.
Осылайша, Оңтүстік
-
Қазақстан (8,4%) және Жамбыл облыстарында (7,6%) «Білім
берудегі ЖӨӨ»
көрсеткіштері жоғарғы деңгейді көрсетеді
.
Тағы бір жайт Атырау
облысында «ЖӨӨ
-
нің адам басына шаққандағы» пайызының көлемі жоғарғы
көрсеткіштерді көрсеткенімен, ЖӨӨ
-
нің білім берудегі көрсеткіштері төмен
( 1.1.2
кесте
).
1.1.2.
ЖӨӨ
/
Білім берудегі ЖӨӨ
Өңір
%
ЖӨӨ
Білім берудегі
ЖӨӨ
Акмола
2,7
5,9
Ақтөбе
5,1
3,5
Алматы
4,8
5,0
Атырау
10,3
1,2
Батыс Қазақстан
5,7
2,5
Жамбыл
2,6
7,6
Қарағанды
8,5
2,9
Қостанай
3,7
4,4
Қызылорда
3,9
4,0
Маңғыстау
6,6
1,6
Оңтүстік Қазақстан
5,6
8,4
Павлодар
4,9
3,2
Солтүстік
-
Қазақстан
2,2
5,9
Шығыс
-
Қазақстан
5,8
4,3
Астана қаласы
9,0
2,9
Алматы
қаласы
18,7
2,7
ҚР
100
3,5
Дереккөзі
:
ҚРСА мәліметтері
ҰЛТТЫҚ БАЯНДАМА
13
Халықтың әлеуметтік
-
экономикалық даму
қарқыны мен деңгейін анықтау
кезінде олардың қаржылай кірістерін де, сондай
-
ақ халықтың қаржылай шығыс
көлемін де ескере кету жөн.
Тұрғындардың
білім
алуға жұмсаған шығындары
құрылымының
негізгі бөлігі жоғары білімге (25,5%) мектепке дейінгі білім беруге
(
18,4%) және азық
-
түлікке
(16,7%)
жұмсалады
.
Халық бастауыш және орта білім
алуға бір пайыздан да
аз қаржы жұмсайды (
0,7%-
дан
).
Халықтың бюджетінде
оқулықтар сатып алуға
3,4%,
бейресми шығындарға
–
5,4%
және репетиторлық
қызметтерге
- 2,5%
қарастырылған
.
Репетиторлық қызметке сұраныстың артуының
негізгі себептері: олимпиадаларға, жарыстарға
қатысу және білім деңгейін жоғарғы
деңгейде қабылдау мақсатында
,
сырқат салдарынан немесе басқа да
жағдайлардың
болуы
себептерінен
мектеп
бағдарламасынан
артта
қалушылықтардан туындайды.
Халықтың тұрғылықты жерлеріне байланысты жасалған талдау барысында
қала тұрғындарының мектепке дейінгі білім беруге шығыс көрсеткіші
14,4%
( қала
-
23,9%,
ауыл
-9,5%)
құрайды
.
Ауыл тұрғындары студенттерге пәтер жалдауға
4,5
есе төлейді.
Осылайша, қала тұрғындары репетирорлық қызметке 7,6 есе көп
шығын шығарады
(1.1.3
кесте
).
1.1.3
кесте. Халықтың білімге жұмсайтын шығын құрылымы
%
Білім беруге жұмсалатын шығын
Барлығы
Оның ішінде
қала тұрғындары
ауыл тұрғындары
Мектепке дейінгі білім беруге төлемақы
18,4
23,9
9,5
Оқулықтар сатып алу
3,4
2,9
4,2
Оқушылар үшін мектеп
формасын алу
4,4
3,9
5,3
Тамақтануға
шығатын шығын
16,7
15,9
18,2
Жол қатынастарына жұмсалатын төлемақы
7,7
6,7
9,2
Бастауыш мектепке төленетін төлемақы
0,7
1,1
-
Жалпы орта білімге төленетін төлемақы
0,7
1,0
0,3
Кәсіби орта білім беруге төленетін
төлемақы
8,7
7,6
10,5
Жоғары білім алуға жұмсалатын төлем
25,5
25,1
26,0
Білім алуға
бейресми төлемдер
5,4
5,0
6,1
Студенттерге (оқушыларға) пәтерді жалға
алуға
төлемақы
4,9
2,1
9,4
Репетиторлық
қызмет
2,5
3,8
0,5
Ересектердің және т.б. білім алуы
1,0
1,0
0,8
Дереккөз: ҚР СА
мәліметтері
ҰЛТТЫҚ БАЯНДАМА
14
Ересектерді оқыту жұмыспен қамтамасыз ету саласындағы бағдарламалар
аясында жүзеге асады
-
«Жол
картасы
-
2020»
және «Жұмыспен қамтамасыз ету
-
2020». Өмір
бойы білім
алу тәжірибе мен дағдыларды үйренуге бағытталған білім
беру мен оқыту қызметінен құралған.
Білім беру жүйесінің дамуына
әсер етушіні анықтауда
мемлекеттің
әлеуметтік
-
экономикалық
даму деңгейі ғана емес, сонымен қатар нәтижелілігі,
халықтың демографиялық құрылымы мен географиялық ерекшеліктері
(туылу
саны, халықты белгілі білім деңгейімен қамту, халықтың тығыздығы, көліктік
инфроқұрылым және т.б )
де әсер етеді.
Республикада халық саны 2012 жылы басына қарай 16,6 млн
.
адамды
құрады
.
2012 жылы туылу көрсеткіші 380,9 мың адамды көрсетсе, ал ол
2011 жылмен салыстырғанда 8404 адамға артық
( 1.1.1
сурет
).
1.1.1
сурет.
Қазақстан
:
халықтың туылуы, адам
Дереккөз: ҚР Статистика агенттігінің мәліметтері
Өңірлік бөліністегі
халықтың табиғи
қозғалысы
көрсеткіштерінің
мониторингі мемлекеттік білім беру саясатының дұрыс жоспарланғанын және
уақытылы түзету жұмыстарының жүргізілетіндіктерін көрсетеді
-
ол дегеніміз
балаларды сапалы мектепке дейінгі және жалпы орта біліммен қамтамасыз ету,
педагогикалық мамандармен
жасақтау, қажетті оқу құралдарын жеткізу мен
тамақтандыру және т.б.
Көші
-
қон үдерісінің қарқынды түрде өсуі Алматы мен Астана қалаларында,
сондай
-
ақ Алматы мен Маңғыстау облыстарында кездеседі.
Халықтың кері қайту
көрсеткіштері Батыс Қазақстанда (
-8 310),
Оңтүстік Қазақстанда (
-7
485) және
Жамбыл облысында
(-6
391 адам)
(1.1.4
кесте
).
3
8
0
9
4
8
8
0
0
9
0
8
7
0
9
2011
2012
ҰЛТТЫҚ БАЯНДАМА
15
1.1.4 кесте.
Казақстан
:
халықтың көші
-
қоны
,
өңір
2011
2012
Өңір
келді
шықты
қалғандары
келді
шықты
қалғандары
Ақмола облысы
14 297
20 023
-5 726
13 352
16 782
-3 430
Ақтөбе облысы
9 540
12 710
-3 170
8 364
11 129
-2 765
Алматы облысы
46 894
41 958
4 936
43 480
37 089
6 391
Атырау
облысы
8 526
9 028
-502
8 456
7 931
525
Батыс Қазақстан облысы
14 303
16 033
-1 730
13 147
14 499
-1 352
Жамбыл облысы
8 178
19 331
-11 153
13 928
20 319
-6 391
Қарағанды облысы
27 598
30 804
-3 206
24 625
28 762
-4 137
Қостанай облысы
20 115
24 267
-4 152
19 811
22 198
-2 387
Қызылорда облысы
11 800
14 790
-2 990
11 836
13 498
-1 662
Маңғыстау облысы
21 183
12 829
8 354
18 664
10 803
7 861
Оңтүстік Қазақстан облысы
31 790
41 649
-9 859
35 298
42 783
-7 485
Павлодар
облысы
12 983
16 773
-3 790
13 302
16 059
-2 757
Солтүстік Қазақстан облысы
10 744
16 964
-6 220
10 991
15 893
-4 902
Шығыс Қазақстан облысы
33 344
42 649
-9 305
28 481
36 611
-8 130
Астана
қаласы
59 196
28 061
31 135
50 831
31 514
19 317
Алматы
қаласы
72 378
49 898
22 480
51 549
41 673
9 876
ҚР
402 869
397 767
5 102
366 115
367 543
-1 428
Дереккөз: ҚР Статистика агенттігінің мәліметтері
Қоныс аудару ағымының қарқынды түрде өсуі
Астана мен Алматы
қалаларында
,
сол сияқты, Алматы мен Астана облыстарында байқалады. Алып
шаһарлар өзіне негізгі қорларды
-
ең бастысы экономикалық белсенді халық пен
инвестицияларды
тартады
.
Республика халқын
құрылымдық жағынан талдау қала тұрғындарының
ауыл тұрғындарынан әлде қайда көбірек екендігін көрсетеді.
Өңірлік бөліністе
Алматы, Жамбыл, Маңғыстау және Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы қала
тұрғындар санының көрсеткіштерінің азаюы байқалады, ол табиғи өсудің азаюы
мен кетудің
кемуімен түсіндіріледі
(1.1.2
сурет
).
ҰЛТТЫҚ БАЯНДАМА
16
1.1.2
сурет.
Қазақстан
:
2012 жылғы қала мен ауыл тұрғындарының құрылымы
Дереккөз: ҚРСА
мәліметтері
2012 жылы ауыл тұрғындар санының
өсуі бес облыста байқалды (Қостанай,
Павлодар, Ақмола, Батыс Қазақстан, Қарағанды облыстары), бұл ауылдардағы
әлеуметтік
-
экономикалық
өмірді
жақсартуға
бағытталған
мемлекеттік
бағдарламаларды
(«Агробизнес
-
2020», «Дипломмен ауылға»)
жүзеге асырумен
байланыстырылады. Ауыл шаруашылықтың дамуы агроөндірістік бизнестің
дамуына, жаңа жұмыс орындарының ашылуына, ауылдық жердегі халықтың бос
уақытын үнемді пайдалануына жол ашады.
Республика халқының жас ерекшелігіне байланысты жасалатын талдау
халықтың даму алғышарттары мен өзгерістерді анықтауға мүмкіндік туғызады.
ҚРСА
мәліметтеріне сүйенсек халықтың басым бөлігі, оның ішінде
еңбекке
жарамды
–
63,6%,
жасы еңбек жасына жетпеген
- 26,4%,
еңбек жасынан
өтіп
кеткен
–
10,0%
құрайды.
Қазақстанның негізгі бөлігі жасы
20-24
құрайтын
жастардан тұрады
- 10%, 25-29
жастағылар саны
–
8,9%,
1 ден 4 жас
аралығындағы балалар саны
–
8,2%.
Жыл сайын
0 дан
9
жас аралығындағы
4
6
,7
6
1
,7
2
3
,2
4
8
,0
4
8
,5
3
8
,9
7
8
,3
5
0
,8
4
2
,3
5
1
,7
3
9
,1
6
8
,9
4
0
,8
5
8
,2
100
100
5
4
,7
5
3
,3
3
8
,3
7
6
,8
5
2
,0
5
1
,5
6
1
,1
2
1
,7
4
9
,2
5
7
,7
4
8
,3
6
0
,9
3
1
,1
5
9
,2
4
1
,8
4
5
,3
қала тұрғындар үлесі
ауыл тұрғындар үлесі
ҰЛТТЫҚ БАЯНДАМА
17
балалар саны өсуде
. 10-
нан
19
жас аралығындағы жасөспірімдер
еңбекке
жарамсыз топтарда
–
65-69
жас,
адам саны азаюда
.
Елдің әлеуметтік
-
экономикалық дамуындағы
мәнмәтіндік факторын
халықтың гендерлік құрылымы аса маңызды
болып табылады
.
Халық санының
динамикасы осы көрсеткіштер бойынша әйел адамның да, ер адамның да азын
-
аулақ өсімін
көрсетеді
.
Гендерлік аспектіде әйел адам үлесінің сәл басымдығын
–
51,8%
(ерлер
- 48,2,%)
көрсетеді
.
Білім беру жүйесінде мектепке дейінгі және
мектеп жасындағы топтар арасында ұл балалар саны
-
0 дан 19 жас
аралықтарында басым болып келеді
. 20 -
жастан бастап қыз балалар санының
артуы байқалады
(1.1.3
сурет
).
1.1.3
сурет. Қазақстан
:
халықтың гендерлік құрылымы,
2012
жыл
/
адам
Дереккөз: ҚРСА
мәліметтері
192 998
733 153
708 436
574 126
658 376
797 405
764 604
641 578
575 051
531 980
501 630
482 235
349 742
253 300
395 973
183 527
693 406
669 615
547 938
631 823
804 407
775 644
654 085
605 007
568 792
552 622
555 448
434 925
351 036
723 487
-1 000 000
-600 000
-200 000
200 000
600 000
1 000 000
1 жасқа дейін
1-4
5-9
10-14
15-19
20-24
25-29
30-34
35-39
40-44
45-49
50-54
55-59
60-64
65 және одан жоғары
ерлер
әйелдер
ҰЛТТЫҚ БАЯНДАМА
18
Осылайша, мемлекеттік білім беру саясатын жүзеге асыру мен оны
жоспарлауда халық санының тұрақты өсуі көрсеткіштерін болжауға және есепке
алуға болатындығын көрсетеді.
Республиканың білім беру жүйесі еңбек нарығының сұраныстарын және
білім беру ұйымдары бітірушілерінің құрылымы арасындағы тепе
-
теңдікке жету
мен кадрларды даярлау жүйесінде үйлестіруді қамтамасыз ете отырып,
экономиканың жеке салаларының даму деңгейін есепке алады. ҚРСА
мәліметтері
бойынша 2012 жылы халық арасында экономикалық
белсенді адамдар жасы
15 жас және одан
жоғары
207 295 (2011
–
8 774 638, 2012 - 8 981 933),
еңбекпен
қамтылған адамдар
–
205
517 адамды
(2011
–
8 301 635, 2012 - 8 507 152)
құрады
.
Сонымен қатар жұмыссыздар санының азын
-
аулақ өсуі
байқалады
–
1 778
адам
(2011
–
473 003, 2012
–
474 781).
2011 жылмен салыстырғанда жұмыссыздар саны көрсеткішінің
0,1%
төмендеуі байқалады
.
Сонымен қатар жастар арасындағы жұмыссыздық
(15-28
жас аралығы
)
республика бойынша жұмыссыздықтың
0,1%
құрайды
(1.1.4
сурет
).
1.1.4
сурет. Қазақстан
:
жұмыссыздық деңгейі
, %
Дереккөз: ҚРСА
мәліметтері
«Жол картасы», «Халықты жұмыспен қамтамасыз ету
-
2020» әлеуметтік
бағдарламаларының көмегі
тұтастай алғанда жұмыссыздық мәселесін шешуде
бағаланып отыр
.
Жастарды жұмыспен қамтамасыз ету
және жұмысқа
орналастыру
мәселелері
өзге де әлеуметтік жобалар арқылы
шешіліп отыр
.
Атап
5,4
4,6
6,3
2,1
28,4
5,3
3,9
5,4
2,5
28,3
Жұмыссыздықтың
жалпы деігейі
Жастар
жұмыссыздығы
( 15-
24 жастағы)
Жастар
жұмыссыздығы
(15-
28 жастағы)
Ұзақ мерзімді
жұмыссыздық
Халықтың
экономикалық
енжарлығы
2011
2012
ҰЛТТЫҚ БАЯНДАМА
19
айтсақ, «Жасыл ел» жобасы арқылы жеті жыл ішінде
160
мың
студенттер қауымы
мен жұмыссыз жастар жұмыспен қамтамасыз етілген. Ал «Дипломмен ауылға»
бағдарламасы арқылы ауыл аймақтарында педагогтар саны
- 1,8
есеге,
дәрігерлер саны
-
2,7 есеге өсті
.
«Жастар тәжірибесі» жобасы арқылы 3 жыл
ішінде 50 мың түлек тұрақты жұмыс орындарымен
қамтамасыз етілді.
Білім беру жүйесінің деңгейі еңбек нарығындағы бәсекелестікке
қабілеттілігінің негізгі факторы
болып табылады. Республика халқының арасында
жұмыспен қамтамасыз етілген жоғары немесе техникалық, кәсіби білімдері барлар
үлесі
61,8%
(30% мен
31,8%
арақатынасында
)
құрайды
.
Ол
2011 жылмен
салыстырғанда жұмыспен қамтамасыз етілгендер арасында жоғары кәсіби білімі
барлар саны
- 2%
өссе
,
орта кәсіби білімдері барлар саны
2,3%
ға кеміді (
1.1.5
кесте
).
1.1.5
кесте. Жұмыспен қамтамасыз етілгендерді білімдері бойынша іріктеу, мың адам
2011
2012
мың
адам
%
мың адам
%
Барлық қызметтегілер
8 301,6
100
8 507,2
100
Білімдері барлар
Жоғары
2 324,1
28,0
2 543,4
30,0
Аяқталмаған жоғары
246,8
3,0
256,9
3,0
Орта кәсіби
2 445,4
29,5
2 708,4
31,8
Бастауыш кәсіби
666,4
8,0
646,0
7,6
Жылпы орта
2 370,4
28,6
2 171,6
25,5
Негізгі жалпы
211,1
2,5
161,3
1,9
Жалпы бастауыш
37,5
0,4
19,5
0,2
Дереккөз: ҚРСА
мәліметтері
Статистикалық мәліметтерді талдау
білімнің бар болуы жұмыспен
қамтамасыз етілуді айқындайтын көрсеткіш
-
білім деңгейі неғұрлым жоғары
болса
,
жұмыспен қамтылу деңгейі мен жұмыссыздық төмен болады
.
Кәсіби білімі
жоқ тұрғындар арасындағы жұмыспен қамтылу төмен және жұмыссыздық
көрсеткіші айтарлықтай жоғары
(1.1.5
сурет)
.
ҰЛТТЫҚ БАЯНДАМА
20
1.1.5
сурет.
Халықты экономикалық белсенділігі мен білімі бойынша
бөлу, мың адам
Дереккөз: ҚРСА мәліметтері
Осылайша, бүгінгі таңда білім беру жүйесі республиканың әлеуметтік
-
экономикалық көрсеткіштері мәнмәтінінде еңбек кадрларын дайындау мен
кәсібилігін
арттыруды,
оларды
кәсібилік
дағдыларын
машықтандыруды
қамтамасыз етеді. Сонымен қатар
,
экономикалық қажеттіліктің өмірлік шындығы
адамнан бүкіл қызметті жаңалау барысында кәсібилік деңгейде қоғам мен
мемлекет игілігі үшіні үздіксіз біліктілікті арттыруды талап етеді.
1.2.
Қазақстанның білім беру жүйесі:
халықаралық рейтинг
Еліміздің
дамуы
мен экономикалық өсуі сапалы білім берудің
негізгі
факторы ретінде
оның әлемдік кеңістікте
бәсекеге қабілетті болуына
мүмкіндік
береді. Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігі халықтың әл
-
ауқатының көрсеткішіне
тікелей байланысты. Қазақстанның
әлемдік рейтингте нық тұғырда болуы
экономикасының
қарқынды өсіп келе жатқандығына байланысты
.
Елдің бәскеге қабілеттілік рейтингісі жыл сайынғы Дүниежүзілік
экономикалық форум (ДЭФ) ұсынған Жаһандық Бәсекеге қабілеттілік индексі
(ЖБИ) елдерді 28 статистикалық және 83 пікіртерімдік көрсеткіштері
бойынша
ранжирлейді. Рейтингтегі топтастырылған 12 құраушының ішіндегі айналмалылар
арасында бастауыш және жоғары білім беру, кәсіби дайындық, инновация және
тағы басқа көрсеткіштер берілген
(1.2.1
сурет
).
Б
ар
л
ы
ғы
қа
мт
ы
л
ға
н
ж
ұмы
ссы
з
эк
он
оми
ка
л
ы
қ
бе
л
се
нд
і
Б
ар
л
ы
ғы
қа
мт
ы
л
ға
н
жұмы
ссы
з
эк
он
оми
ка
л
ы
қ
бе
л
се
нд
і
2011
2012
жоғары
аяқталмаған жоғары
кәсіби орта (арнаулы)
кәсіби бастауыш
жалпы орта
негізгі орта
жалпы бастауыш
ҰЛТТЫҚ БАЯНДАМА
Достарыңызбен бөлісу: |