Книга Казахстана. Позвоночные животные. Алматы, 2010. 327 с



жүктеу 272.15 Kb.
Pdf просмотр
Дата03.03.2017
өлшемі272.15 Kb.

175 

 

халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары Алматы, 2014 жыл 266 



бет 

2. Красная книга Казахстана. Позвоночные животные.-Алматы, 2010. -327 с. 



 

Такенова Г.Е., Кентбаева Б.А., Байбатшанов М.К. 

  

ШАРЫН МЕМЛЕКЕТТІК ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ БАҒЫНДАҒЫ ТАУ ТЕКЕНІҢ САН 



МӨЛШЕРІ ЖƏНЕ ОЛАРҒА ƏСЕР ЕТЕТІН ФАКТОРЛАР 

 

Мақалада Шарын мемлекеттік ұлттық табиғи бағындағы тау текенің сан мөлшері 



жəне оларға əсер ететін факторлар  қарастырылған. 

Ключевые  слова:  Шарын  мемлекеттік  ұлттық  табиғи  бағы,  тау  теке,  жануарлар 

дүниесі,  сүтқоректілер, əсер ететін факторлар. 

Takenova G.E., Kentbaeva B.A., Baybatshanov M.K. 

 

BIOLOGICAL DIVERSITY OF MAMMAL FAUNA WITHIN STATE PROTECTION 



INSTITUTIONS MOYINKUM FOREST AND WILDLIFE 

 

The article discusses the biological diversity of mammalian fauna in the territory of a 



state institution for the protection of forests and Moyinkum wildlife 

Keywords: biological diversity, mammals, birds, red book. 

 

 



ƏОЖ 639.1 

 

Талапхан К., Кентбаев Е.Ж., Байбатшанов М.К. 



 

Қазақ ұлттық аграрлық университеті 

 

 КӨЛСАЙ КӨЛДЕРІ МЕМЛЕКЕТТІК ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ ПАРКІ АУМАҒЫНДАҒЫ 

ЖАНУАРЛАР МЕН ҚҰСТАР САНЫ  

 

        Андатпа

  

        



Мақалада Көлсай көлдері мемлекеттік ұлттық табиғи паркі мемлекеттік мекемесі 

аумағында мекендейтін сүтқоректілердің санының өсу динамикасы  қарастырылған. 

 

Кілт  сөздер:  Көлсай  көлі,  Тянь-шань  тау  бөктері,  жануарлар  дүниесі,  

сүтқоректілер, марал. 

 

         Кіріспе   

         Қазақстан Республикасының биотүрлілігін сақтауда, өзінің аумағының кеңдігімен 

дүниежүзінде  тоғызыншы  жəне  көршілес  Орта-Азия    мемлекеттерінің  төртеуінен  

көлемділігімен  басым  болуы,  экологиялық  жүйесі  жəне  биологиялық  түрлерінің 

түрлілігімен      ғаламдық  деңгейде  ерекше  орын  алады. «Көлсай  көлдері»  ұлттық  парк 

аумағында  теңіз  деңгейінен 1800-3500 метрдей  биіктікте  орналасқан,  жануарлар  мен 

өсімдік  əлеміне  бай,  сонымен  қатар,  сирек  жəне  жоғалып  бара  жатқан  өсімдік  пен 

жануарлар  түрлері  кездеседі.  Табиғи  ортаның    жабайы  күйі,  адамдардың  қол  тимеген 

жекелеген бөліктері де сақталған. Көне мəдениеттік  мұраның  орындары  бар [1]. 

Ұлттық  парктың  жері,  табиғи – ауа  райы  жағдайынан  таулық  ландшафт  тобына 

жатады.  Əкімшілік  қатынаста  ұлттық  парк  аумағы  Райымбек  ауданының  батыс 

бөлігінде жəне  Алматы облысы Талғар ауданының шығыс аумағы кіреді. Ұлттық парк 



176 

 

аумағындағы  елді  мекен    Райымбек  ауданы  бойынша  ғана  орналасқан,  олар:  Саты, 



Күрметі, Қарабұлақ жəне Алғабас ауылдары. 

Күнгей  Алатауының  солтүстік  беткейінің  флорасы  мен  өсімдіктер  жамылғысын 

зерттеу   XIX ғасырдың  ортасы  мен  аяғындағы  географтар,  ботаниктер, зоологтар 

П.П.  Семенов;  Н.А.  Северцова,  А.Н.  Красновтардың    зерттеу  саяхаттарынан  бастау 

алады. XX ғасырдың 20-30 жылдары бірқатар ботаниктер осы аймақта жұмыс атқарған. 

Р.И.  Аболин (1930) жұмыстарында  Тянь-Шань  тауының  солтүстігі  мен  шығысының, 

атап  айтқанда  Күнгей-Алатауының  биіктік  белдеулері  мен  тіршілік  аймақтарының 

зерттеу  нəтижелері  баяндалған.  Күнгей-Алатауының  флорасы  мен  өсімдіктерін 

зерттеуде  үлкен  үлес  қосқан    С.А.  Арыстанғалиев  болды,  ол 1952-1954 ж.ж. 

аралығында  осы  аймақта  үздіксіз  зерттеулер  жүргізген.  Осы  зерттеулер  нəтижесінде 

жазылған    ірі    мақалалар,  осы  күнге  дейінгі  Күнгей-Алатауының  флорасы  мен 

өсімдіктері  туралы  сипаттамалардың толығы  жəне  нақтысы  болып  саналады [2]. 

Кейінгі  кезде    Солтүстік  Тянь-Шань  биіктаулыларының  флорасын  зерттеуге  аса 

мəн  беріліп  жүр.  Соның  ішінде    Күнгей  Алатауы  да  бар  (Байтенов, 1982, 1985), 

сонымен  қатар,  осы  тау  жотасының    өсімдіктерін  карталау,  бұл  қорытынды 

материалдар  авторлар  қауымдастығымен  (Ладыгина,  Рачковская,  Сафронова, 1995) 

«Карта растительности Казахстана и Средней Азии»  кітабына енгізілген.  

Жануарлардың түрлері мен олардың сандарының ауытқуы, түрлердің дамуы мен 

олардағы  өзгерістер  туралы 2007 жылдан  бастап  аңдар  есепке  алынып  «Табиғат 

жылнамасы» жасалуда [3]. 

 «Көлсай  көлдері»  МҰТП  жерінде 226 жануарлар  түрі  кездеседі.  Қазақстандағы 

жануарлардың біздің ұлттық парк аймағының жануарлары 21% құрайды. Осы аталған 

жан-жануарлардың  ҚР  Қызыл  кітабына  енген  сүтқоректілердің 6 түрі,  құстардың 14-

түрі  бар (1-кесте).  ҚР  Қызыл  кітабына  енген  жануарлар  түрлерінің 17% МҰТП 

аумағында  кездеседі.  Сүтқоректілердің 29 түрі,  жəндіктердің 15%, қанаттылар 6%, 

жыртқыштар 3%, кеміргіштер 3%, аша  тұяқтылар 3%. Омыртқалы  жануарлардың  ең 

көп  санын  құрайтын  құстар  əлемі.  Орманда  мекен  ететін 197 түрі  бар.  Оның  ішінде 

орманда мекендейтін 82 түрі кездеседі. Омыртқасыздардың 3 түрі, қос мекенділердің 3 

түрі, бауырмен жорғалаушылардың  2 түрі бар. Жəндіктердің 735 түрі бар [4]. 

 

1-кесте. «Көлсай көлдері» МҰТП-дегі 2007-2014 жылдардағы құстар саны 



Реті   Құстар 

Жылдар 


2007  2008 2009  2010  2011 2012 2013 2014 

Құр 



 

2700  2700 2710  2710  2710 2710 2710 2710 

Қырғауыл 



 

2100  2100 2300  2300  1500 1500 1300 1300 

Кекілік 


 

2800  2800 2900  2900  2000 2000 1800 1800 

Сақалды шіл 



3500  3500 3500  3500  3500 2800 2800 2800 

Бөдене 



 

4000  4000 4800  4800  4800 4800 4800 4800 

Сарала қаз 



900  900 900  900  900 900 900 900 

Гималай ұлары 



1900  1900 1920  1920  1920 1920 1800 1800 

Кідімгі түркептер  1300  1300 1300  1300  1300 1300 1300 1300 



Құз кептер 

2100  2100 2100  2100  2100 2100 2100 2100 

10 


Көк кептер 

 

2400  2400 2400  2400  2400 2400 2400 2400 



11 

Бүркіт 


 

48  48 50  50  50 52 12 12 

12 

Құмай 


 

45  45 48  48  48 50 45 45 

13 

Көкқұс 


 

143 143 43  43  43 40 40 40 

14 

Үкі 


 

82  82 55  55  55 50 50 50 

  

«Көлсай көлдері» МҰТП аумағында жерсіндірілген сүтқоректілер түрлері. 60-шы 



жылдары  Күнгей  Алатауындағы  Күрметі  аумағының  жанында  бұғының 53 түрі 

177 

 

жерсіндіруге  жіберілген,  өз-өзінен    жоғалып  кетті.  Сонымен  қатар,  жерсіндіріруге 



жіберілген ақ тиін Күнгей Алатауындағы шыршалы аймаққа көп таралды (2-кесте). 

Ұлттық табиғи парк аумағында сүтқоректі жануарлардың 29 түрі мекендейді. Тау 

белдеулерінінің  бөктерінде 17 түрі  кездеседі.  Орманды  белдеулерде 24 түрі  жəне 

Альпалық Тянь-Шань аймағында 16 түрі бар.  

 

2-кесте. Жануарлар санының  динамикасы 



Реті   Жануарлар түрі  2007  2008 2009  2010  2011 2012 2013 2014 

Марал 



 

275  275 350  350  640 642 640 648 

Елік 


 

550  550 420  420  495 512 360 397 

Сібір таутекесі 



  600  600 680  680  692 702 670 648 

Жабайы шошқа 



 450  450 550  550  564 585 603 616 

Сары суыр 



 

8500  8500 9500  9500  9500 9500 7224 7224 

Қасқыр 


 

300 300 175 175 80 85 85 85 

Түлкі 


 

275  275 275  275  275 275 124 124 

Борсық 


 

400  400 410  410  410 410 399 399 

Қоян 


 

2150  2150 2300  2300  2300 2300 2088 2088 

10 

Тянь-Шань қоңыр 



аюы 

25  25 28  28  28 29 16 16 

11 

Барыс 


 

12 12 12 12 7 5 2 3 

12 

Орта Азия 



сілеусіні 

150  105 105  105  110 110 55  55 

13 

Тянь-Шань 



арқары 

30  30 35  35  22 20 22 22 

 

Аулау  обьектісі  болып  табылатын  жануарлар  түрлері  бойынша  жылда  есептер 



жүргізіледі (3-кесте). 

 

3-кесте.  Аулау  обьектісі  болып  табылатын  жануарлар  түрлері  бойынша  есебінің 

деректер 01.10.2009ж. 

№ 

п/п 



Жабайы 

жануарлар 

түрлері 

Есептелген жабайы 

жануарлар саны 

Оның ішінде 

Еркегі %  Ұрғашысы  



Марал 

350 


103 

29 140 40 

Тау ешкі 



680 

201 


30 245 36 

Елік 



 

620 


205 

33 270 44 

Қабан 


550 

110 


20 195 35 

 

Табиғат пайдаланудан жергілікті тұрғындармен өзара пайдалы тығыз байланыс 

бар,  шектеулі  шаруашылық  аймағына  оларға  рұқсат  етіледі:  кеспе  ағаштан  тыс 

қоқымдарды  жинау  есебінен  отқа  жағатын  отын,  шөп  шабу,  бекітілген  нормалар 

бойынша  мал  жаю,  т.б.  Тұрғылықты  жергілікті  халықтар  өсімдіктер  мен  жануарлар 

əлемінің сақталуына жəне молықтыруына қызығушылық білдіруде.  

Жүйелі  қорғаудың  қорытындысында  жабайы  жануарлардың  санының  өсуі, 

көбеюі  байқалады. 2007 жылы  Тянь-шань  қоңыр  аюы 20 болса, 2008 жылы 25 басқа 

көбейген. Ал қар барысы 2007 жылы 10 бас болса, 2008 жылы 12 бас болды. Сондай-ақ 

арқар 2007 жылы 18 бас болса, 2008 жылы 30 бас болды.   

МҰТП аумақтарында теңіз деңгейінен 1800-3500 м  биіктіктерде бірегей таулы 

ландшафтар  мен  мол  көлдер  орналасқан,  аумақтар  фауна  мен  флораның  сирек 

кездесетін  жəне  құруға  жақын  түрлеріне  жəне  өсімдіктер  мен  жануарларға  бай. 

Жануарлардың  құрып  кету  қаупі  бар  жəне  аз  түрлерінің  мекендері  мен    молықтыру 



178 

 

учаскелері болып аршалы ормандар міндет атқарады. Қазақстанның фаунасының 21%-



ы,  не  болмаса  омыртқалы  жануарлардың 226 түрі  мекендейді.  Осыдан  Қазақстан 

Республикасының  Қызыл  кітабына  сүтқоректілердің 6 түрі  жəне  құстардың 13 түрі 

кіргізілген, яғни Қызыл Кітапқа енгендердің17%-ын құрайды. Сүтқоректілердің 29 түрі 

жəндік жегіштер, қол қанаттылар, жыртқыштар, қостұяқтылар жəне кеміргіштер болып 

келеді. 

 

Əдебиеттер  

 

1 «Жануарлар  əлемін  пайдалану  жəне  молықтыру,  күзету  туралы»  № 593 09.07. 

2004 ж. Қазақстан Республикасының Заңы. 

2 «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» 2006 ж 07.07. №175-ІІІ Қазақстан 

Республикасының Заңы. 

3  «Көлсай көлдері» МҰТП ММ «Табиғат жылнамасы». 

4 «Көлсай  көлдері»  МҰТП  ММ  «Техникалық-экономикалық  жəне  ғылыми 

географиялық негіздемесі». 



 

Талапхан К., Кентбаев Е.Ж., Байбатшанов М.К. 

  

КОЛИЧЕСТВО ЖИВОТНЫХ И ПТИЦ НА ТЕРРИТОРИИ ГОСУДАРСТВЕННОГО 



НАЦИОНАЛЬНОГО ПРИРОДНОГО ПАРКА ОЗЕРА КОЛСАЙ

 

 



 

В  статье  представлены  количество  животных  и  птиц  на  территории 

государственного  национального  природного  парка  озера  колсай.  Животный  мир так 

же богат и разнообразен -насчитывает более 226 видов  позвоночных животных.   



Ключевые слова: озера Колсай, млекопитающие, птицы, красная книга,  марал.   

 

Talaphan K., Kentbaev E.Zh. Baybatshanov M. K. 



NUMBER OF ANIMALS AND BIRDS ON THE TERRITORY OF STATE 

NATIONAL NATURAL PARK LAKE KOLSAY 

 

The article presents the number of animals and birds in the territory of the State 



National Natural Park Lake kolsay. The animal world is as rich and varied -naschityvaet more 

than 226 species of vertebrates. 



Keywords: lake Kolsay, mammals, birds, red book, Mara. 

 

ƏОЖ 639.1  

 

Тойлыбаева Н.Ш., Кентбаев Е.Ж., Байбатшанов М.К. 

 

Қазақ ұлттық аграрлық университеті 

 

МОЙЫНҚҰМ ОРМАНДАРЫ ЖƏНЕ ЖАНУАРЛАР ДҮНИЕСІН ҚОРҒАУ 

ЖӨНІНДЕГІ МЕМЛЕКЕТТІК МЕКЕМЕСІ АУМАҒЫНДА ТАБИҒИ ЕРЕКШЕЛІГІНЕ 

СƏЙКЕС ЖАН-ЖАНУАРЛАРДЫҢ ТАРАЛУЫ  

 

          Андатпа  

          Мақалада  Мойынқұм  ормандары  жəне  жануарлар  дүниесін  қорғау  жөніндегі 

мемлекеттік  мекемесі  аумағында  табиғи  ерекшелігіне  сəйкес  жан-жануарлардың 

таралуы мəселелері қарастырылған. 



Каталог: files -> parts
parts -> Салып, өлшеу жəне есептеу барысында дəрілік өсімдіктердің шикізат ресурстарының
parts -> Тойлыбаева Н. Ш., Кентбаев Е. Ж
parts -> Əож 373 013: 37. 033/. 035 Карбаева Ш. Ш
parts -> 130 Касымбеков И. С., Туркеев М. К., Тургумбеков А. А
parts -> Əож 637. 136. Омарова Ұ.Қ., Ережепова M. Ш., Бутин Б. М., Бəзілбаев С. М
parts -> С., Шойбекова А. Ж. Жоо оқытушысының педагогикалық шеберлігін қалыптастыру мәселелері
parts -> Суримбаева К. А., Раисов Б. О., Алимбекова Н. А., Сейитказы Г. С
parts -> Природные ресурсы и перспективы внедрения растении солодки в флоре жамбылской области в производству
parts -> 265 педагогика әoж 34. 013


Поделитесь с Вашими друзьями:


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет