Дәрістер. 1 дәріс. Ғылым ретіндегі Қазақстан тарихының мақсат, міндеттері және оны зерттеудің өзектілігі



Pdf көрінісі
бет32/43
Дата05.11.2022
өлшемі0,78 Mb.
#47647
1   ...   28   29   30   31   32   33   34   35   ...   43
Қазақстандағы ЖЭС. 
Азамат соғысы кезінде Қазақстанда национализацияланған 307 
кәсіпорынның 230-ы жұмыс істемеді. Шегініп бара жатқан казак бандылар, 
патша әскері Қазақ жерін тонап, қиратты, халықты қырғынға ұшыратты. 
Жезқазған мен Успенск рудниктерін су басып Ембі мұнай кәсіпшіліктері 
қиратылды. Сол кездегі елдің экономикасын көтеру үшін 1921 ж. наурызда 
коммунистік партияның Х съезіне әскери коммунизм саясатынан жаңа 
экономикалық саясатқа көшу белгіленді. 
Жаңа экономикалық саясаттың әскери коммунизм саясатынан 
ерекшелігі салғыртты заттай салықпен ауыстыру. Бұның мәнісі енді шаруа 
өзінің белгілі салығын өтегеннен кейін қалғанын өзінің керегіне жаратты. 
Сондай-ақ ұсақ кәсіпшілікке ұсақ жеке меншікке рұқсат етілді. Меншіктің 
бірнеше түрлері болды. Мемлекеттік меншік, жеке меншік, кооперация тағы 
басқа меншіктер. 
Жаңа экономикалық саясат аз уақыттың ішінде үлкен табыстарға 
жеткізді. 
Бұл саясат 1929 жылға дейін қолданылды. Ал кейіннен Сталин ауыл 
шаруашылығын бір ғана колхоздық меншікке айналдырды. 
Жаңа экономикалық саясат кезінде қазақ еңбекшілерін мемлекеттік 
шаруашылық құрылысқа тартуда 1921 ж. Ораз Жандосовтың басшылығында 
құрылған «Қосшы» одағы үлкен роль атқарды. «Қосшы» кедейлерге жер 
бөліп беруге қамқорлық жасады, еңбекшілердің саяси сана-сезімін, мәдени 
дәрежесін көтеру жөнінде көп жұмыс жүргізді. 
Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру – Қазақстан шаруаларының 
трагедиясы. 1927 жылы партияның ХҮ съезінде елді коллективтендіруге 
бағыт алуға шешім қабылданды. Бұл науқан 1929 жылы Сталиннің „Правда” 
газетінде жарияланған „Ұлы бетбұрыс” деген мақаласынан кейін аса 
қарқынмен жүргізілді. 
1928 жылы Қазақ АКСР Атқару комитеті мен халық комиссарлар 
Кеңесінің „Бай шаруашылықтарын тәркілеу” туралы қаулысы шықты. Осы 
қаулының негізінде жеті жүзге жуық ірі бай шаруашылықтары тәркіленіп 
олардың иелері қанаушы тап ретінде атылды. Осы саясат кейіннен 
колхоздастыру кезінде де жалғасып, оған орта шаруалар да ұшырады. 
Қазақстандағы коллективтендіру аса жылдамдықпен жүргізілді. 1928 
жылы Қазақстанда барлық шаруа қожалықтарының 2% колхоздарға біріксе, 
1930 ж. Олардың саны 50% -ке жетті. 1931 ж. Олардың саны 65% болды. 
Қазақстандағы коллективтендіру қазақ халқының ғасырлардан бері қолданып 
келе жатқан көшпелі тұрмысын, әдет-ғұрпын, салт-санасын ескерілместен 
жүргізілді. Шаруаларды еріксіз, зорлап колхоздарға кіргізді. Қазақтарды 
күштеп отырықшылыққа көшірді. Халықтың қолындағы мал еріксіз колхозға 
тартып алынды. Бұл істердің барлығы дайындықсыз жүргізілгендіктен және 
қысқы жем шөптің болмауынан Қазақстандағы мал шаруашылығы үлкен 


апатқа ұшырады. 1932 жылдың ақпан айына дейін колхоздардағы малдың 
87% -і апатқа ұшырады. 
Сонымен бірге индустрияландыру жылдарында Ресейдің орталық 
аудандарындағы ірі құрылыстардағы жұмысшыларды етпен қамтамасыз ету 
мақсатында малдың біраз бөлігі Ресейге жіберілгеннен кейін 1928 жылға 
дейін Қазақстанда 40 миллион мал болса 1933 жылғы Қазақстанда 5 
миллионға жуық қана мал қалды. Қолындағы күн-көріс малынан 
айырылғаннан кейін және көптеген салықтардың салынуына байланысты 
қазақтардың өзі де аштыққа ұшырады.
Коллективтендіру 
жылдары 
жіберілген 
өрескел 
қателіктердің 
салдарынан 2 миллион 200 мың адам қазаға ұшырады. Бұл сол кездегі қазақ 
халқының 49% -і еді. 1 миллионға жуық адам шет мемлекеттерге кетті. 
Қазақстандағы коллективтендіру жылдарындағы жіберілген қателіктер 
тікелей жауапты адам 1925-1933 жылдар аралығында Қазақстан аймақтық 
коммунистік партиясының бірінші хатшысы болып істеген Голощекин еді. 
Ол жергілікті халықтың әдет-ғұрпын білместен Қазақстанда ойына келгенін 
істеп, елді басқаруда командалық-бюрократиялық әдісті қолданды, өзінің 
жеке билігін орнатты. Голощекин Қазақстанда „Кіші Қазан” идеясын 
жүргізді. Оның бұл идеясына Рысқұлов, Нұрмақов, Сәдуақасов, Төрегожин 
сияқты қайраткерлер қарсы шықты. Бірақ Голощекинді Сталин қолдап 
отырды. Қазақстандағы аштық және оның себептері туралы Тұрар Рысқұлов 
Сталинге бірнеше рет хат жазды. 
Зорлап ұжымдастыру салықтың көп салынуы және Кеңес өкіметінің 
мұсылман дініндегі мешіттерді жауып тастауы, мұсылман әдет-ғұрыптарына 
тиым салуы халықтың наразылығын туғызды. Соның салдарынан 1929-1932 
жылдар аралығында Қазақстанның көптеген аймақтарында шаруалар 
көтерілістері болды. Алғашқы осындай көтерілістің бірі Қазақстанның 
оңтүстігінде Бостандық ауданында басталды. 
Сондай-ақ көтеріліс Қостанай округінің Бетпаққара ауданында, 
Оңтүстіктегі Созақ ауданында, Қызылқұмда, Ырғызда, Маңғыстауда, 
Қарақалпақстанда ірі шаруалар көтерілістері болды. Бұл көтерілістерді Кеңес 
үкіметі арнайы әскери бөлімдер күшімен басып, оған қатысқандары қатаң 
жазаға тартты. 5551 адам сотталып, олардың 883-і атылды. 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   28   29   30   31   32   33   34   35   ...   43




©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет