Справочник предназначен учащимся школ, лицеев, колледжей, студентам, учителям и преподавателям, а также широкому кругу читателей, изучающих казахский язык



жүктеу 11.22 Mb.
Pdf просмотр
бет11/16
Дата24.03.2017
өлшемі11.22 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16

  л ’ |  | * ' *. 

ф
кел
іп+сіздер
кел+іп 
еді+ңіздер
сөйле
п+сіздер
сөйле+п  еді+ңіздер
III.  Олар
жаз
ып+ты
жаз+ып 
еді
кел
іп+ті
кел+іп 
еді
сөйле
п+ті
сөйле+п  еді
108

2.2.Бұрынғы  өткен  ш ақ.  ІІ-түрі.  Болымсыз  түрі.
(Давно  прошедшее  время.  ІІ-форма.  Отрицательная  форма)
119-кесте
ә)Болымсыз турі  (Отрицательная  форма)
Г 11".........  
-  ■■ 
-----  — 
/ —-- ------- ■ I Г ' 
1
Жекеше түрі  (Единственное число)
Түрі
(Форма)
Жай түрі 
(Простая  форма)
Күрделі түрі 
(Сложная  форма)
Жақ
(Лицо)
негіз
+(-ма,-ме,-баІ-беІ-па,-мө)
+КӨС6МШӨ  (-п)
+ жіктік 
жапғау
нөгіз  + (-ма,-ме,-ба,-бе, 
І
-па,-пе)
+  көсемше(-п)
+ еді + жіктік жалғау
1. 
Мен
жаз
кел
сейле
ба+п+пын
ме+п+пін
ме+п+пін
жаз+ба+п 
еді+м 
кел+ме+п 
еді+м 
сейле+ме+п  еді+м
II.  Сен
жаз
кел
сейле
ба+п+сың
ме+п+сің
ме+п+сің
жаз+ба+п 
еді+ң 
кел+ме+п 
еді+ң 
сейле+ме+п  еді+ң
Сіз
жаз
кел
сейле
ба+п+сыз
ме+п+сіз
ме+п+сіз
жаз+ба+п 
еді+ңіз 
кел+ме+п 
еді+ңіз 
сөйле+ме+п  еді+ңіз
III.  Ол
жаз
кел
сейле
ба+п+ты
ме+п+ті
ме+п+ті
жаз+ба+п 
еді 
кел+ме-ьп 
еді 
сейле+ме+п  еді
120-кесте
Көпше түрі  (Множественное  число) 
1
Түрі
(Форма)
Жай түрі 
(Простая  форма)
Күрделі түрі 
(Сложная  форма)
Ж ақ
(Лицо)
негіз
+(-ма,-ме,-ба,-бө,-паІ-пе)
+көсемше (-п)
+ жіктік жалғау
негіз + (-ма.-ме.-ба.-бе, 
-па,-пе) +көсемше  (-п)
+ еді  + жіктік жалғау
І Г
б і і
жаз
кел
сейле
9
ба+п+пыз
ме+п+піз
ме+п+піз
жаз+ба+п 
еді+к 
кел+ме+п 
еді+к 
сөйле+ме+п  еді+к
II.  Сендер
жаз
кел
сейле
ба+п+сыңдар
ме+п+сіңдер
ме+п+сіңдер
жаз+ба+п 
еді+ңдер 
кел+ме+п 
еді+ңдер 
сөйле+ме+п  еді+ңдер 
і
Сіздер
жаз
кел
сейле
ба+п+сыздар
ме+п+сіздер
ме+п+сіздер
жаз+ба+п 
еді+ңіздер 
кел+ме+п 
еді+ңіздер 
сөйле+ме+п  еді+ңіздер
III.  Олар
жаз
кел
сейле
ба+п+ты 
"
ме+п+ті
ме+п+ті
жаз+ба+п 
ёді
кел+ме+п 
еді
сөйле+ме+п  еді
И
109

2.3.Ауыспалы  өткен  ш ақ  (Переходное  прошедшее  время)
1  есімше(-атын,-өтін,-йтын,-йтін)  +  жіктік жайғау 
/кел-етін-м ін
2.  есімшеі-атын.-етін.-йтын.-йтін)  +  өд(і)  +  жіктік жалғау  /кел -етін   еді-м
3.  есімше(-ушы.-уші)  +  ед(і)  +  жіктік жалғау 
/кел -уш і  еді-м
Ауыспалы еткен  шақ.  Болымды түрі
ідное  прош едш ее  время.  Положительная  форма
аІБолымды тур!  (Положительная  форма)
121-кесте
Жекеше т
Жай түрі
Единственное число
(Простая форма)
Күрделі түрі 
{Сложная форма)
Жақ 
[Лицо 
I.  Мен
II.  Сен
есімше
бар 
кер 
сана 
сейле
бар 
кер 
сана 
сөйле
(-атын,-етін,-йтын,-йтін)
4- жіктік жалғау 
атын+мын 
етін+мін
йтын+мын 
йтін+мін
атын+сың 
етін+сің 
йтын+сың 
йтін+сің
бар
көр
сана
сейле
атын+сыз
етін+сіз
йтын+сыз
йтін+сіз
есімше(-атын,-етін,  -йтын.-йтін) 
+ еді+жіктік жалғау
бар+атын
көр+етін 
сана+йтын 
сейле+йтін
бар+атын 
көр+етін 
сана+йтын 
сөйле+йтін
бар+атын 
көр+етін
сана+йтын 
сейле+йтін
еді+ңіз
еді+ңіз
еді+ңіз
еді+ңіз
Ол
бар
атын
көр
етін
сана
йтын
сейле
йтін
бар+атын 
еді
кер+етін 
еді
сана+йтын 
еді
сөйле+йтін 
еді
122-кесте
а)Болымды түрі  (Положительная  форма)
Ж ақ 
(Лицо 
I.  Біз
Сендер
Сіздер
Олар
Жай түрі 
(Поостая  форма)
Күрделі түрі 
(Сложная  форма)
есімше
(-атын,-етін,-йтын,-йтін)
+ жіктік жалғау
есімше(-атын,-етін,  -йтын.-йтін)
+ еді+жіктік жалғау
бар
көр
сана
сөйле
атын+быз
етін+біз
йтын+быз
йтін+біз
бар+атын
кер+етін
сана+йтын
сейле+йтін
еді+к
еді+к
еді+к
еді+к
бар
атын+сыңдар
бар+атын
еді+ңдер
1
кер
етін+сіңдер
кер+етін
еді+ңдер
сана
йтын+сыңдар
сана+йтын
еді+ңдер
сөйле
йтін+сіңдер
сөйле+йтін
еді+ңдер
бар
атын+сыздар
1 бар+атын 

еді+ңіздер

көр
етін+сіздер
көр+етін
еді+ңіздер
я
сана
йтын+сыздар
сана+йтын
еді+ңіздер
сөйле
йтін+сіздер
сөйле+йтін
еді+ңіздер
бар
атын
бар+атын
еді
В
көр
етін
көр+етін
еді

сана
йтын
сана+йтын 
%
 

еді
сейле
йтін
сейле+йтін
еді
1 1 0

2.3.Ауыспалы  өткен  шақ.  Болымсыз  түрі
(Переходное  прошедшее  вреЬія.  Отрицательная  форма)
1.  нөгіз +   (-ма.-ме.-ба.-бе.-па.-пе)  +   есімше(-йтын.-йтін)  +  жіктік жалғау
/кел-м е-йтін-м ін/
2.  негіз  +   (-м а,-ме,-ба,-бе,-па,-пе) +  есімше(-йтын.-йтін)  +  еді  +  жіктік жалғау
/кел-м е-йтін  ед і-м /
3.  негіз  +  (-ма.-ме.-ба.-бе.-па.-пе)  +  есімше(-ушы.-уші)  +   еді  +  жіктік жалғау
/кел-м е-уш і  ед і-м /
Түрі
Форма)
еді+м
еді+м
еді+м
еді+м
еді+ң
еді+ң
еді+ң
еді+ң
С іздер
Ауыспалы өткен шақ (Переходное прошедшее время)
_______ ә)Болымсыз түрі (Отрицательная форма)  123-кесте
Жекеше турі  (Единственное число
Жай түрі
Жақ 
(Лицо)
I,  Мен
непз
(Простая форма)
II.  Сен
.  Ол
Сендер
жаз
+(-ма,-ме1-ба|-бе|-па,-пе)
+есімше( - йтын.-йтін)
+   ж ік гік   ж а л ға у
ма+йтын+мын 
ме+йтін+мін 
ба+йтын+мын 
пе+йтін+мін
ма+йтын+сың 
ме+йтін+сің 
ба+йтын+сың
пе+йтін+сің
Күрделі түрі 
(Сложная форма)
А  
I  « а  
ш
негіз +  (-ма,-ме,-ба,-бе,-па,-пе) 
+еамше(-йтын1-йтін)
+  еді+жіктік жалғау
бар+ма+йтын 
кер+ме+йтін 
жаз+ба+йтын 
кет+пе+йтін
бар+ма+йтын 
кер+ме+йтін
жаз+ба+йтын 
кет+пе+йтін
ма+йтын+сыз
ме+йтін+сіз
ба+йтын+сыз
пе+йтін+сіз
ма+йтын 
ме+йтін 
ба+йтын 
пе+йтін
бар+ма+йтын
кер+ме+йтін
жаз+ба+йтын
кет+пе+йтін
бар+ма+йтын
кер+ме+йтін
жаз+ба+йтын
кет+пе+йтін
еді+ңіз
еді+ңіз
еді+ңіз
еді+ңіз
Көпше түрі  (Множественное  число 
ма+йтын+быз 
Г 
бар+ма+йтын
ме+йтін+біз
ба+йтын+быз
пе+йтін+біз
кер+ме+йтін 
жаз+ба+йтын 
кет+пе+йтін
еді+к
еді+к
еді+к
еді+к
ма+йтын+сыңдар 
ме+йтін+сіңдер 
ба+йтын+сыңдар 
пе+йтін+сіңдер
ма+йтын+сыздар 
ме+йтін+сіздер 
ба+йтын+сыздар 
пе+йтін+сіздер
ма+йтын
ме+йтін
ба+йтын
пе+йтін
бар+ма+йтын
кер+ме+йтін 
жаз+ба+йтын 
кет+пе+йтін
бар+ма+йтын
кер+ме+йтін
жаз+ба+йтын
кет+пе+йтін
бар+ма+йтын 
еді
кер+ме+йтін 
еді
жаз+ба+йтын 
еді
кет+пе+йтін 
еді
еді+ңдер 
еді+ңдер 
еді+ңдер 
еді+ңдер
еді+ңіздер 
еді+ңіздер 
еді+ңіздер 
еді+ңіздер
111

III.  КЕЛЕР ШАҚ 
Будущее время
22-схема
Келер  шақ  іс-әрекет,  қимылдың  сөйлеп  тұрған  уақыттан  кейін 
болатындығын  білдіреді.  Келер  шақтың  үш  түрі  болады:  1)  болжапды 
келер шақ;  2)  мақсатты  келер шақ;  3) ауыспалы  келер  шақ.
Будущим  временем  называют  действие,  которое  произойдет  или 
мыслится  как  возможное  после  момента  речи.  Будущее  время  имеет 
три  формы:  1)  будущее  предположительное  время  (болжалды  келер 
шақ);  2)  будущее  время  намерения  (мақсатты  келер  шақ);  3)  пере­
ходное будущее время  (ауыспалы  келер  шақ).
1. Болжалды  келер шақ_______________  
•______
Будущее  предположительное  время
Іс-қимылдың  орындалары  белгісіз,  болжалды  екенін  білдіретін 
келер  шақтың  түрін  болжалды  келер  шақ  дейді.  Болжалды  келер' 
шақ  етістіктің түбіріне  -а р ,-е р ,-р   жүрнақтары,  болымсыз  етістіктен 
кейін  -с  жұрнағы  жалғанып,  одан  кейін  жіктік  жапғауы  жапғану
арқылы жасапады.
Будущее 
предположительное 
время 
выражает 
вероятное 
действие,  которое  должно  произойти  в  будущем,  причем  степень 
вероятности  является  неопределенной.  В  русском  языке  это 
значение  передается  формой  будущего  времени  в  сочетании  со 
словами  „возможно,  может быть”  и  т.  д.  Будущёе  предположитель­
ное  время  образуется  путем  прибавления  суффиксов  причастия  - 
а р ,-е р ,-р ,  а  после  отрицательной  формы  глагола  прибавлением 
суффикса  -с.  Например:  Мен  кел-ер-мін.  -   Я  возможно,  приду. 
Жарайды,  сен  оған  айт-ар-сың.  -   Ладно,  возможно,  ты  ему 
скажешь.  Мен енді  бар-ма-с-пын.  -Теперь,  возможно,  я  не  пойду.
2.Мақсатгы  келер ш
а қ ______________________________________ _
Будущее  время  намерения
Мақсатты  келер  шақ  қимылдың,  іс-ерекеттің  келешекте  мақсат
етіле  орындалатынын  білдіреді.  Мақсатгы  келер  шақ  етістіктің
112

,-пақ,-пек  жұрнағы  жалғану  арқылы, 
көидө  оған  -ш ы ,-ш і  қосымшасы  қосылып,  болымсыз  түрінө  емес 
деген  көмекші етістіктің тіркесуі арқылы жасалады.
Будущее  время  намерения  (цели)  означает,  что  действие  будет 
проходить с каким-то намерением.  Будущее время  цели образуется 
при  помощи  суффиксов  -м ақ,-м ек,-бақ,-б е к,-пақ,-пек  и  иногда 
вставляются  аффиксы  -ш ы ,-ш і,  а  затем  прибавляются  к  ним 
личные  окончания.  Отрицательная  форма  образуется  при  помощи 
вспомогательного  глагола  емес.  Например:  Мен  жаа-бя*-пми  -  
я 
намерен  написать.  Мен  аит-пак-шы-мын.  -  
я 
намерен  (собираюсь) 
сказать.  Мен  қалаға  бар-мак  емеспін.  -  
я 
не  намерен  ехать  в
го р о д . 
ч
З.Ауыспалы келер шақ
Переходное будущее время 
“ 

Ауыспалы  келер  шақ  пен  ауыспалы  осы  шақтың  жасалуы  бірдей.
Ауыспалы  келер  шақ  -а,-е,-й  тұлғалы  кесемшенің  жіктелуі  арқылы 
жасалады.
Переходное  будущее  время  по  своей  внешней  форме  совпадает 
с  переходным  настоящим,  имеет  одну  и  ту  же  форму  глагола, 
которое  обычно  имеет  двоякое  значение  (переходное  настоящее 
время 
распознается  по  контексту).  Переходное  будущее  время 
образуется  путем  прибавления  к  основе  глагола  суффиксов 
деепричастия  -а ,-е ,-и ,  а  затем  личных  окончаний  глагола. 
Переходное  будущее  время  выражает  будущее  действие,  в 
совершении  которого  говорящий  уверен.  Например:  Біз  диктант
жаз-а-мыз.  — Мы  напишем  диктант.  Мен  ертең  театрға  бар-а - мы н.
-  Завтра я пойду в театр.
З.Ч.Болжалды  келер шақ.  Болымды түрі
(Будущее  предположительное  время.  Положительная  форма)
1.  есімше + (-ар,-ер,-р) +  жіктік жалғау
2.  көсемше(-ып,-іп,-п) +негіз + (-ар,-ер,-р) + жікгік жалғау
3.  есімше +  (-ар,-ер,-р) + еді + жіктік жалғау
/кел-ер-м ін 
/қайт-ы п  келермін 
/кел -ср еді-м
0  
124-кесте
о. і.ьолжалды  келер шақ (Будущее предположительное  время)
____________________ а)Болымды турі  (Положительная ж
Жекеще түрі  (Единственное число___________
Жай түрі 
Күрделі түрі
юстая форма'______
+   есімш е(-ар,-ер,-р)
+  жіктік жалғау
негіз
жаз
кел
оқы
жаз
кел
оқы
[Сложная  форма
негіз  +  есім ш е(-ар,-ер,-р) 
+  еді+жіктік жалғау
ар+мын
ер+мін
і+МЫН
ар+сың 
ер+сің
р+сың
жаз+ар 
кел+ер 
оқын-І 
жаз+ар 
кел+ер
оқы+
еді+м
еді+м
еді+м
еді+ң
еді+ң 
еді+ң
8—686
113

Жалғасы  (Продолжение)
Сіз
I  жаз 
кел 
оқы
ар+сыз
ер+сіз
р+сыз
жаз+ар 
еді+ңіз
кёл+ер 
еді+ңіз 
оқы+р 
еді+ңіз
III.  Ол
жаз
ар
жаз+ар 
еді
кел
ер
кел+ер 
еді
оқы
Р...................- .......
оқы+р 
еді
124а-кесте
Көпше түрі  (Множественное  число)
Түрі
Жай түрі
Күрделі түрі
(Форма)
(Простая форма)
(Сложная  форма)
Ж а қ
(Лицо)
негіз
+ ес1мше(-ар,-ер,-р) 
+ жіктік жалғау
негіз +^с1мше(-ар,-ер,-р) 
+  еді+жіктік жалғау
1.  Біз
жаз
ар+мыз
жаз+ар
Ө Д І+ К
кел
ер+міз
кел+ер
едІ+ к
ОҚЫ
р+мыз
оқы+р
еді+к
II. 
Сендер
жаз
ар+сыңдар
жаз+ар
еді+ңдер
кел
ер+сіңдер
кел+ер
еді+ңдер
ОҚЫ
р+сыңдар
оқы+р
еді+ңдер
Сіздер
жаз
ар+сыздар
жаз+ар
еді+ңіздер
кел
ер+сіздер
кел+ер
еді+ңіздер
ОҚЫ
р+сыздар
оқы+р
еді+ңіздер
III. 
Олар
жаз
ар
жаз+ар
еді
кел
ер
кел+ер
еді
ОҚЫ
Р
оқы+р
еді
Болжалды  келер шақ.  Болымсыз түрі 
(Будущее  предположительное  время.  Отрицательная  форма)
1.  негіз  +   (ма.м е.ба.бе.па.пе)  +   (-с)  +  жіктік жалғау 
/кел -м ө -с-пін
2.  негіз  +   (ма.м е.ба.бе.па.пе)  +   (-с)  +   еді  +  жіктік жалғау 
/к е л -м е -с   ед і-м
негіз
I.  Мен
II.  Сен
III.  Ол
жаз
кел
оқы
жаз
кел
оқы
Ж екеше т 
Жай түрі 
(Простая форма______
+(-м а,-м еІ-баІ-бө,-па,-пе) 
+ (-с) 
+  жіктік жалғау
ба+С+пын
ме+с+пін 
ма+с+пын 
ба+с+сың 
ме+с+сің 
ма+с+сың
ба+с+сыз 
ме+с+сіз 
ма+с+сыз
ба+с 
ме+с 
ма+с
ә)Болымсыз турі  (Отрицательная 
Единственное число)
КүрделІ түрі
124ә-кесте
орма)
(Сложная форма)
негіэ +  (-м а.-м е.-ба.-бе.-па.-пе)
+ (-с)
+  еді+жіктік жалға'
ж аз+ба+с 
еді+м
кел+ме+с
оқы +ма+с
ж аз+ба+с
кел+ме+с
оқы+ма+с
еді+м
еді+м
еді+ң
еді+ң
еді+ң
ж аз+ба+с  еді+ңіз
кел+м е+с  еді+ңіз
оқы +ма+с  еді+ңіз
ж аз+ба+с  еді
кел+ме+с  еді
оқы +ма+с  еді
114

Көпше түрі  (Множественное  число
Ч
І
^
  _  
V
 
_
  -  
"  
у
 
1
---- -------------- .-----------,-ЮЛЫМСЫЗ Турі
іицательная
1246-кесте
юома
Жай
Жақ
(Лицо)
негіз
1.  Біз
жаз
кел
оқы
II.  Сендер
жаз
кел
оқы
Сіздер
жаз
кел
оқы
III.  Олар
жаз 
Т
кел
оқы______ |_
-Н-ма.-ме.-ба.-бе,
-па,-пе) +  (-с)
+  жіктік жалғау
ба+с+пыз 
ме+с+піз 
ма+с+пыз 
ба+с+сыңдар 
ме+с+сіңдер 
ма+с+сыңцар 
ба+с+сыздар 
ме+с+сіздер 
ма+с+сыздаі 
ба+с 
ме+с 
ма+с
Күрделі түрі 
(Сложная форма)
негіз +  (-ма,-ме,-ба,-бе,-па,-
пе)  +  (-с)
+  еді+жіктік жалға^
жаз+ба+с  еді+к 
кел+ме+с  өді+к 
оқы+ма+с  еді+к
жаз+ба+с  еді+ңдер 
кел+ме+с  өді+ңдер 
оқы+ма+с  өді+ңдер
жаз+ба+с  еді+ңіздер 
кел+ме+с  өді+ңіздер 
оқы+ма+с  еді+ңіздер
I
жаз+ба+с  еді
КӨ Л+М Ө +С 
6Д І
оқы+ма+с  өді
1
.
2
.
3.
4.
3.2.Мақсатты келер шақ.  Болымды түрі
(Будущ ее  время  намерения.  Положительная  форма)
негіз +  (-мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек) +  жікгік жалғау
/кел-м ек-пін/
негіз ±  (-м ақ-м ек,-бақ,-бек,-пақ,-пек)  +   (-шы.-ші) +  жіктік жалғау
/кел -м ек-ш і-м ін/
I.  Мен
негіз
_________а)Болымды  . Т|^...
Жекеше турі  (Единственное  число) 
Жай түрі 
1
(Простая  Форма)
125-кесте
+ (-мақ,-мек,-бақ, -бек, -пақ, -пек)
+ жіктік жалғау
.  Сен
бақ+пын 
мек+пін 
мақ+пын 
пақ+пын 
бақ+сың 
мек+сің 
мақ+сың 
пақ+сың 
бақ+сыз 
мек+сіз 
мақ+сыз 
пақ+сыз
Күрделі түрі 
Сложная  форма 
кәсемше( -ып ,-іп, -п)+ негіз
+(-м ақ,-м ек,-бақ,-бек,-пақ,-пек)
+  жіктік жалғау
жаз+ып 
кел+іп 
оқы+п
айт+ып 
жаз+ып  отыр+мақ+сың 
кел+іп 
қайт+пақ+сың
жаз+бақ+сың 
бер+мек+сін
отыр+мақ+пын 
қайт+пақ+пын 
жаз+бақ+пын
бер+мек+пін
оқы+п
айт+ып
жаз+ып  отыр+мақ+сыңдар 
көл+іп 
қайт+пақ+сыңдар 
оқы+п 
жаз+бақ+сыңцар 
айт+ып  бер+мек+сіңдер
жаз+ып  отыр+мақ
кел+іп  қайт+пақ
оқы+п 
жаз+бақ
айт+ып  бер+мек
115
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет