтып  алып,  хайуан  бол,  деген  жоқ…  Жан  қуатымен 
адам  хасил  қылған  өнерлерді  де  күнде  тексерсең,  күнде  асады…  Әрнешік  тән 
қуатымен сырттан тауып, сыртта сақтайсыз, оның аты дәулет еді!» [2]. 
         Тәнінің  құрылымы  және  физиологиялық  функциялары  жағынан  адам 
хайуанат  дүниесіне  жатады.  Э.  Фромм  жазғандай,  «хайуанат  биологиялық 
заңдар бойынша өмір сүреді! Олар табиғаттың бір бөлігі және оның шеңберінен 
шықпайды.  Шынайы  мағынасында,  оларда  психика  бар  болғанымен,  жан  жоқ, 
өйткені хайуанаттар өзін-өзі, өз тәнін, тіршілігін саналық зерделеудің объектісі 
етпейді.  Өзін-өзі  тану,  зерде,  қияли  елестің  күші,  тәндік  үйлесімділікті  жойды. 
Адам  әлемнің  тіршілік  заңдылықтарынан  айрықша  тыс  тұрған  құбылысқа 
айналды.  Танылған  рух  адамға  оның  шектілігін  аңғартты,  тәнін  өледі  деді.  Ол 
өзінің  ақырын  –  өлімін  алдын-ала  көре  алады.  Адам  өз  өмір  сүруінің 
дихотомиясынан  ешқашан  босана  алмайды:  егер  ол  тілесе  де  өзінің  рухынан 
ажырай алмайды және тірі болып тұрғанда өзінің тәнінен де босана алмайды, ал 
ол тән өмір сүруге тілекті үнемі оятып тұрады» [3]. 
         Жоғарыда  қойылған  мәселелерді  шешу  талпынысында  біз  осы  жан  және 
тән  ұғымдарына  назар  аударайық.  Жиі  қолданылғанымен  бұл  ұғымдарға  әлі 
күнге 
дейін 
теориялық 
негізделген 
анықтамалар 
берілмей 
келеді. 
«Философиялық  сөздікте»  тәнге,  денелік  мәдениетке  арналған  мақала  жоқ,  ал 
жан не психика терминінің синонимі, не діни идеалистік ұғым деп түсіндіріледі 
[4, 149 б.]. Жанға жақын түсінік рух туралы былай делінген: «Рух (лат. Spіrіtus 
–  леп,  дем,  иіс)  –  сөздің  кең  мағынасында  –  материалды  бастамаға  қарағанда 
идеалдыққа,  санаға  барабар  ұғым;  тар  мағынасында  –  ойлау  ұғымымен 
деңгейлес»  [4,  367  б.].  Бұлай  түсіндіру,  әрине  жан  мен  рухтың  табиғатын 
айқындап  бере  алмайды.  Аталған  ұғымдар  соңғы  жылдары  жарияланған 
мәдениеттанулық  басылымдарда  ауқымы  кеңірек  зерделенген.  Алдымен  «рух» 
пен  «жанның»  біртектілігіне  назар  аударған  жөн.  Араб  тілінен  алынған  бұл 
терминдер  (латын  тілінен  емес)  адамдық  болмыста  тәннен  басқа  құрылымға 
меңзеп  тұр.  Егер  жан  адам  адамдылығының,  кісілігінің,  субъектілігінің  ішкі 
имманентті  бастауы  болып  есептелсе,  онда  рух  көбінесе  адамнан  тысқары, 
транцендентті  бастаулармен  байланыстырылады.  «Шыбын  жаным  шыққанша, 
әруақтар  қолдасын»  деген  тілек  бар  қазақта  (әруақ  –  семантикалық  тұрғыдан 
«рухтың»  көпше  түрі  ретінде  алынады).  «Жан»  көптеген  діни  және 
философиялық  ілімдерде–  тәнсіз,  мәңгі  құрылым,  дене  тіршілігінің  рухани 
бастауы.  Жан  идеясы  әртүрлі  мағыналары  болғанымен  барлық  адамдық 

ВЕСТНИК КАЗНМУ 
214 
 
мәдениеттерде  кездеседі.  Әдетте  жан  тән  мүшелері  және  олардың 
қызметтерімен  байланыстырылады:  қанмен  (иудаизм),  мұрынмен  (Анды 
үндістері), демалумен (орыстар), жүрекпен (ежелгі мысырлықтар) ж.т.т. Ежелгі 
гректер  үш  түрлі  жан  бар  деді:  «ақылды  жан»  (баста),  «батыр  жан»  (кеудеде) 
және  «құмартушы  жан»  (ішек-қарында).  Қазақтар  ет  жан,  шыбын  жан  және 
рухи  жан  туралы  айтқан  [5,  58  б.].  Таулық  алтайлықтарда  жанның  7  түрі  бар: 
тын (тыныс), құт (адамның өмірлік қуаты), жула және сүр (денеден бөлек жүре 
алатын  нұсқа),  ауру  көрмес  және  жаман  көрмес,  ізгі  және  зиянды  өлген  адам 
рухтары [6, 184 б.]. 
        Адам жанының жеке болмыстығы туралы сенімдер анимизмге байланысты 
(лат.  Anіma  –  рух,  жан).  Э.Б.  Тайлор  оны  діннің  алғашқы  сатысы  деп 
қарастырды  [7,  210  б.].  Адамның  субъектілік  ішкі  дүниесін  білдіретін  жан 
ұғымы  психикамен  үндес  мағынада  қолданылса,  рух  тек  ақылмен  ғана 
теңестірілмегенімен оған жақын келеді. Осы ақылмен жеткен адамдық жетістік 
рухтың әртүрлі деңгейлері болғанымен, оның адамзат ұрпағы үшін бірдей және 
біртекті 
жаралғандығы 
туралы 
идея 
деуге 
болады. 
Бұл 
қағиданы 
структуралистік антропология өкілдері дәлелдеп берген. 
         Әртүрлі  этнологиялық  деректерге  сүйене  отырып  К.  Леви-Стросс  «артта 
қалған» деп аталатын тайпалардың мифтеріне, салт-дәстүрлеріне, рәміздері мен 
тілдік ерекшеліктеріне құрылымдық талдау дегенді қолдана отырып, қауымдық 
және  өркениетті  адамдардың  рухани  ерекшеліктері  тым  алшақ  емес  деген 
қорытындыға  келеді.  Тарихи  даму  барысында  адам  ақылы,  яғни  оның 
тапқырлығы,  айлакерлігі  т.б.  айтарлықтай  өзгермейді.  Оның  пайдаланып 
тұтынған  объектілері  ғана  өзгеріп  отырады.  Міне,  осыдан  рулық  адам  мен 
өркениет өкілдерінде рухтың шығу тегі біреу-ақ екені байқалады.  
Жаннан  рухқа  ауысқанда  әлем  таңбаларын  оқу  мүмкіндігі  пайда  болады.  «В 
движение  транцендирования  порождается  транцендентное  как  представление 
об ином, чисто умозрительном мире» [6, 181 б.]. Тек рух құдайға жеткізеді, өзі 
де құдайлық идеядан пайда болады.  
          Адамның  рухани  бастауларын  талдауды  оның  құрылымдық  күрделілігін 
ескерусіз  толымсыз  болады.  Рух  интеллект,  зерде,  ақылмен  ғана  шектелмейді. 
Рухы күшті адам үшін тек ақылды болу жеткіліксіз. Рухтың барлық адамдарда 
әрекет  ету  бастаулары  бірдей,  бұл  оның  бір  жаратушыдан  тарағанын 
дәлелдейді.  Жердің  әртүрлі  түкпірінде  бір-бірінен  салыстырмалы  оқшаулықта 
пайда  болған  адамдық  қауымдастықтардың  рухани  мәдениетінің  архетиптік 
түп-нұсқалары  бірдей.  Мұны  қазіргі  мәдени  антропологиялық  зерттеулер  де 
қолдап  отыр.  Бүкіл  әлемде  рух  тек  адамзатқа  қонған,  бұл  оған  үлкен 
жауапкершілік те артады. 
         Енді,  осы  әртүрлі  мәдени  деңгейдегі  адамдардың  рухани  қабілеттері  неге 
бір  типтес  болып  келетіндігіне  жауап  іздеп  көрелік.  Рухтың  туа  біткен  қасиет 
еместігін  дәлелдейтін  көптеген  деректер  мен  айғақтар  бар.  Әрине,  рухани 
мәдениетті  қабылдауға  деген  қабілеттік  адам  бойындағы  тұқым  қуалаушылық 
қалыптарға  да  байланысты.  Маймылдың  баласын  қаншама  тәрбиелесең  де, 

ВЕСТНИК КАЗНМУ 
215 
 
оқытсаң  да  ол  адамзат  қатарына  қосыла  алмайды.  Бірақ  барлығы  қоршаған 
ортамен де айқындала берілмейді.  
         Адамзат  тарихының  тым  қатал  болғаны  белгілі.  Ешбір  органикалық 
құрылым  өз  тұқымдастарын  адам  сияқты  қаталдықпен  қудалаған  емес.  Бірақ 
адамзат  түбінде  өз  адамдығын  сақтап  қалды  және  оны  сақтап  қалуға  дәнекер 
болған  күш  рух  болып  табылады.  Осы жөніндегі  орыс  ойшылы  Н.  Бердяевтың 
бір  толғамын  келтірейік:  «Еркіндіктің  болмысқа  үстемдігі  ол  −  рухтың 
болмысқа  үстемдігі.  Болмыс  тұрақты,  рух  −  айнымалы.  Рух  болмыс  емес.  Рух 
қақында объекті сияқты интеллектуалдық ой кешуге болмайды, рух − субъект, 
субъективтілік,  ол-еркіндік,  жасампаздық  акт…  Екі  көқарас  соғысуда:  1) 
Адамдар  жасамайтын,  бірақ  адамдар  бағынатын,  өзгермейтін,  мәңгі,  зерделі 
болмыстық  тәртіп  бар,  ол  әлеуметтік  тәртіпте  де  көрінеді;  және  2)  пәстікке 
(падшесть)  ұшырыған,  мәңгі  емес  және  жоғарыдан  танылған  да  емес  дүниенің 
және 
қоғамдық 
өмірдің 
негіздері 
адамдардың 
белсенділігімен 
және 
жасампаздығымен өзгереді. Бірінші көзқарас адамды құл етеді, екінші көзқарас 
оны азат етеді» [8, 64 б.]. 
          Сонымен рух адамды еркін ету үшін жаралған. Адамды азат ету − рухқа, 
яғни  еркіндікке  қайтып  келу.  Бұл  Гегель  философиясында  да  бар.  Бірақ  ол 
рухты  тым  объктивтендіріп  жіберді.  Рух  еркін    жіберілген,  ол  алдын-ала 
белгіленген  жоспар  бойынша  әрекет  етпейді.  Рухтың  таңдауы  −  тұлғалық 
шығармашылық.  «Адам  өзі  өмір  сүруі  керек.  Адам  іші  пысатын,  пейіштен 
қуылғанын  сезіне  алатын  бірден-бір  тіршілік  иесі.  Ол  болмысын  проблема 
ретінде  сезіне  алатын,  түсінетін,  соны  өзі  ғана  шеше  алатынын  және  одан 
құтыла алмайтынын білетін жалғыз тірі жәндік. Адамдыққа дейінгі табиғат пен 
үйлесімді  қалыпқа  ол  енді  қайтып  орала  алмайды.  Өзіне  және  табиғатқа  қожа 
болу үшін ол өз зердесін дамытуы тиіс» [3, 93 б.]. 
           Егер  рух  түсінігінде  әмбебаптылық  көбірек  айқындалса,  онда  жанды 
аңғару қашанда әртекті болып келді. Жоғарыда қазақы дүниетанымдағы шыбын 
жан,  рухи  жан  және  ет  жан  туралы  айтып  кеткенбіз.  Жан  ұғымын  оқшау 
тайпаларда  деректі  зерттеген  антрополог  Л.  Леви-Брюль  өзінің  «Алғашқы 
қауымдық ойлау» кітабында ежелгі тайпалардың жан туралы түсініктері, анайы 
емес,  қайта  біздікінен  мүлдем  бөлек  болды  дейді  [9,  13  б.].  Олар  қолға  алған 
істерін  жүйесіз  жүргізген,  сондықтан  ойлары  да  жүйесіз  (логикалыққа  дейінгі) 
болып келді дейді. Сол себепті жан туралы дамыған философиялық-діни қазіргі 
көзқарастар тұрғысынан, ол жөніндегі ежелгі нанымдарды тікелей салыстыруға 
болмайды.  
          Жан туралы әртүрлі ағымдарды және түсініктерді қазақтың ұлы ойшылы 
Шәкәрім  де  арнаулы  зерттеудің  объектісіне  айналдырған.  Ол  жазған  «Үш 
анықта»  осы  жан  мәселесі  терең  зерделенген.  Сол  себепті  жан  туралы  әртүрлі 
көзқарастарды  сараптау  талпыныстарын  Шәкәрімсіз  талдау  жеткіліксіз  болар. 
Шәкәрім  жан  мен  тәндік  бастаулардың  арасындағы  терең  байланысты  аңғара 
білген.  Шәкәрім  жанның  мынадай  ерекшеліктеріне  басты  назар  аударады:  1) 
жан  тән  сияқты  адамға  о  бастан  берілген,  ол  таза  табиғат  туындысы  емес, 

ВЕСТНИК КАЗНМУ 
216 
 
«жаратылыстың бір шыбынынан, не бір тозаңынан адам жаратыла алынбайды»; 
2)  жан  баста  бар  болса,  тұрған  денесі  орын  болуға  жарамаған  соң,  денеден 
шыққанда біржола жоғалып кетпейді; 3) жанның бар екендігіне жаннан шыққан 
ерік,  талап,  ой,  мақсат,  сезім,  білім  арқылы  көзіміз  жетсе  де,  оның  денелерге 
қосылып кетуіне (индуизмдегідей) ешбір дәлел жоқ; 4) жанның жай психикадан 
айырмашылығын  оның  адами-моральдық  негіздерінен  іздеу  керек,  ұждан-
жанның  тілегі,  осы  арқылы  жанның  мәңгілігі  жүзеге  асады.  Жан  мәңгілігіне 
сенбеу  өмірде  мән-мағына  бар  дегенге  сенбеумен  бара-бар.  Адам  өлген  соң  да 
жаны  жоғалмай  әлемдік  рухпен  қосылады  деген  сенім  адамға  үлкен  сенім 
ұяландырады.  Бұл  біздің  Шәкәрімді  оқығанда  алған  тәліміміз.  Ойшылдың  өзі 
еңбегінің аяғында мынадай қорытындыға келеді: «Мен жан да бар, жын да бар, 
адамның өз жанының қуаты да бар деймін. Дәлелім: 1) Шақырмаған жан келіп, 
кейде  өзі  пәленшенің  жаны  екеніне  нанарлық  сөз  айтатыны.  2)  Шақырмаған 
кісіге  бақсылық-дуаналық,  фақризм,  жындылық  кез  болатыны.  3)  Ұйқыда  кезу 
лунатизм, магнетизм мен біреудің еркін билеу, түсі дәл келу-бұл үш түрлісі үш 
бөлек қуаттың иесі болуға лайық» [10, 43 б.]. 
           Жан  туралы  философиялық  рефлексияларда  «рух  тек  рух  үшін  өмір 
сүреді»,  «жанның  жандылығы  оның  өзінде»  сияқты  үлгілерді  жиі  кездестіруге 
болады.  Бірақ,  олар  көбінесе  рәміздік  қызметтер  атқарып,  адамның  болмыс 
туралы  пайымдауларынан  туындайды.  Осындай  пайымдау  мүмкін  болуы  үшін 
адам жаны мен тәнін, руханилық пен заттылықты ажырата білуі қажет. Рухани 
шындықты біздің дүниемізден тек тысқары тұратын әртүрлі абстракциялар мен 
«транцендентті  мәнділіктердің»,  идеалды  объектілерінің  жиынтығы  деп  те  
қарастыру  адами  рухани  әлемге  жеткізе  алмайды.  Өйткені,  бүкіл    адамдық 
мәдени болмыс рух сәулесімен жарықтандырылған.  
          Рациональдық  дәстүрдегі  философтар,  тіпті  сезімдік  жанды  дәріптеген      
Л.  Фейербахтың  өзі  рух  адамның  хайуанаттардан  басты  айырмашылығы 
дегенді  қолдайды:  «Адамда  аңшы  итінің,  қарғаның  иісті  сезінуі,  әрине,  жоқ; 
бірақ  иіскеу  қабілеті  барлық  иістерді  қамтитын  болғандықтан,  оның  бұл 
қабілеті  де  еркіндеу,  жан-жақты.  Сезіну  бір  сыңаржақтылықтан,  тікелей 
мұқтаждыққа  қызмет  етуден  босанған  жерде,  дербес,  теориялық  мән  мен 
бағалылыққа  дейін  биіктейді:  универсалдық  сезім  ол  −  пайым,  универсалдық 
сезіну-рухани  сезінушілік.  Ең  қарапайым  сезімдер  −  иіс  сезу  мен  дәм  сезу  − 
адамда рухани, ғылыми сезінушілікке дейін көтеріледі» [11, 186 б.]. 
          Қорыта келгенде, жан мен рух туралы ой үрдістерін талқылаудың баянды 
түйіні  ретінде  осы  мәселенің  күрделілігі  туралы  тұжырымға  келуге  болады. 
Адамның  рухани  өмірі  толастамайтыны  сияқты,  бұл  мәселені  талқылау  да 
ешқашан аяқталмайды. 
 
Әдебиеттер 
1.  Аристотель. Никомах этикасы // Әлеуметтік философия. (Хрестоматия) – 
Алматы: Ақыл кітабы, 1997. – 226б 

ВЕСТНИК КАЗНМУ 
217 
 
2.  Абай, Қара сөздер. 43 сөз // Абай (Ибраһим) Құнанбаев. Шығармаларының 
екі томдық толық жинағы. – Алматы: Жазушы, 1977. 2-т. – 384б.  
3.  Фромм Э. Пути из больного общества // Әлеуметтік философия 
(Хрестоматия) – Алматы: Ақыл кітабы, 1997. – 226 б. 
4.  Философиялық сөздік – Алматы: “Қазақ энциклопедиясы”, 1996. – 525б.  
5.  Каракузова Ж.К., Хасанов М.Ш. Космос казахской культуры. – Алматы: 
Евразия, 1993. – 79 с.  
6.  Культурология. ХХ век. Энциклопедия.Т.1– СПб: Университетская книга, 
1998. – 447 с.  
7.  Тайлор Э.Б. Первобытная культура – М: Политиздат, 1989. – 573 с.  
8.  Бердяев Н.А. О рабстве и свободе человека (опыт персокалистской 
философии) //. Әлеуметтік философия (Хрестоматия) – Алматы: Ақыл 
кітабы, 1997. – 226 б. 
9.  Леви-Брюль Л. Первобытное мышление. М., 1930. – 320 с. 
10. Шәкәрім Құдайбердіұлы. Үш анық // Әлем: Альманах – Алматы: Жазушы, 
1991. – 496 б.  
11. Фейербах Л. Основные положения философии будущего // Избранные 
философские произведения. М., Т.1. 1955. – 203 с. 
 
 
 
Каталог: press -> wp-content -> uploads -> 2012
2012 -> Редакциялық алқа
2012 -> С. Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ҧлттық медицина
2012 -> Интеграциялау интеграция фармацевтической науки, образования и практики на современном этапе
2012 -> Подписной индекс 74026 Редакция мекен жайы
2012 -> Сот медицина пәнін оқытудың тиімді әдістерін қарастыру
2012 -> С. Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ҧлттық медицина
2012 -> Клинические дисциплины chapter clinical disciplines акушерство и гинекология obstetrics and gynecology
2012 -> С. Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ҧлттық медицина


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   34


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет