Қабдеш жұмаділов қабдеш Жүмаділов



Pdf көрінісі
Дата12.03.2017
өлшемі207,67 Kb.
#8855

Электронная библиотека сайта 

http://info-space.ucoz.net/

 Березовской школы «Онлайн читалка» 

Приятного чтения! 

 

ҚАБДЕШ ЖҰМАДІЛОВ 

 

Қабдеш  Жүмаділов (24.04.1936  ж.  т.)  - жазушы, Қазақстанның халық жазушысы.  Оның  «Жас 

дәурен»өлеңдер,  «Қаздар  қайтып  барады»,  «Сары  жайлау»,  «Шарайна»,  «Сәйгүліктер» әңгіме, 

повесть  жинақтары,  «Көкейкесті»,  «Бақыт  жолында»,  «Атамекен» т.  б.  романдары,  «Соңғы  көш» 

оқырман  қауымға  жақсы  таныс.  ЖұмаділовкеШығыс  Түркістандағы қазақтардың  өмірі  мен 

азаттығы 

жолындағы 

күресі 

суреттелген 



«Тағдыр» романы үшін 

Қазақстан 

Республикасының Абай атындағы  Мемлекеттік  сыйлығы  берілген.

[1]


"Қазақ  әдебиеті"  газетінде 

(1965 - 67), "Жазушы" баспасында (1967- 76), Қазақстанның Баспа, полиграфия және кітап саудасы 

істері  жөніндегі  мемлекеттік  комитетінде  (1976  -  81)  қызмет  істеген.  1981  жылдан  шығарманың 

жұмыста. Жұмаділовтің алғашқы өлеңдері 1954 жылдан жергілікті баспасөз беттерінде, ал "Жамал" 

тырнақалды  әңгімесі  1956  жылы  Үрімжіде  шығатын  "Шұғыла"  журналында  жарияланған. 

Жұмаділовтің бір олеңдер жинағы, сегіз роман, бес повесть, ондаған әңгіме, мақалалар жинақтары 

жарық  корген.  Олардың  негізгілері  "Қаздар  қайтып  барады"  (1967)  атты  әңгімелер  жинағы, 

"Көкейкесті"  (1969),  "Соңғы  қош"  (1974  -  81,),  "Атамекен"  (1985),  "Тағдыр"  (1988,)  романдары, 

"Соңғы көш" (1-кітап 1974; 2-кітап 1981) және "Дарабоз" (1-кітап 1994; 2-кітап 1996) дилогиялары. 

Жұмаділовтің соңғы жылдардағы көлемді шығармасы - "Таңғажайып дүние" (1998) ғұмырнамалық, 

"Қылкөпір" (2003) романдары. 

Жазушы өмірінің елеулі кезеңдері 

 

1936-жыл, 24-көкек. Жазушы Қабдеш Жұмаділов Тарбағатай тауының күнгей 



бетіндегі Малдыбай бұлағының бойында дүниеге келді. 

 



1944-1947 жылдар. Өз әкесі салдырған Сібетідегі бастауыш мектепте оқыды. 

 



1949-жыл. Шәуешектегі жеті жылдық қазақ мектебіне оқуға түсті. 

 



1952-1956 жылдар. Шәуешек гимназиясында оқыды. 

 



1954-жыл. Үрімжіде шығатын «Шыңжаң газетінде» алғашқы өлеңі жарық көрді. 

 



1956-жыл. «Шұғыла» журналының бірінші нөмірінде «Жамал» атты тұңғыш 

әңгімесі басылды. 

 

1956-1958 жылдар. Қытай үкіметінің жолдауымен Алматыға келіп, Қазақ 



Мемлекеттік университетінің физика факультетінде оқыды. 

 



1958-1962 жылдар. Қытайда саяси қуғын-сүргінге ұшырады. 

 



1962-жыл. Шынжаңнан ауған қалың көштің бұйдасын ұстап, атажұрт Қазақстанға 

қайтып оралды. 

 

1962-1965 жылдар. Алматыдағы оқуын қайта жалғастырып, Қазақ Мемлекеттік 



университетін бітіріп шықты. 

 



1965-жыл. Өзімен тағдырлас Самал Әукенқызына үйленді. 

 



1965-1967 жылдар. «Қазақ әдебиеті» газетінде қызмет істеді. 

 



1967-1976 жылдар. «Жазушы» баспасының проза бөлімінде аға редактор болды. 

 



1976-1981 жылдар. Мемлекетгік Баспасөз комитетінде қызмет атқарды. 

 



1981-жыл. Кеңсе қызметін тастап, бірыңғай шығармашылық жұмысқа көшті. 

 



1983-жыл. «Соңғы көш» романы үшін жазушыға М. Әуезов атындағы әдеби 

сыйлық берілді. 

 

1989-жыл. Жазушы арада отыз жыл өткенде Шынжаңға сапар шегіп, ата қонысын 



аралап қайтты. 

 



1990-жыл. Қ. Жұмаділовке «Тағдыр» романы үшін Абай атындағы Мемлекеттік 

сыйлық берілді. 

 

1996-жыл. Жазушының 60 жасқа толған мерейтойын республика жұртшылығы 



салтанатпен атап өтті. 

 



1998-жыл, 23-қазан. Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығымен Қабдеш 

Жұмаділовке «Қазақстанның халық жазушысы» деген құрметті атақ берілді. 



Шығармалары 

1.

 



«Жас дәурен». Өлеңдер жинағы: «Жазушы».— Алматы, 1966. 

2.

 



«Қаздар қайтып барады». Әңгімелер жинағы: «Жазушы», 1968. 

3.

 



«Көкейкесті». Роман. «Жазушы», 1969. 

4.

 



«Зов» — «Көкейкесті» романының орысшасы: «Жазушы», 1972. 

5.

 



«Соңғы көш». Роман, І-кітап: «Жазушы», 1974. 

6.

 



«Бақыт жолында». Роман, әңгімелер: «Жазушы», 1976. 

7.

 



«Саржайлау». Повестъ, әңгімелер: «Жазушы», 1978. 

8.

 



«Последнее кочевье» — «Соңғы көштің» бірінші кітабы. Орыс тілінде: «Жазушы», 

1980. 


9.

 

«Соңғы көш». Роман-дилогияның екінші кітабы: «Жазушы», 1981. 



10.

 

«Шарайна». Роман. повесть, әңгімелер: «Жалын», 1982. 



11.

 

«Көштен соңыра» - «Соңғы көштің» бірінші кітабы. Түрік тілінде: Стамбул, 1983. 



12.

 

«Сәйгүліктер». Повестер топтамасы. «Жазушы», 1984. 



13.

 

«Атамекен». Роман. «Жалын», 1985. 



14.

 

«Тағдыр». Роман. «Жазушы», 1988. 



15.

 

«Екі томдық таңдамалы шығармалар». Повесть, әңгімелер: «Жазушы», 1989. 



16.

 

«Последнее кочевье». Роман-дилогия. Орыс тілінде: «Жазушы», 1992. 



17.

 

«Дарабоз». Тарихи романның бірінші кітабы: «Шабыт», 1994. 



18.

 

«Земля отцов» — «Атамекен» романының орысша аудармасы; «Жалын», 1996. 



19.

 

«Дарабоз». Тарихи романның екінші кітабы: «Жазушы», 1996. 



20.

 

«Соңғы көш». Роман-дилогиясы көп жылдан кейін бірінші рет қайта басылды: 



«Жазушы», 1998. 

21.


 

«Дарабоз». Тарихи роман-дилогия. Орыс тілінде: «Сөздік», 1999. 

22.

 

«Қалың елім, қазағым». Пікірлер, ойлар, толғаныстар: «Қазақстан», 1999. 



23.

 

«Таңғажайып дүние». Ғұмырнамалық роман: «Тамыр», 1999. 



Биографиясы 

Жұмаділов 

Қабдеш (24.04.1936 

жылы 


туған, Қытай, 

Шыңжаң 


өлкесі, Тарбағатай аймағы, Шәуешек  ауданы)  – Қазақстанның халық  жазушысы  (1998).  Шәуешек 

гимназиясын  бітірген  соң,  жолдамамен  Қазақ  мемлекет  университетіне  оқуға  түскен  (1956).  1958 

жылы  Қытай  үкіметі  органдары  оны  кері  шақыртып  алады.  Сол  кездегі  Қытайдағы  саяси 

науқандарға  байланысты  Жұмаділовке  “ұлтшыл”  деген  айып  тағылып,  саяси  қуғын-сүргінге 

ұшырайды. Бақты шекарасын бұзып өткен қазақ жастарымен бірге Жұмаділов Қазақстанға біржола 

оралады  (1962).  Қазақ  мемлекет  университетіндегі  оқуын  қайта  жалғастырып,  оны  1965  жылы 

бітіріп  шықты.  “Қазақ  әдебиеті”  газетінде  (1965  –  67),  “Жазушы”  баспасында  (1967  –  76), 

Қазақстанның Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекет комитетінде (1976 – 

81)  қызмет  істеген.  1980  жылдан  бірыңғай  шығарма  жұмыста.  Жұмаділовтың  алғашқы  өлеңдері 

1954 жылдан бастап жергілікті баспасөз бетінде жарық көрген. “Жамал” атты тырнақалды әңгімесі 

1956 жылы Үрімжіде шығатын “Шұғыла” журналында жарияланды. Содан бері Жұмаділовтың бір 

өлеңдер  жинағы,  сегіз  роман,  бес  повесть,  ондаған  әңгіме,  мақалалар  жинақтары  жарық  көрді. 

Олардың  негізгілері  “Көкейкесті”  (1969),  “Атамекен”  (1985),  “Тағдыр”  (1988,  Қазақстанның 

Мемлекетік  сыйлығының,  1990)  романдары,  “Соңғы  көш”  (1-кітап  1974;  2-кітап  1981)  және 

“Дарабоз”  (1-кітап  1994;  2-кітап  1996)  дилогиялары.  “Соңғы  көш”  дилогиясында  Қытайдағы 

қазақтардың бастан кешкен азапты ауыр тірлігі мен азаттық жолындағы күресі көркем бейнеленсе, 

“Тағдыр” романында 19 ғасырдағы екі империя арасындағы шекара бөлісі, амалсыз екіге жарылып, 

телімге  түскен  қазақ  ұлтының  ауыр  тағдыры  көрсетілген.  “Атамекен”,  “Көкейкесті”  романдары 

кеңестік дәуірдің ащы шындығын бейнелейді. “Дарабоз” романында даңқты қолбасшы – Қаракерей 

Қабанбайдың  жорық  жолдары  баяндалады.  Сондай-ақ,  романда  18  ғасырдағы  қазақ  халқының 

тыныс-тіршілігі эпикалық кең тыныспен көрсетіліп, Абылай ханның, қазақтың басқа да батырлары 

мен билерінің көркем бейнелері сомдалған. Жұмаділовтың соңғы жылдардағы көлемді шығармасы 

–  “Таңғажайып  дүние”  (1998)  ғұмырнамалық  романы.  Жазушының  публицистикалық  мақалалары 

“Қалың  елім,  қазағым”  (2000)  жинағында  жарияланды.  Жұмаділов  шығармалары  көптеген  шет  ел 



тілдерінде,  соның  ішінде  орыс,  украин,  беларусь,  өзбек,  ұйғыр,  қырғыз  тілдерінде  жарық  көрген. 

Қазақстан Мемлекет сыйлығының лауреаты (1990). 

Қазақта "пешене” деп аталатын шетсіз-шексіз абстрактылы ұғым бар. "Жазмыштан озмыш жоқ” 

деп  жатамыз.  Өткен  ғасырдың  сол  алпысыншы-жетпісінші  жылдары  әдеби  үдеріске  имене, 

жасқаншақтай келген Қабдеш Жұмаділов бүгінде сарабдал қаламгер, салмақты жазушыға айналды. 

Пешенесіне  Қытай  мен  КСРО  сияқты  сол  тұстағы  қос  империяның  күңгейі  мен  көлеңкесін  көру, 

көріп қана қоймай, өзі бел ортасында жүрген алапат оқиғаларды жан жүрегімен түйсіну, зардабын 

шегу,  тағдыр  атты  жазмыштың  пендесінің  маңдайына  жазар  азды-көпті  теперішін  көру  –  бәрі  де 

оның  қаламгер  ретінде  қалыптасуына  алғышарттар  жасады.  Өзі  куә  болған,  көзбен  көріп,  бастан 

кешкен  оқиға,  құбылыстар  Жұмаділовтің  адами  болмысынан  берік  орын  алды.  Ол  өз 

қаһармандарын  қиял  әлемінен  іздеген  жоқ,  жұмыр  жерді  шарлап,  ғаламат  оқиғаларды  тізіп,  өз 

туындыларына арқау етуге тырысқан жоқ. Оған өмірдің өзі мектеп болды, мынау пәни жалғандағы 

адамның  іс-әрекеті,  пиғылы  мен  ықыласынан  туындайтын  небір  жайттар  оның  туындыларының 

өзегіне  айналды.  Ақиқат,  шындық  өмірдегі  түрлі  салыстырулардан  тұрады  деген  екен  Шығыстың 

бір  ғұламасы.  Қ.Жұмаділов  қос  мемлекетте  ғұмыр  кешті,  екеуін  ой  таразысынан  өткізді,  өзара 

салыстырды.  Зерттеді,  зерделеді,  сана  елегінен  өткізді.  Ол  әлемдегі  алты  миллиардтан  астам 

адамдарды,  сол  адамдар  құрайтын  халықтың,  ұлыстың  тыныс-тіршілігін  өз  ұлтымен  салыстырды. 

Қаламгер  ретінде  өз  ұлтының  мәрттігіне,  өзгеге  ұқсай  бермейтін  тектілігіне  назар  аударды.  Сол 

тектілікті, мәрттікті күні бүгінге дейін насихаттаудан, жазудан жалықпай келеді. 

Алғашқы  шағын  өлең,  әңгімелері  Шыңжаң  өлкесіндегі  "Шыңжаң”  газеті  мен  "Шұғыла” 

журналында  жарияланып,  "Жас  дәурен”  атты  тұңғыш  өлеңдер  жинағы  1967  жылы  жарық  көрді. 

Оның  қаламынан  сол  кезеңнен  бастап,  "Қаздар  қайтып  барады”,  "Сарыжайлау”,  "Шарайна”, 

"Сәйгүліктер”,  "Бір  түп  тораңғы”,  "Бір  қаланың  тұрғындары”,  "Қарауыл”  атты  әңгіме-

хикаяттарымен бірге, "Соңғы көш” роман-дилогиясы, "Көкейкесті”, "Бақыт жолында”, "Атамекен”, 

"Тағдыр”  романдары,  "Дарабоз”  тарихи  роман-дилогиясы,  "Таңғажайып  дүние”  атты 

ғұмырнамалық  романы,  "Прометей  алауы”  романы  және  әр  жылдары  жазылған  танымдық 

дүниелері, шағын әңгімелері топтастырылған "Қалың елім, қазағым” кітабы туды. 

Авторлық тұжырым, ұстаным қаламгер дүниетанымымен тығыз байланысты екені баршаға аян. 

Жазушы Қ.Жұмаділов әдебиеттің ардың ісі екендігін, оның киелі де қасиетті өнер екенін түйсініп, 

қолына  қалам  алғаннан  бері  ар  тазалығы  үшін,  жазушының  қоғамдағы  алатын  орны  үшін күресіп 

келеді десек, қателесе қоймаспыз. 

Жазушы  өз  уақытының,  өзі  ғұмыр  кешкен  дәуірдің  шын  мәніндегі  жаршысына  айналды.  Неге 

екенін  қайдам,  бізге  оның  шығармаларының  ішінде,  өзгелеріне  қарағанда,  еңселілеу,  шоқтығы 

биіктеу көрінетіні – "Соңғы көш” және "Таңғажайып дүние”. 

"Соңғы көш” – адамзат баласы жылап келіп, жылап кетіп жататын мына жарық дүниедегі қазақ 

деген халықтың бүкіл болмыс-бітімінің, кескін-келбетінің шежіресі. "Соңғы көш” – ғасырлар бойы 

аузынан  "тәубасы”  мен  "қанағаты”  түспеген,  ешкімге  ұқсамас  төлтума  мәдениет  жасаған,  мына 

жарық  дүниеде  барша  жұртқа  гуманизм  мен  шынайы  демократияның  жарқын  үлгісін  көрсеткен, 

өмірге адамның қонақ екенін терең түйсінген, "қонып бір  өтер сай үшін, арам өлер тай үшін” бет 

жыртыспауға үндеген, жаны жайсаң, жүрегі мәрт жұрттың шынайы тарихы; "Соңғы көш” – қазіргі 

таңда  жаһандану  процесі  адамзат  қоғамына  дендеп  еніп,  материалдық  игіліктер  бірінші  кезекке 

шығып,  руханият  әлемі  кейінге  ысырылған,  рухани  азғындау,  экспансия  элементтері,  несін 

жасырайық,  қоғамға  ене  бастаған  сәтке  қарағанда,  рухы  биік,  өзін  табиғатты  бағындырушы  емес, 

керісінше, сол табиғаттың бір бөлшегі ретінде түйсінген ұлы дала тұрғындарының айнасы. "Соңғы 

көш”  –  табиғи  тазалығын,  кәусар  бұлақтай  мөлдірлігін  сақтап  қалған  көшпелі  жұрттың  өмір  атты 

керуен – көштегі соңғы бұлқынысы, алапат арпалысы. 

"Менің өмірбаянымды қайтесің, өлеңдерімді оқысаң, бәрі де сонда тұр” деген екен бір ақын. Өз 

туындылары  арқылы  қаламгер  Жұмаділов  қара  ормандай  қалың  қазағын  биікке  көтерді,  тағдыр-

талайын,  адами  келбетін  өзгеге  паш  етуге  талпынды,  яғни  жазушы  халқын  өсірді,  халқы 

жазушысын өсірді. 

Қазақ тарихында туған жер, тас босаға, тал бесік үшін қу далада тәні, құла түзде көрі, құба белде 

елі  қалғанша  жанын  пида  етіп,  басын  бәйгеге  тіккен,  қол  бастаған  батырлар,  сөз  бастаған 



шешендер, құдайға шүкір, болған. Тұлпар тұрпатты, сұңқар қанатты, тұғыры биік, замана желі қай 

жағынан  соқса  да  иілмеген,  сынбаған  қазақ  жұрты  Жұмаділов  қаламынан  "Дарабозды”  туғызды, 

имандылық  пен  инабаттылықты  келер  ұрпақ  санасына  сіңірейін  деп  жанталасқан  Ақтайлақ  би 

тұлғасын сомдаған "Прометей алауын” дүниеге келтірді. Қашан да дүйім халқының қуанышы мен 

қайғысын  шығармашылығына  терең  арқау  еткендер  ғана  мәңгілік  зердеде  қалады.  Қ.Жұмаділов  – 

халық  азабы  мен  кегін,  қуанышы  мен  қайғысын  тарихи  тұрғыдан  жырлай  отырып,  оны  тұлға 

ретінде  шабыттың  шаңқай  биігіне көтерген қаламгер.  Ол  халық  болмысының  күллі  арналары  мен 

тамырларын сәтті ұштастыра білді. 

Кезінде  Н.Г.Чернышевский:  "Математиканы  білмей-ақ,  латын,  грек  тілдерін  үйренбей-ақ 

мәдениетті адам болуға болады, бірақ тарихты білмей тұрып, мәдениетті адам болуға болмайды”  – 

деп жазыпты. 

Ғылымда  тарихи  тамырластық,  тарихи  сабақтастық  деген  ұғымдар  бар.  Егер  "қай  дәуір  туралы 

қалам сілтемесін, жазушы – қашанда тарихшы. Әдебиеттің басты парызы – адамзат естелігінің үзік-

үзік болмауына күш салу. Шежіре арқауы жалғанбаған жерде, адамзат санасынан ғасырлар ғайып 

болып,  тіпті  мыңжылдық  жеңістер  мен  жеңілістер  трагедиясы  ұмыт  қалады.  Ал,  жазушы  адамзат 

зердесінің  бірден-бір  жоқтаушысы  болғандықтан  да  тарихтың  әлгіндей  жыртықтарын  романмен, 

поэмамен  жамайды”  (О.Сүлейменов)  деген  пікірге  ден  қойсақ,  Қ.Жұмаділовтің  бүкіл  романдары 

тарихи  немесе  тарихи  сипаттағы  туындылар  деп  кесіп-пішіп  айтуға  болатын  сияқты.  Жалпы, 

сүйекті  туындыны  тарихи  немесе  тарихи  емес  роман  деп  баяғыдан  келе  жатқан  даулы  пікірлерге 

төрелік  айтпай-ақ  қояйық,  олай  болудың  өзі  шартты  нәрсе,  бірақ  Қ.Жұмаділовтің  "Дарабозы”  – 

ХVІІІ  ғасырдағы  қазақтың  Отан  соғысының  "Тағдыр”  мен  "Прометей  алауы”  –  сәл  бертініректегі 

оқиғалардың, "Соңғы көш” – ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы оқиғалардың тарихи шежіресі 

екендігіне  ешкім  де  дау  айта  қоймас.  Сонда  оқырман  алдынан  үш  дәуірдің,  үш  кезеңнің  алапат 

оқиғаларының  панорамасы  ашылады.  Үш  романның  үшеуі  де  халық  тарихының,  дәуір 

шындығының  айнасы  іспеттес.  Қ.Жұмаділов  аталмыш  туындыларында  жеке  тұлғаларды  даралай 

білді,  егер  тарихтың  қозғаушы  күші  –  халық  екені  рас  болса,  сол  халықты  бастайтын  серкесі  бар 

емес  пе?  Қаламгерді  толғантқан  осы  жайттар  еді,  нәтижесінде  Қабанбай,  сондай-ақ  қазақтың  ұлы 

ханы  Абылай,  батыры  Бөгенбайлар  тұлғасы  оқырманға  жол  тартты.  Бірде  ойлантқан,  бірде 

толғантқан,  бірде  мұңайтқан,  бірде  қиялыңды  шарықтатқан  нәрсе  –  жазушы  бойындағы  дала 

табиғатының,  сол  даланың  еркін  перзенттерінің  қайсар  мінезі…  Жазушы  тағылымы  әр  жұмыр 

басты пендені өзін-өзі тануға итермелейді, мынау жалпақ жер бетіндегі Адам деп аталатын тіршілік 

иесі  өзін-өзі  таныса,  өз  іс-әрекетіне  есеп  беріп  отырса,  зұлымдық  қайдан  келеді  –  деген  сауал 

төңірегінде толғаныс жасауға шақырады. 

Аға  буын  өкілі  І.Есенберлин,  өз  замандастары  Ә.Кекілбаев,  М.Мағауин,  С.Жүнісовтер  сияқты 

Қ.Жұмаділов  те  Әуезовтің  шеберлік  мектебінен  үлгі-өнеге  алды,  Әуезов  тағылымы,  Әуезовтің 

азаматтық,  адами  нар  тұлғасы,  кісілік  келбеті,  ұшан-теңіз  білімпаздығы,  кең  құлашты  эпикалық 

серпіні ол үшін таным мектебі, адастырмас темірқазығына айналды. Әуезов тағылымы қаламгердің 

қаламынан туындаған Қабанбай, Демежан, Абылай хан, Қанағат би, Нартай, Төле би, Бұқар жырау, 

Естай,  Жолбарыс,  Ұзақ,  Атаханов,  Қылышбаев,  Түктібаев,  Бибі,  Ши-амбы,  Матен  –  амбы, 

Әмірсана,  т.б.  кейіпкерлердің  дүниеге  келуіне,  шебер  қолмен  мүсінделіп,  ұлттық  әдебиеттегі 

образдар галереясының толығуына алғышарттар жасады. Адам табиғатын зерттеудегі жазушының 

көркемдік  ізденістер  жүйесі,  стильдік  даралығы  философиялық  ой-толғаммен  шебер  ұштасқан. 

Қаламгердің  өз  сөзімен  айтсақ,  "жазушы  құдіреттілігі  санаңда  мықтап  орын  алған,  алайда  кешегі 

уақыт аясында қалған оқиғаны бір сәтке кідірту, қайта тірілту” болса, тарихи оқиға, құбылыстар бар 

шындығымен, дәйектілігімен оқырман таразысына түседі. 

Жазушының  "Сарыжайлау”,  "Сәйгүліктер”,  "Бір  түп  тораңғы”,  "Қарауыл”,  "Бір  қаланың 

тұрғындары” күні кешегі кеңестік дәуір шындығын бейнелеген туындыларға жатады. Уақыт біреу. 

Кеңістік  те  біреу.  Бұлар  мезгіл  мен  мекен  жағынан  ғана  емес,  ішкі  мазмұн,  пішін  жағынан  да 

сарындас  шығармалар.  Уақыт  та,  кеңістік  те  шексіз.  Өмір  уақытқа  тәуелді.  Адам  үшін  екі  түрлі 

бесік бар: біріншісі – тал бесік, екіншісі – жер бесік. Екеуінің ортасы – кеңістік, жүріп өтуге кететін 

мерзім – уақыт. Қ.Жұмаділов өз хикаяттары арқылы адам өмірінің уақыт пен кеңістік ауқымындағы 

мән-маңызына,  мазмұнына  үңіледі.  Дәнеш,  Жұмаш,  Машанов,  Таубай,  Айтқұлов,  Ағыбай,  Ержан, 



Батырхан,  Тәкібаев,  Әділгерей  образдары  –  дәуір  шындығының  бірегей  картинасын  беріп  тұрған 

бейнелер. Шынайы образ автордың көркемдік, стильдік ізденістерінен туындайды. Қ.Жұмаділовтің 

қаламгерлік  қолтаңбасына,  өнерпаздық  даралығына  оның  өмірді  жетік  білуін,  өзі  бастан  кешкен 

немесе  өзі  жетік  білетін  жайттарды,  құбылыстарды  көркем  туындысының  өзегіне  айналдыруын, 

өмір құбылыстарын оқырманына ұсына отырып, әр құбылысқа, оның астарына өзі де, кейіпкері де 

ойлылықпен  үңілуін,  әр  шығармасының  аттарының  өзі  символ  болып  келетінін,  тақырып 

алуандылығын, өмір құбылысын суреттегенде тың ой, жаңаша да соны пікірлер айтуға тырысатын 

жазушы  дарынын,  ішкі  толғаныс  пен  жүрек  тебіренісін,  сәулелі  сезім  мен  саналы  парасаттылық 

ұялаған  жазушының  өз  "менін”,  сонымен  бірге  бүкіл  шығармаларындағы  ішкі-сыртқы 

үйлесімділіктің  тек  қана  қарапайымдылық  пен  табиғилық  ұғымдарымен  тыныс  алатынын,  әр 

туындысында  ұлттық  болмыстың  "менмұндалап”  тұратын  қасиеттерін  жатқызар  едік.  Оның  әр 

хикаятынан өз шығармалары арқылы табиғаттың ұлы жаратылыс заңына, адам мен адамның, адам 

мен  қоғамның,  адам  мен  табиғаттың  арасындағы  үйлесімділікті  сақтау  қағидаларына  уақыт  пен 

кеңістік сияқты ұғымдар тұрғысынан үңілгенін байқауға болады. Жазушы өз хикаяттарын бас-аяғы 

бүтін, біртұтас дүние етіп жазуға, шығаруға тырысқаны сияқты, адамзат баласы өмір деп атайтын 

мынау жарық дүниені, әлемді, ортаны, қоғамды да біртұтас күйінде қабылдауға құштар. 

Жазушының  табиғи  талантын,  философиялық  көзқарасын  бүкіл  хикаяттарындағы,  оның  ішінде 

"Сәйгүліктердегі”  шеберлігі  паш  етіп  тұр.  Дала  сәнін  текті  мал  –  жылқысыз  елестету  санасына 

сіңбеген  Ағыбай  қарияның  ауруханада  жатқанда  өң  мен  түстің  арасында  сандырақтап  жатып  түс 

көруі,  түсінде  қып-қызыл  алақанды  көруі,  төскейде  жайылып  жатқан  қалың  жылқы,  кенеттен  ай 

нұрына  шағылысып,  жарқ  еткен  ақ  балта  жүзінің  бітеу,  кесек  сүйектерге  қарш-қарш  қадалғанын 

көруі,  сөйтсе,  әлгі  балтаның  жаңқалап  жатқаны  жылқының  сүйегі  сияқты  еді,  бір  уақытта  қараса, 

әлгі залымдардың шапқылап, балталап жатқаны жылқы емес, бұның жалғыз ұлы Айдарға айналып 

кетуі  –  бәрі-бәрі  де  бойына  жақсылықты  да,  жамандықты  да  сыйғызып  тұрған,  сол  екеуінің 

шарпысуына  мыңдаған,  миллиондаған  жыл  бойы  куә  боп  келе  жатқан  уақыт  пен  кеңістік  туралы 

автордың  тосын  шешіміне  негізделген.  Қарияның  жалғыз  ұлының  қайтыс  болған  жері,  яғни 

"қайғылы  оқиға  тас  жол  бойында,  Ағыбай  ұрылармен  айқасқан  тұстан  бес  шақырымдай  беріде 

болып  еді”.  Осы  бес-ақ  шақырым  жерде  терең  ой  бар.  Философиялық  толғам  бар. 

Жалпыадамзаттық  көкейкесті  проблемалар  бар.  Бес-ақ  шақырым  жер  жан-жақтан  қаумалаған, 

сөйтіп, небәрі осынша жерді ғана қалдырған қоғамның ызғары, дәуірдің қыспағы сияқты. Расымен-

ақ жақсылық атты ұғымға мына жарық дүниеден бұйырғаны бар болғаны бес-ақ шақырым кеңістік 

болғаны ма? Осыдан жыл бұрын дүние дәл осындай тар емес еді ғой. Шынымен-ақ адамзат баласы 

ғұмыр кешетін жер атты жұмыр планетада дүние осыншама қусырылғаны ма? Дүниені осыншама 

тарылтқан кім? Жазушының авторлық толғанысы, яғни адам болмысына үңілуі, сол арқылы барша 

адамзат баласын ізгілікке, имандылыққа шақыруы, есіңді жи, адамзат баласы, жан-жағыңа қара деп 

дабыл  қағуынан  байқалып  тұр.  Осынау  философиялық  ой-толғаныс  оның  барлық  хикаяттарына 

арқау  болғанын  байқау  қиын  емес.  Бір  қарағанда,  күнделікті  өмірде  жиі  кездесіп  жататын,  ұсақ, 

күйкі  тірлікке  жататын  қарапайым  ғана  жайттар  қаламгер  шеберлігі  арқасында  аса  өзекті,  жалпы 

адамзат баласына тән ортақ мәселелерге айналған. 

 

Спасибо, что посетили бесплатную электронную библиотеку сайта 



http://info-space.ucoz.net/

 

Березовской школы «Онлайн читалка» 



Оставьте отзывы о работе проекта 

http://info-space.ucoz.net/gb/



 . 

 

 



 


Достарыңызбен бөлісу:




©emirsaba.org 2024
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет