Қазақстан климатының Өзгеру



жүктеу 3.1 Mb.
Pdf просмотр
бет4/5
Дата27.03.2017
өлшемі3.1 Mb.
1   2   3   4   5

-40

-20

0

20

40

60

1941

1947

1953

1959

1965

1971

1977

1983

1989

1995

2001

2007

2013

%

-40

-20

0

20

40

60

80

19

41

19

47

19

53

19

59

19

65

19

71

19

77

19

83

19

89

19

95

20

01

20

07

20

13

%

Ақтөбе облысы 

Батыс Қазақстан облысы 

Атырау облысы 

Маңғыстау облысы 



 

3.1 сүреті - Қазақстан аймақтары мен облыстарының кеңістігі бойынша 1941…2014 

жылдар аралығындағы орташаланған жылдық жауын-шашын соммасының 

ауытқуларының (%) сызықтық трендтері жəне узақ уақыттық қатарлары. 1971…2000 

базалық жылдар аралығында ауытқулар саналған. Деңгейлестірілген қисық сызығы 11-

жылдық жылжымалы орташаландырумен алынған. 3 бет 

3.1  кестесі – 1941…2014 жылдар  аралығында  Қазақстан  аумақтары  мен  облыстары 

бойынша  орташаланған  жауын-шашынның  жылдық  жəне  мезгілдік  соммасының 

ауытқуларының  сызықтық  тредтердің  көрсеткіштері (10 

жылға/мм, 10 

жылға/%). 

1971…2000 базалық жылдар аралығында ауытқулар саналған. 

 

Аймақ/облыс 



Өл-

шем 


бір-

лігі 


Жыл 

Қыс 


Көктем 

Жаз 


Күз 

*a **R


a R


2

 a R


2

 a 


R

2

 



a R

2

 



Қазақстан 

мм 


-0,8 

1,5 



-0,7 


-0,8 


-0,7 


% -0,4 


2,1 

-0,4 


-1,1 

-1,0 


Қызылорда 

мм 


-1,1 

-0,6 



-0,3 


0,1 


-0,1 


% -1,0 


-1,4 

-0,7 


0,6 

-0,2 


Оңтүстік 

Қазақстан 

мм 

-2,8 


1,1 


-4,3 


0,3 


0,3 


% -0,8 


0,3 

-2,8 


-0,6 

1,2 


Жамбыл 

мм 


-2,8 



-3,6 


-0,2 




% -1,4 

0,6 


-3,7 

-1 


-0,5 

-60

-40

-20

0

20

40

60

19

41

19

47

19

53

19

59

19

65

19

71

19

77

19

83

19

89

19

95

20

01

20

07

20

13

%

-60

-40

-20

0

20

40

60

80

194

1

194

7

195

3

195

9

196

5

197

1

197

7

198

3

198

9

199

5

200

1

200

7

201

3

%

-60

-40

-20

0

20

40

60

80

1941

1947

1953

1959

1965

1971

1977

1983

1989

1995

2001

2007

2013

%

-60


-40

-20


0

20

40



60

80

100



120

140


19

41

19



47

19

53



19

59

19



65

19

71



19

77

19



83

19

89



19

95

20



01

20

07



20

13

%



Аймақ/облыс 

Өл-


шем 

бір-


лігі 

Жыл 


Қыс 

Көктем 


Жаз 

Күз 


*a **R

a R



2

 a R


2

 a 


R

2

 



a R

2

 



Алматы 

мм 


3,1 

3,5 



10 

-2,6 


1,3 


0,8 


% 0,8 


4,5 

-1,9 


1,1 

1,1 


Шығыс 

Қазақстан 

мм 

-4,1 


0,7 


-1,4 


-2,6 


-0,9 


% -1,2 


1,2 

-2,1 


-2,2 

-1,0 


Павлодар 

мм 


0,6 

1,4 



1,1 


0,1 


-2,1 


% 0,3 


2,7 

2,0 


0,1 

-3,0 


Солтүстік 

Қазақстан 

мм 

3,7 


3,4 


17 

1,9 


-2,2 


0,7 


% 1,1 


6,2 

3,0 


-1,4 

0,8 


Ақмола 

мм 


1,9 

2,3 



1,0 


0,2 


-1,7 


% 0,5 


4,2 

1,2 


0,2 

-2,4 


Қостанай 

мм 


-2,0 

0,6 



1,0 


-1,3 


-2,5 


% -1,0 


1,2 

1,4 


-1,7 

-3,4 


Қарағанды 

мм 


0,2 

1,9 



-0,1 


-1,0 


-0,3 


% -0,4 


1,9 

-0,5 


-1,8 

-1,3 


Ақтөбе 

мм 


0,1 

2,0 



1,9 


-1,6 


-2,1 


% -0,1 


2,4 

2,7 


-2,4 

-3,4 


Батыс Қазақстан 

мм 


-4,0 

1,2 



-0,6 


-2,5 


-2,1 


% -1,6 


1,9 

-1,0 


-3,4 

-3,2 


Атырау 

мм 


-3,9 

-2,2 



10 

-0,3 


-1,4 


-0,4 


% -2,4 


-7,5 

-1,1 


-3,0 

-1,1 


Маңғыстау 

мм

 



0,1 

0,5 



1,6 


-1,7 


-0,1 


% 0,1 


2,0 

3,3 


-6,1 

-0,3 


* a –сызықтық коэффициент тренді, %/10жылға, мм/10 жылға; 

** R


– детерминация коэффициенті,% 

 

3.2  сүретінде  Қазақстан  аумқтарының  мезгілдер  боиынша  жыларалық  жауын-



шашын  соммасының  ауытқуының  жұрісі  көрсетілген.  Орташалай  Қазақстан  аумағы 

бойынша  əр  мезгілдерде  жауын-шашынның  азайуының  кішкентай  тенденциялары 

байқалған 10 жылға/0,7  мм  (статистикалық  мəні  аз),  бірақ  қыс  айларын  санамағанда, 

өйткені қыс айларында жауын-шашын мөлшерінің көтеріліуі байқалған жəне 10 жылға/1,5 

мм  құраған (10 жылға/нормадан 2,1 

%) жəне  шығарылған  барлық  трендтердің 

статистикалық мағынасы бар (3.1 кестесі).  

Қазақстан  аймақтары  бойынша 1941...2014 жылдар  аралығында  жауын-шашынның 

орташа  жылдық,  мезгілдік  жəне  айлық  мөлшерінің (10 жылға /% нормамен  саналған)  

өзгеруі  туралы  дəлірек,  нақтылы  ақпаратты 3.3 жəне 3.4 сүретінде  көруге  болады. 

Мезгілдік  жауын-шашынның  өзгеру  белгілері,  республика  аймақтарында  дақ  ретінде 

таралады. Қазақстанның көптеген аймақтарында жазбен күз айларында жауын-шашынның 



мөлшерлері 10 жылға/1...14 %  дейін  азайған,  солтүстік  пен  оңтүстік-шығыс  таулы 

жерлерді  айтпағанда.  Қыс  пен  көктем  мезгілдерінде  оңды  тенденциялар  Қазақстанның 

көптеген аймақтарында орналасты, тек онтүстік-батыс пен онтүстік-шығыс аймақтарында 

болмаса.  Мезгілдер  бойынша  жауын-шашын  мөлшерінің  барлық    тенденцияларының 

статистикалық мəні жоқ, тек қыс айларында байқалған. 

қыс 


көктем 

 

жаз 



күз 

 

 



3.2 сүреті – 1941…2014 жылдар аралығында Қазақстан аумақтары бойынша орташаланған 

жауын-шашынның мезгілдік соммасының ауытқуларының сызықтық тредтері мен узақ 

уақыттық қатарлары. 1971…2000 базалық жылдар аралығында ауытқулар саналған (%). 

Деңгейлестірілген қисық сызығы 11-жылдық жылжымалы орташаландырумен алынған. 

 

Енді  Қазақстан  облыстары  бойынша  жауын-шашынның  айлық  мөлшерінің 



өзгерістерін  қарастырайық.  Қаңтар  мен  ақпан  айларында  жауын-шашынның  көбейуінің 

мəні  əр 10 жылға  Алматы,  Павлодар,  Солтүстік  Қазақстан  мен  Ақмола  облыстарында 

жəне  солтүстік-батыс  Қазақстан  аумақтарында 0,1…13,0 % құрады.  Көктем  мезгіліңде 

жауын-шашынның  азайуы  əр 10 жылдықта 0,1…14,0 %-ға  бүкіл  республика  жерлерінде 

байқалды,  ал  Ақтөбе,  Солтүстік  Қазақстан  мен  Қостанай  облыстарының  кейбір 

аудандарында  жауын-шашынның  азайуының  маңызы  бар.  Жауын-шашынның  жаз 

айларындағы  өзгерістері  (азайуы  жағына  да  көбейуі  жағына  да)  бүкіл  Қазақстан 

облыстарында  статистикалық  мағынасы  жоқ  трендтері  байқалды,  тек  Алматы,  Жамбыл, 

Онтүстік  Қазақстан  облыстарында  шілде  айында  жауын-шашынның  əр 10 жылдықта 

6…13 %  көбейді.  Қыркүйек-қазан  айларында  Қазақстанның  көптеген  аймақтарында 

жауын-шашынның  азайуы  байқалған,  қыркүйек  айында  бүкіл  облыстардағы  кейбір 

аудандарда  статистикалық  мəні  бар  азайу  байқалды,  тек  онтүстік-шығыста  болмаса,  бұл 

жерде керісінше сəл жауын-шашынның көбейуі байқалды. Қараша-желтоқсан айларында 

-60

-40

-20

0

20

40

19

41

19

47

19

53

19

59

19

65

19

71

19

77

19

83

19

89

19

95

20

01

20

07

20

13

%

-60



-40

-20

0

20

40

60

80

100

19

41

19

47

19

53

19

59

19

65

19

71

19

77

19

83

19

89

19

95

20

01

20

07

20

13

%

-60

-40

-20

0

20

40

60

80

19

41

19

47

19

53

19

59

19

65

19

71

19

77

19

83

19

89

19

95

20

01

20

07

20

13

%

-60

-40

-20

0

20

40

60

80

194

1

194

7

195

3

195

9

196

5

197

1

197

7

198

3

198

9

199

5

200

1

200

7

201

3

%

жауын-шашынның тенденциялары көбінесе оңды белгісімен болды. Солтүстік Қазақстан 

мен Қарағанды облыстарында жауын-шашынның тенденциясінің статистикалық мəні бар 

жəне əр 10 жылдықта 6…11 % көбейуде. 

жыл 


 

қыс 


көктем 

жаз 


күз 

 

3.3 сүреті – 1941...2014 жылдар аралығындағы мезгілдік жəне жылдық жауын-шашын 



соммасының (%/нормамен 10 жылға) сызықтық трендтің коэфициентінің кеңістік таралуы. 

Трендтердің статистикалық мəні болған жағдайларда олардың сараланған мəндері бойынша 

белгілері боялған.   


қаңтар 

ақпан 


наурыз 

сəуір 


мамыр 

маусым 


шілде 

тамыз 


3.4 сүреті – 1941...2014 жылдар аралығында саналған жауын-шашынның 

(10 жылға/% нормасынан) сызықтық тенд коэффициентінің кеңістік таралуы. Норма саны 

1971...2000 жылдар аралығында шығарылған. Трендтердің статистикалық мəні болған 

жағдайларда олардың сараланған мəндері бойынша белгілері боялған.  



1 бет 

қыркүйек 

қазан 


қараша 

желтоқсан 

 

3.4 сүреті – 1941...2014 жылдар аралығында саналған жауын-шашынның 



(10 жылға/% нормасынан) сызықтық тенд коэффициентінің кеңістік таралуы. Норма саны 

1971...2000 жылдар аралығында шығарылған. Трендтердің статистикалық мəні болған 

жағдайларда олардың сараланған мəндері бойынша белгілері боялған. 2 бет 

 

3.2   2014  жылындағы  Қазақстан  аумағындағы  жауын-шашын  мөлшерінің 

ауытқулары 

 

3.5  сүретінде 2014 жылдағы  мезгілдік  жəне  жылдық  жауын-шашынның 



(1971...2000  жылдар  аралығындағы  нормасы  пайыз  санымен  саналған)  таралуы 

көрсетілген жəне тағыда жауын-шашынның мезгілдік пен жылдық көрсеткіштерінен аспау 

мүмкіндігі көрсетілген.  

Бақыланып  жатқан  қатарда  көрсеткіштің  аспау  мүмкіндігі  ауытқудың  пайда  болу 

жилігін көрсетеді.  

2014  жылда (2013 желтоқсаны – 2014 қарашасы)  Қазақстан  аймағының  көп 

жерлерінде  жауын-шашынның  жылдық  мөлшері  нормаға  сай  болды (80...120 %, 3.5 

сүреті). 

Ал солтүстік-шығыс пен онтүстік аймақтарында жауын-шашын мөлшері нормадан 

20…60 % жоғары болды. 



Бұл аймақар 2014 жылы жауын-шашынның жауғанына қарай 1941 жылдан бастап 

экстремалды ылғалы жылдардың 10 %-на кірді.  

Жылдық  жауын-шашын  мөлшерінің  тапшылығы  батыста  жəне  онтүстік-батыс 

аймақтарда орынды болған (20…60 %). Бұл аудандарда жауын-шашынның аспау мөлшері 

0-9 % құрады. 

Қыс (2013 ж. желтоқсаны –2014 ақпаны). 

Қыста  республика  бойынша  жауын-шашынның  мөлшері  нормаға  сəйкес  болды, 

кейбір  жерлерде  нормадан 20...100 %-ға  жоғары  болды.  Шығыс  Қазақстан,  Қарағанды, 

Қызылорда мен батыстың кейбір аудандарында экстремалды құрғақ болды (3.5 сүреті) бұл 

жерлерде жауын-шашынның мөлшері нормадан 60 %-ға төмен болды. . 

Көктем 

Көктемде  жауын-шашынның  тапшылығы (20…80 

%) Қазақстанның  көптеген 

аймақтарында  байқалған (3.5 сүреті).  Маңғыстау,  Атырау  жəне  Ақтөбе  облыстарында 

көктем экстремалды құрғақ болды. 

Жауын-шашынның  аспау  мөлшері 0-9 % құрады.  Жауын-шашынның  нормадан 

жоғары (40…80 %) оңды  ауытқуларының  ошақтары  Батыс  Қазақстан,  Қостанай  жəне 

Шығыс Қазақстан облыстарында байқалған. 



Жаз  

2014  ж.  жазы  Қазақстаның  көптеген  жерлерінде  экстремалды  құрғақ  жəне  құрғақ 

болды.  Нормадан 60 %-ға  төмен,  жағымсыз  жауын-шашын  ауытқуларының  ошақтары 

Батыс  Қазақстан,  Ақтөбе,  Атырау,  Маңғыстау,  Қызылорда  жəне  онтүстік-шығыс 

облыстарында тіркелген. 

Бұл аудандарда жаз мезгілі экстремалды құрғақ мезгілдер қатарына 10 %-ға кірді. 

Солтүстік  пен  солтүстік-шығыс  Қазақстан  аймақтарында  жауын-шашын  мөлшері 

нормадан 20…80 %-ға аса түсті (3.5 сүреті). 



Күз  

Күз  мезгілде  Қазақстан  аймақтарында  жауын-шашындар  нормаға  сəйкес  болды. 

Онтүстік-шығыс  аймақтардың  таулы  жəне  тауларға  жақын  аудандарында  жəне 

Қызылорда, Қарағанды облыстарында жауын-шашын мөлшері екі есе арта түсті.  

Батыс  өңірлерде  құрғақ  болды  жəне  бұл  аймақтарда  жауын-шашын  тапшылығы 

20…60 % құрады. Батыс Қазақстанның көптеген метеостанцияларының мəліметіне сəйкес, 

күз мезгілі бұл аймақта экстремалды құрғақ мезгілдер қатарына 10 % кіреді (3.5 сүреті). 

2014  жылы  жауын-шашынның  экстремалды  болғанына  баға  беру  үшін  Дұние 

жүзілік  метеорологиялық  ұйымымен  ұсынған  климаттың  өзгеруіне  байланысты  арнайы 

индекстары қолданылған. 

Төменде Қазақстан бойынша 2014 жылдағы жауын-шашынның ең көрнекті кейбір 

индекстарының анализдары мен олардын таралуы көрсетілген. 

 


жыл 

 

қыс 


көктем 

жаз 


 

3.5 сүреті – 1971…2000 жылдар аралығында саналған 2014 жылының жауын-шашын 

мөлшері (сол жақта), нормадан % санымен саналған жəне 1941…2014 жылдар аралығында 

саналған жауын-шашынның 2014 жылындағы аспау мүмкіндігі (оң жақта). 1 бет 

 

 


күз 

 

 

3.5 сүреті – 1971…2000 жылдар аралығында саналған 2014 жылының жауын-шашын 

мөлшері (сол жақта), нормадан % санымен саналған жəне 1941…2014 жылдар аралығында 

саналған жауын-шашынның 2014 жылындағы аспау мүмкіндігі (оң жақта). 2 бет 

2014  жылдағы  жауын-шашынның  тəулік  мөлшерінің  максимумы (Rx1day 

индексі).  3.6  сүретінде  қызыл  түспен  боялған  сандар  ол  жауын-шашын  мөлшерінің 

абсолюттық  максимум  көрсеткіштері,  бұл  көрсеткіштер  метостанциялардың  ашылған 

жылдардан бастап 2013 жыл аралығында саналған, ал көк түспен боялған сандар ол 2014 

жылы бақыланған жауын-шашынның тəулік максимумы.  

 

3.6 сүреті – метеостанцияның ашылған жылынан бастап 2013 жылға дейін саналған 



жауын-шашынның тəулік мөлшерінің абсолюттілік максимумы (қызыл түспен боялған) 

жəне 2014 жылында бір тəулік ішінде жауған жауын-шашынның максималды мөлшері, мм 

(көк түспен боялған). 


3.7  сүретінде 2014 жылдағы  жалпы  жауын-шашынның  бір  тəулік  ішінде 

экстремалды  көп  жауған (95 проценттіліктен  жоғары)  жауын-шашын  мөлшерінің  бөлігі 

көрсетілген. Есеп жүргізу үшін R95 жəне PRPTOT индекстары қолданылған. R95 индексі 

жауын-шашын  мөлшерінің 95 проценттіліктен  асуын  көрсетеді,  ал PRPTOT индексі – 

жауын-шашынның бір жылдағы мөлшерің көрсетеді. 

Экстремалды  жауын-шашын  мөлшерінің  көбісі  Уйл (46 

%) мен  Екібастұз 

(42 %)метеостанцияларында  байқалған.  Экстремалды  жауын-шашын  мөлшерінің  бөлігі 

бұл метеостанцияларында бірталай жоғары. 34 метеостанцияларда (жалпы санынан 36 % 

құрайды) экстремалды жауын-шашынның болғанына 20…39 % құрады.  

 

 

 



 

3.7 сүреті – 2014 жылдағы жылдық жауын-шашын қосындысының экстремалды бөлігі 

(%). Жауын-шашынның экстремалды мөлшері тəулік мөлшерінің қосындысы ретінде 

саналған жəне 95 проценттіліктен асқан. 

 

Қазақстанның  құрғақты  климатының  жағдайна  қарай CDD индексі  өте  маңызды, 



бұл индекс жауын-шашынның мөлшері 1 мм аз түскен жауынның ұзақтылығы бойынша 

максималды  мерзімін  көрсетеді  (жауын-шашын  жаумаған  мерзімінің  ұзақтылығы, 3.8 

сүреті). 

2014  жылы  бүкіл  метеостанцияларда  жауын-шашынсыз  болған  мерзім  бір  айға 

дейін  жетеді. 61 күннен 89 күнге  дейін  жететін  жауын-шашынсыз  болған  күндер  Батыс 

Қазақстан,  Атырау,  Маңғыстау,  Ақтөбе  мен  Алматы  облыстарының  кейбір 

метеостанцияларында байқалған. 

Ұзақтылығы 90 күннен 142 

күнге  дейін  жауын-шашынсыз  болған  күндер 

Қызылорда,  Жамбыл  жəне  Онтүстік  Қазақстан  облыстарының  метеостанцияларында 

байқалған. 

 


 

 

 



3.8 сүреті – 2014 жылдағы жауын-шашын жаумаған мерзімінің максималды ұзақтылығы 

(күн). 


 

2014  жылдағы  жауын-шашын  жауған  мерзімінің  максималды  ұзақтылығы (1 



мм  жоғары  болған  жауын-шашынның  мөлшері CWD индексі) 3.9 сүретінде 

көрсетілген. 

CWD  индексінің  санауына  байланысты  жауын-шашын  жауған  мерзімінің  максималды 

ұзақтылығы 2 күннен 9 күнге  дейін  созылған.  Солтүстік  Қазақстан,  Ақмола,  Қостанай 

облыстарында  жəне  онтүстік-шығыс,  солтүстік-батыс  Қазақстан  аймақтарының  жауын-

шашын 5...7 күн  қатар  жауған.  Онтүстік  Қазақстан  облысының  Тұрар  Рысқұлов  ауылы, 

Тасарық метеостанцияларында ұзақтылығына қарай ең ұзақ жауын-шашын жауған уақыт  

8 - 9 күнді құрады.  

 


Каталог: files -> userfiles
userfiles -> Мифы Древней Греции: «Подвиги Геракла»  Легенды Англии: «Робин Гуд»  Метафора «Легенды Шотландии» Фольклор и литература
userfiles -> Список художественной литературы для самостоятельного чтения
userfiles -> Рассказ. Б. Комеков, С. Утениязов. «Шокан Уалиханов». Рассказ. Ж. Касымбаев.«Абылай хан»
userfiles -> Издается с 1 января 1991 года еженедельная городская газета рекомендуемая цена 35 тенге
userfiles -> С доставкой для предприятий – 1800 тг
userfiles -> И государству
userfiles -> Виртуалды әлемге ен
userfiles -> Вернуть доверие к тенге


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет