Қазақстан республикасы білім жəне ғылым министрлігі



жүктеу 8.79 Mb.
Pdf просмотр
бет3/35
Дата03.03.2017
өлшемі8.79 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35

Əдебиет
1.  Агапова А.И. «Паразиты рыб водоемов Казахстана» // «Наука» КазССР, Алма-Ата, 1996 
2.  Багров  А.А.  Зараженность  сельдевых  рыб  Каспийского  моря  личинками  нематод  Anisakis 
schupakovi Mosgovoy, 1951. — В кн.: Фауна, систематика, биология и экология гельминтов и 
их промежуточных хозяев. Горький, 1983, с. 6—10 
3.  Быховский Б.Е. «Определитель паразитов пресноводных рыб СССР» // Академия Наук СССР, 
Москва – Ленинград, 1962 
4.  Гаевская,  А.В.  Анизакидные  нематоды  и  заболевания,  вызываемые  ими  у  животных  и 
человека / А.В. Гаевская // Национальная академия наук Украины. Институт биологии южных 
морей им. А.О. Ковалевского. Севастополь, 2005.– 223 
5.  Грищенко Л.И., Акбаев М.Ш., Васильков Г.В. «Болезни рыб и основы рыбоводства» // Москва, 
«Колос», 1999 
6.  Тоқпан С.С., Рахимов М.Ж. «Каспий теңізінің солтүстік аймағында балықтардың инвазиялық 
ауруларының таралуы» // Ветеринария. - 2009. - № 2. -58-60 б 
7.  Соторов П.П. «Справочник ветеринарного врача – ихтиопатолога» // Москва, 1999 
 
 
 
УДК [599.323.4:616.36]:547.592 
 
ТЫШҚАНДАРДЫҢ БАУЫРЫНДАҒЫ СИНУСОИДТЫ ЖАСУШАЛАРҒА 
ТЕТРАХЛОРМЕТАННЫҢ (CCl
4
) ƏСЕРІ 
 
Айтимбетова Ж.Б., Талдықбаев Ж.С. 
(Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ) 
 
 
 
Адам өмір сүру жағдайында əр түрлі табиғи текті, негізінен антропогенді жолмен 
пайда болған, организмге атмосфералық ауа, ауыз суы , тағам жəне өндіріс жағдайында 
əсер ететін  химиялық заттармен байланысады. Cоның біреуі – төртхлорлы көміртек – 
тетрахлорметан. 

 
13
Төртхлорлы көміртек – табиғатта кездеспейтін, жасанды жолмен алынатын өнім. 
ХХ  ғасырдың  60-80  жылдарынан  бастап  əлем  бойынша  қарқынды  өндіріліп, 
тоңазытқыш  технологиясында  хлорфторкөміртекті  хладагенттер  ретінде,  техникалық 
майлар,  лак,  сабын  өндірісінде,  сымтетіктер  мен  жартылай  өткізгіштер  жасау 
жұмыстарында,  өрт  сөндіргіш,  инсектицид,  тұрмыста  дақ  кетіргіш  түрінде, 
органикалық заттарды хлорлау үрдістерінде кеңінен қолданылады. Тыныс алу кезінде 
ауамен  тетрахлорметанның  30-40%  концентрациясы  енетін  болса,  сумен  бірге  бұл 
көрсеткіш  85-91%  құрайды.  Организмде  көп  мөлшері  май  тіндерінде  деполанады. 
Тетрахлорметанның  жоғары  концентрацияларына  ең  сезімтал  мүше  –  бауыр  [1]. 
Уланған  бауыр  өз  қызметін  атқара  алмау  себебінен,  жалпы  организм  интоксикацияға 
жылдам ұшырай бастайды. 
Патологиялық  бауырдың  қалпына  келу  үрдістеріне  барлық  құрылымдық 
компоненттер:  гепатоциттер  (жасуша  популяциясының  60%-нан  жоғары),  синусоидты 
жасушалар  (жасушалардың  35%  жуығы),  сонымен  қатар  дəнекер  тін  жасушалары 
(фибробласттар, бұлтты жасушалар) жəне экстрацеллюлярлы матрикс (ЭЦМ) қатысады 
[2]. 
Синусоидты  жасушалар  мезенхима  текті  төрт  түрлі  жасушалардан:  Купфер 
жасушалары  (20-25  %);  бауыр  синусоидтарын  төсеп  жататын  эндотелиоциттер  (50-
60%);  перисинусоидты  жасушалар  –  фибробласттардың  ізашары  болып  табылатын 
Диссе  ортасында  орналасқан  Ито  жасушалары  (5-15  %)  жəне  эндотелийге  орныққан, 
гепатоциттермен  тығыз  байланыста  болатын  ойық  жасушалардан    (Pit-cells)  тұрады. 
Көптеген  зерттеулердің  нəтижесі  синусоидты  жасушалар  бауырдың  физиологиялық, 
репаративтік  жəне  фиброздық  регенерацияларының  барлық  түрінде  реттеуші  рөл 
атқаратындығы  дəлелденді.  Купфер  жасушалары  бауырдың  резидентті  макрофагтары 
болып  табылады  жəне  оның  қалыпты  физиологиясы  мен  гомеостазында  негізгі  рөлді 
атқарады,  сондай-ақ  токсикалық  қосындылар  əсер  еткен  кезде,  бауырдың  жедел  жəне 
созылмалы  жауап  беруіне  қатысады.  Олар  синусоидты  қантамыр  кеңістігінде 
орналасып,  қандағы  эндотоксиндерді  қадағалап,  жасуша  қалдықтары  мен 
микроорганизмдерді фагоцитоздайды [2, 3, 4].Эндотелий жасушалары – қан мен бауыр 
паренхимасының  арасында  селективті  тосқауыл  болатын  қуысшалардан  тұратын, 
гликопротеиндердің, лактоферриндердің, липопротеидтердің, альбумин жəне гиалурон 
қышқылының  катаболизміне  қатысатын,  ұзын,  біртекті  жасушалар.  Сондай-ақ, 
құрамында  вакуоль  тəрізді  лизофосфолипидті  көпіршектері  бар.  Бұл  онда  эндоцитоз 
үрдісінің  пиноцитоздық  көпіршіктер  жəне  лизосомалар  арқылы  жүретінін  көрсетеді. 
Осылайша,  эндотелий  жасушалары  Купфер  жасушалары  секілді  бауырда 
иммунологиялық,  қабынуға  қарсы  жəне  реттегіш  қызметін  атқаратын  маңызды  ролге 
ие.  Бауырдың  жұлдызды  жасушалары  (майды  сақтаушы  жасушалар,  пресинусоидты 
жасушалар,  Ито  жасушалары,  липоциттер)  –  гепатоциттер  мен  эндотелиоциттердің 
арасында  орналасқан,  организмдегі  А  дəруменінің  негізгі  жинақталу  орны  болып 
табылатын  жасушалар.Олар  бауыр  фиброзына  қатысатын    синтетикалық  коллагеннің 
жасушадан  тыс  матрикс  ақуыздарының  белсенділігіне  əсер  етеді.  Ұзын,  жирылғыш 
цитоплазмалық  өсінділері  синусоидтарды  қармап,  синусоидты  қан  ағысына  əсер  етуі 
мүмкін.  Цитокиндердің,  простогландиндердің  жəне  басқа  да  биологиялық  белсенді 
заттардың  көзі  болғандықтан,  бауырдың  регенерация  жəне  фиброз  үрдістеріне 
қатысады.  Репаративті  регенерация  кезінде  зақымдалған  гепатоциттердің  орнына  Ито 
жасушаларының түрленуі, орнын толтыру қызметін атқарады [6]. Ойық жасушаларды 
ең алғаш 1976 жылыWisse [7] сипаттады, ойық деп аталуының себебі, цитоплазмалық 
гранулаларының  сипатына  байланысты.  Пит  жасушалары  NK-жасушалар  туыстығына 
жататындықтан,  цитокиндердің  түзілуіне  жəне  ісікке  қарсы  цитотоксикалық 
белсенділігі  жоғары.  Олардың  стратегиялық  тұрғыда  бауыр  синусоидтарында 

 
14
орналасуы  тоқ  ішек  обырының  метастаздануына  қарсы  алдыңғы  қорғаныс  қызметін 
атқарады. Осы мəліметтерді негізге ала отырып, тышқандар бауырына тетрахлорметан 
(ССІ
4
)  əсерінен  синусоидты  жасушалардағы  морфофункционалдық  өзгерістерді 
анықтауды зерттеудің мақсаты ретінде алдық.  
CCl
4
  –мен  тəжірибелік  жануарларды  уыттау  биохимиялық  көрсеткіштері  жəне 
морфологиялық  сипаттамасы  бойынша  адамдардағы  əр  түрлі  этиологиялы  бауырдың 
зақымдалуымен  ұқсас  келеді.Тəжірибе  барысында  салмағы  170-210гбір  текті  Вистар 
тобының тышқандары алынып, CCl
4
-ың 50% майлы ерітіндісі (зəйтүн майы) аптасына 
бір  реттен  4  апта  аралығында  100  г  шаққандағы  0,2  мл  есептік  көрсеткішпен  ішастар 
ішілік  енгізілді.Соңғы  концентрациялы  токсикант  енгізілгеннен  соң,  тышқандар 
эвтаназиясы  жүргізіліп,    бауыр  тінінен  алынған  препаратты  10%  бейтарап  формалин 
ерітіндісіне 
фиксацияланып, 
жоғарылаған 
спирттер 
концентрациясында 
дегидратацияланып,  парафинмен  басып  құйылды.Парафинді  блоктардан  қалыңдығы  5 
мкм  бауыр  тінінің  кесінділері  алынып,  депарафинделіп,  гематоксилин-эозин  əдісімен 
боялды  [5].  Нəтижелерді  сараптау  барысында  микроциркуляцияның  бұзылуы, 
қантамырлар дистрофиясына тəн өзгерістер – синусоидты тамырлардың стазы, спазмы 
байқалды.  Синусоидты  жасушалардың  ортақтастығы  жоғарылап,  гепатоциттердің 
жасуша  тығыздығы  төмендеді.  Бауырда  жалпы  интоксикация  əсерінен  дистрофиялық 
жəне  қабынулық  үрдістер  дамығандығы  анықталды.Синусоидты  қантамырларындағы 
морфологиялық  өзгерістер  дистрофиялық,  деструктивтік  жəне  қанның  іркілуімен 
айқындалып,  зерттелініп  отырған  токсиканттың  уытты  əсерін  көрсетті.  Осылайша 
анықталған  мəліметтер  бойыншапаренхималық-стромалық  қатынастардың  өзгерісіне 
жауапты  реакция  жүріп,  бауырдың  синусоидты  жасушаларының  көлемдік  тығыздығы 
артып, күшейгенін анықтадық. 
 
 
 
Əдебиет: 
1.  Крамаренко В.Ф. Токсикологическая химия. – К.:Выща шк., 1989. – 447 б. 
2.  Люндуп  А.В.,  Онищенко  Н.А.,  Крашенинников  М.Е.,  Шагидулин  М.Ю.  О  роли 
синусоидальных  клеток  и  клеток  костного  мозга  в  обеспечении  регенераторной  стратегии 
здоровой и поврежденной печени // Вестник трансплан. и искусст. органов. – 2010. - №1. – 78-
85б. 
3.  Афанасьев Ю.И., Юрина Н.А. Гистология, цитология, эмбриология. – М.:М., 2002. – 597-608б. 
4.  Горецкая  М.В.  Роль  нейтрофилов,  лимфоцитов,  клеток  Ито,  Купферовских,  дендритных  и 
синусоидальных эндотелиальных клеток в печени // Журнал ГрГМУ. – 2008. - №1(21). – 29-
34б. 
5.  Афанасьев  Ю.И.  Лабораторные  занятия  по  курсу  гистологии,  цитологии  и  эмбриологии.  – 
М.:Высшая шк., 1990. – 7-15б. 
6.  Debra L. Laskin.  Sinusoidal Lining Cells and Hepatotoxicity // Toxic. Pathology. – 1996. - №1. – 
112-118б. 
7.  Wisse E., van’t Noordende J.M., van der Meulen J., et al. The pit cell: description of a new type of 
cell occurring in rat liver sinusoids and peripheral blood // Cell Tissue Res. – 1976. – 423-435б. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
15
УДК 159.928.23 
 
ДАРЫНДЫ БАЛАЛАРДЫ МАМАНДЫҚҚА БЕЙІМДЕУДІҢ 
ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 
 
Арғынбаева А.Қ. 
(Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ)
 
 
 
 
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде 
ең  алғаш  рет  «Əр  баланың  қабілетіне  қарай  интеллектуалдық  дамуы  жеке  адамның 
дарындылығын таныту» сияқты өзекті мəселелер енгізілген [1]. 
Дарынды,  жас  талапты  жастар  –  бүгінгі  егеменді  еліміздің  жарқын  болашағы. 
Елбасымыз Н.Ə.Назарбаев: «Бізге керегі – шын дарындар. Нарық қол-аяғымызды қалай 
қыспасын  мемлекет  өзінің  талантты  ұлдары  мен  қыздарын,   тарланбоз  жүйріктерін 
қолдауға,  қорғауға  міндетті»,-  деп  еліміздің  болашағы  жастарға  үлкен  мəн  берген  [2]. 
Сонымендарынды дегеніміз - адамзат баласының басқаларға қарағанда ерекше ойлау, 
талдау, еске сақтау қабілеті бар шығармашылық пен табысты жұмыс істейтін еңбекқор 
адамдарда (оқушыларда) кездесетін қасиетті айтамыз. 
Дарынды балаларға білім беруді əр ғылымның бүгінгі дəрежесіне сəйкес жүргізу 
бір  жағынан  қоғамға  талантты  мамандар  даярлауда  тиімді  болса,  екінші  жағынан 
қоғамға  ерекше  дарынды  балалардың  интеллектуалдық  дамуын  қамтамасыз  етеді. 
Дарындылық  мəселесін  зерттеушілердің  еңбектері  көп  болғанымен,  дарындылықтың 
мəн  -  мағынасы  жөнінде  олар  ортақ  бір  пікірге  келе  қоймады.  Сондықтан  да,  біз 
баланың  дарындылығы  деп,  оны  өз  құрдастарымен  салыстырғанда  бірдей  жағдайда 
білім  игеру  деңгейінің  шоғырлығымен  аса  ерекше  байқалатын  шығармашылық 
қабілетінің байқалуы деп түсінеміз. 
Дарындылық  теориясының  негіздері  Кеңес  психологтарымен  өңделген. 
Л.С.Выготский,  Б.Г.Ананьев,  В.А.Крутеций, Н.С.Лейтес,  В.М.Теплов  жəне  тағы  басқа 
психологиялық тұжырымдары интегралды жеке тұлғалық білім ретінде дарындылыққа 
жүйелік  көзқарас  қалыптастырды 
жəне 
адам 
қабілетінің 
құрылымдылық 
компоненттерін анықтады [3, 4, 5].  
Дарындылық  мəселесіне  шетел  ғалымдары  К.Абрамс,  Ф.Гальтон,  М.Кранев, 
Э.Мейман, Дж.Рензулли,  Э.Торндайк, К.Тэкээк,  В.Штерн сынды басқа да ғалымдар өз 
зерттеулерін  арнаған.    Олар  дарынды  балаларды  эксперименталды  жəне  қолданбалы 
зерттеу бөлігіне көп үлес қосқан жəне олар осыған байланысты тест əдістерін өңдеген 
[6, 7]. 
Қабілеттілік  жəне  дарындылық  мəселесін  Кеңес  психологиясыда  40-50  жылдары  
Б.М.Теплов ерекше зерттеген. Ол қандай да бір күрделі іс-əрекеттің орындалуы үшін,  
тек  қана  қабілеттілік  емес,  оның  толық  қатары  қажет  екенін  дəлелдеген.  Іс-əрекеттің 
табысты  орындалу  мүмкіндігіне  тəуелді  болатын  қабілеттіліктің  өзіндік  сапалы 
байланысын, ғалым «дарындылық» деп атаған. Б.М. Теплов «дарындылық»  түсінігінде 
белгілі  іс-əрекеттегі  табиғи  нышан  болмысына  ерекше  көңіл  аударады  [8].  Сол 
жылдардағы  оқулықтар  мен  авторлары  да  осындай  көзқараста  болды.  Л.А.Рудик 
«дарындылық»  ұғымымен  қабілеттіліктің  дамуына  алғышарт  болып  табылатын,  «туа 
біткен  қабілеттілік»  десе,  ал  Н.Д.Левитов  аналитикалық-физиологиялық  нышан 
бейнелейтін  қабілеттіліктің  табиғи  қоры  деп,  ал  Г.И.Иванов  «дарындылықты»  -  адам 
дамыған кезде қабілеттілікте көрінетін туа біткен ерекшеліктер деп түсіндіреді [9]. 

 
16
В.А.Крутецкий  өзінің  математикалық  қабілеттіліктің  құрылымын  зерттеу 
жұмыстарында  былай  дейді:  «Егер  “қабілеттілік”  сөзімен  белгілі  психикалық 
қасиеттерді  атайтын  болсақ,  «дарындылық»  деп  -  адамдағы  қабілеттердің  өзіндік 
байланысын,  бірлігін атау керек».  Ол сонымен қатар бұл феноменді зерттеу кезінде іс-
əрекеттегі  қоғамдық-тарихи  өзгерістерді  жəне  олардың  табыстылығын  бағалауды 
ескеру керек деп тұжырымдаған [5, 12-14с.]. 
Əр  адам  балалық,  жасөспірім  жəне  жастық  шағынан  бастап,  өмірде  үлкен 
жетістіктерге  жетуді  армандайды.  Жасөсіпірімдік  шақ-  бұл  ізденіс,  үміт,  күмəндану, 
мазасыздану  кезі.  Көптеген  балалар  ерте  кезден  бастап,  əртүрлі  іс-əрекет  түрлеріне 
қабілеттілік білдіреді (сурет салады, билейді, музыкалық инструменттерде ойнайды, əн 
айтады т.б.). Бірақ уақыты келе, бұл қабілеттіліктердің көрінісі бəсеңдеп, жас адамның 
мамандығының негізіне айналмайды, ол адам жай ғана «орташа» кəсіпкерге айналады. 
Қазіргі  кездегі  жаңа  əлеуметтік  -  экономикалық  жағдай  бойынша,  кəсіпкерлік  іс-
əрекетте  табысқа  жалпы  жəне  арнайы  қабілеттің  ең  болмағанда  аз  ғана  бөлігімен, 
білімділікпен,  шығармашылықпен  қамтамасыз  етілгенде  ғана  жетуге  болады. 
Сондықтан, балалар алдында, сонымен қатар, ата-аналар, мұғалімдер алдында да жаңа 
міндет  тұр,  яғни  жеке  тұлғаның  потенциалды  мүмкіндіктерін  зерттеу,  дамыту  жəне 
осының  негізінде  баланың  болашағын  анықтау,  əрі  мамандыққа  бейімділігін  ерте 
кезден бастап анықтау мен дамыту болып табылады.  
Дарындылық  əрбір  баланың  ақыл-сана,  оқу,  шығармашылық,  көркем-өнер,  адам 
аралық қатынастар түзу жəне психомоторлық қызметтерінде көрініс береді.  
Жоғарыда  аталған  ғалымдардың  еңбектерін  сараптай  келе  дарынды  балаларға 
келесідей  қасиеттер  тəн:  зейінділік,  жинақылық,  тұрақтылық,  əрқашан  қызметке 
дайын  болу;  мұндай  түлғалар,  сонымен  бірге,  мақсатқа  жетуде  ақылға  сай 
табандылыққа  ие,  еңбекте  шаршап-шалдығуды  білмейді,  басқалармен  салыстырғанда 
интеллекттік  деңгейінің  анағұрлым  жоғары  болуы.  Өз  қызығулары  бағытында 
дарындылар  қайтпас  қажырлылық  таныта  алады.  Дарынды  бала  өзін  қызықтырған 
іспен  бірнеше  сағат  шұғылданып,  қажет  болса,  оған  бірнеше  күндер  бойы  қайта 
оралып, көздегеніне жетпейінше, əрекетін тоқтатпайды.  
Дарындылық дəрежесінің артуы қажетті білімдер мен ептілік, дағдыларды игеріп, 
жетілдіріп  дамытуға  тікелей  тəуелді.  Дарындылықтың  өзіндік  ерекшелігі  ең  алдымен 
қызығушылық  бағдарға  байланысты.  Осыдан,  біреу  математикаға  құмар,  екінші  -
тарихқа жəне біреулер — қоғамдық жұмыстарға, лидер болуда өз дарындылығын іске 
қосып, оны нақты іс-əрекетте кейін дамыта түседі. 
Дарынды  балалар  —  жалпы  жəне  арнайы  дарындылығын  (музыкаға,  сурет, 
техникаға  т.б.)  байқатқан  балалар.  Дарындылықты  ақыл-ой  дамуының  қарқыны 
бойынша  басқадай  жағдайлар  бірдей  болғанда  баланың  өз  құрдастарының  ерекше 
дəрежесі 
бойынша 
психологиялық 
диагностикалау 
қабылданған 
(ақыл-ой 
дарындылығы  тестері  осыған  негізделген).  Мұндай  көрсеткішті  асыра  бағалауға 
болмайды, өйткені ақылдылық шығармашылық жағының бірінші дəрежелі маңызы бар. 
Басқалардан бұрын балалардың көркемдік дарындылығын (музыка  саласындағы, одан 
соң  сурет  салуда)  байқауға  болады.  Ғылым  саласында  бəрінен  гөрі  математикаға 
ерекше зейінді болу дарындылығы көбірек байқалады.  
Баланың жалпы ақыл-ой деңгейі мен неғұрлым арнайы қабілеттіліктің көркемдігі 
арасында  алшақтық  болатын  жағдайлар  аз  емес.  Ақыл-ой  қабілеті  тым  ерте  дамыған, 
ерекше  айқын  жетістіктерге  жеткен  балаларды  вундеркиндтер  деп  атайды.  Алайда, 
баланың  тіпті  ең  үздік  деген  жетістіктерінің  өзі  болашақ  таланттың  жеткілікті  кепілі 
бола  алмайды.  Туа  біткен  бейімділіктер  жеке  дара  психологиялық  ерекшеліктердің 
қалыптасуының  күрделі  үдерісінің  бір  шарты  ғана,  оның  бəрі  қоршаған  ортаға 
байланысты.  Балада  ерекше  қабілеттіліктер  болуының  нышандары  оның  жасынан 

 
17
ажырағысыз:  олар  көбіне  кемелдену  қарқынына  жəне  жастық  өзгерістерге 
байланысты.    
Дарынды  балаларды  мамандыққа  бейімдеу  барысында  келесідей  психологиялық 
ерекшеліктерге көңіл бөлу қажет:  
1.  Дарынды оқушының ақыл-ойының, эмоционалдық жəне əлеуметтік дамуы мен 
ерекшеліктерінің өзіндік ашылу деңгейі мен өлшемін ескеру; 
2.  Жан-жақты ақпараттандыру; 
3.  Коммуникативті бейімдеу; 
4.  Білімнің бағасын арттыру; 
5.  Математика  бойынша  білім-білік  дағдыларын  тереңдету,  өз  ойын  еркін 
жеткізуге үйрету, өзіндік білім алуға жетелеу; 
6.  Дарынды оқушыны жан-жақты дамыту, ізденістік жолға ынталандыру; 
7.  Дарынды  оқушының  шығармашылық  бағытының  ашылуына,  дамуына, 
қоршаған ортаға өзін-өзі жарнамалауына көмек көрсету; 
8.  Арнайы  мамандыққа  қабілетті  екендігін  тани  білу,  əрі  оны  шыңдай  түсу 
(мысалы: музыка, математика т.с.с); 
9.  Баланың жас ерекшелігіне көңіл бөлу;  
10. Психологиялық саулығын қамтамасыз ету;  
11. Мамандыққа  бейімдеу  барысында  тиімді  педагогикалық,  психологиялық  əдіс 
тəсілдерді шебер қолдана білу;  
12. Баланың  жеткен  жетістігін  ескеру,  марапаттау,  назардан  сырт  тысқару 
қалдырмау. 
“Astor”  американ  бағдарламасының  өлшемдеріне  сəйкес  дарынды  балалармен 
жұмыс істеу үшін мұғалімге  қажетті қасиеттер:  
1.  қайырымды, əрі əділетті болу; 
2.  дарынды  балалар  психологиясының  ерекшеліктерін  білуі  тиіс,    олардың 
қажеттіліктері мен қызығуларын сезінуі; 
3.  ақыл-ой дамуы жоғары деңгейде болуы; 
4.  қызығуы мен шеберлік шеңбері кең болуы; 
5.  педагогикалықтан тыс басқа бір білімі де болғаны абзал; 
6.  дарынды  балаларды  оқытуға  байланысты  түрліше  міндеттерді  орындауға 
дайының жоғарылығы; 
7.  белсенділігі жоғары: 
8.  əзіл сезімі болғаны дұрыс (бірақ сарказм емес); 
9.  икемді,  əрі өзін үнемі жетілдіріп отыруы тиіс; 
10. шығармашылық,  мүкін болса,  жеке дүние танымы дəстүрлі емес; 
11. білімнің терең болуы тиіс [10]. 
Дарынды  балаларды  мамандыққа  бейімдеу  барысында  дамыту  қажет  болып 
табылатын маңызды қабілеттер мен шеберліктер қатарына:  
1.  танымдық қабілеттер мен дағдылар:  
-  үлкен ақпарат көлемін меңгеру. 
-  бай сөздік қор. 
-  себеп-салдарлы байланыстарды анықтау. 
-  жасырын тəуелділіктер мен байланыстарды табу. 
-  қорытындыларды жасай білу. 
-  күрделі мəселелерді шешуге қатысу. 
-  ақпаратты ұйымдастыру. 
-  көзге көрінбейтін айырмашылықтарды байқай білу шеберлігі. 
-  Кездейсоқ жағдайларды талдай білу. 
-  нəтижені де бағалай білу шеберлігі. 

 
18
-  болжам құра білу. 
-  идеяларды тəжірибеде қолдана білу. 
-  ойлаудағы сыншылдық. 
-  жоғары дəрежедегі білуге құмарлық. 
2.  шығармашылық қабілеттер:  
-  дивергентті ойлау. 
-  ойлау мен іс-əрекеттегі икемділік. 
-  ойлау жылдамдығы. 
-  ерекше идеялар айта білу,  жаңа нəрсе ойлап табу.  
-  қиялдың ұшқырлығы. 
-  жоғары эстетикалық құндылықтар. 
-  дамыған ішкі сезім.  
3.  эмоционалды аумақ ерекшеліктері:  
-  реалистік  «Мен -  тұжырымдама». 
-  өзгелерге сыйластық. 
-  адамдарға эмпатикалық қарым-қатынас. 
-  өзге адамдар ерекшеліктеріне шыдамдылық. 
-  өзін талдауға бейімділік 
-  сынға шыдамды көзқарас таныта білуі.  
-  тапсырманы орындаудағы табандылық. 
-  жарысқұмарлық. 
-  ойлаудағы тəуелсіздік. 
-  əзіл сезімі. 
-  өз күші мен қабілетіне сенімділік. 
-  ішкі мотивация. 
Жалпы алғанда дарынды балаларды мамандыққа бейімдеу барысында мұғалімнің 
алатын  орны  мен  рөлі  ерекше  маңызды  болып  табылады.    Дарынды  жəне  қабілеті 
жоғары балалармен жұмыс істейтін мұғалімнің рөлі – білімді таратушы жай мұғалімнің 
қалыпты  рөлінен  ерекшелігі  байқалады.  Олардың  міндеті  білімді  ғана  беру  емес, 
оқушының  өзіндік  мүмкіндігін  ашуы  тиіс.  Дарынды  балалармен  жұмыс  істеуде 
оқушының  өзіндік  дамуына,  бағалауына  жəне  ойлау  дербестігіне  көп  көңіл  бөлінеді. 
Бұл шығармашылық потенциалының айқандалуына мүмкіндік туғызады.  
Дарындылықтың  бағалануы  тестілеуге  ғана  негізделмеуі  керек  -оның  дəрежесі 
мен  өзіндік  ерекшелігі  оқыту  мен  тəрбиелеу  барысында,  балалардың  белгілі  бір 
мазмұндағы  іс-əрекетті  атқаруы  кезінде  байқалады.  Ерте  бастан  мамандандыру  күн 
ілгері  жəне  шамадан  тыс  болмауы  керек.  Дарынды  балалардың  анықталып 
кемелдендірілуі 
мектептер 
(мысалы, 
музыка, 
математика 
мектептерінде) 
факультативтік  сабақтар,  алуан  түрлі  үйірмелер,  студиялар,  мектеп  оқушыларының 
олимпиадаларын,  балалардың  көркем  өнерлерінің  конкурстарын  өткізу  жəне  т.б. 
жағдай жасайды.  
Дарынды  балалардың  дамуының  тежелуіне  жол  беруге  болмайды.  Мұндай 
балалардың оқу жүктемесі, оқыту жəне тəрбиелеу нысандары олардың мүмкіндіктеріне 
сай келуі тиіс. Дарынды балалар туралы қамқорлық қабілеттердің дамытылуын жалпы 
білімдік дайындықпен жəне тұлғаны кемелдендірумен ұштастырылуын көздейді. 
Баланың дарындылығы - бірдей өмір шартында, өз құрбыларымен салыстырғанда 
оқуға  қабілеттілік  жəне  шығармашылық  құбылыстары  жоғары  болып  табылуы 
түсіндіріледі.  
Адам  қабілетіндегі  айырмашылық  іс-əрекеттің  нəтижесінен,  яғни  оның 
сəттілігінен не сəтсіздігінен байқалады. Қызығушылық — адамда объективтілікті жан-
жақты бейімділік - нақты іс-əрекетті орындауға талпыну, қызығушылық пен бейімділік 

 
19
сапаларының  үнемі  өзара  үйлесім  тауып,  бір  бағытта  тоғысып  отыруы  мүмкін  емес 
[11].  Оған  түрлі  жағдайлар  себепші,  мысалы,  адам  көркемөнер  туындыларын 
тамашалауы  ықтимал,  бірақ  ол  осы  саладағы  өнер  түрлерімен  шүғылдануға  бейімсіз 
болуы  мүмкін.  Дегенмен,  белгілі  бір  іс-əрекет  түріне  қабілеті  бар  адамдардың 
қызығушылығы  мен  бейімділігі  бір-бірімен  үйлесім  таба  алады.  Іс-əрекетпен 
айналысқанда  адамның  табысқа  жетуі  үшін қабілет,  қызығушылық,  бейімділіктен  тыс 
оның  мінез-құлқында  келесі  сапалық  көріністер  болуы  қажет:  ең  алдымен  -  еңбек 
сүйгіштік, табандылық, батылдық. Бірақ, осындай ерекше қабілеті бар адамның өзі де 
айтарлықтай өнімге қол жеткізе бермейді. Негізі, адам өзінің іс-əрекетін, жеке басына 
сапаларын  айқын  ажырата  аларлық  деңгейде  болуы  керек.  Адам    қабілеттілігінің    
даралық    ерекшеліктеріне    дарындылық, шеберлік, талант, шабыт кіреді. Əр түрлі іс-
əрекеттер аймағына қажет білім, ептілік- дағдылар бірлігін жеңіл əрі нəтижелі игеруді 
қамтамасыз етуші жалпы қабілеттер ерекшелігін дарындылық деп атайды.  
Жас  өркеннің  бойындағы  табиғат  берер  ерекше  қабілеті,  дарындылықты  тани 
білу, оның əрі қарай дамуына бағыт-бағдар мен мамандыққа бейімдеу ерекше қиын іс. 
Алайда əр баланың жеке қабілетін анықтап, оның сол бағытта жетелеу-ұстаз парызы.  
Дарынды  оқушымен  жұмыс  істеудің  негізгі  мақсаты:  олардың  шығармашылық 
жұмыста өзінің қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Ал мақсат қажет оқу 
бағдарламасын  тереңдетіп,  оқыту  жəне  оқушының  танымдық  белсенділігін  дамыту 
арқылы жүзеге асады. 
Таланттарын  дамыту  үшін  дарынды  балалар  өз  уақытын  еркін  жұмсап, 
кеңейтілген  оқу  жоспарымен  оқытылу  керек.  Бала  өз  мүғалімі  жағынан  назар  аудару 
мен  жеке  қолдау  көрсетуді  сезуі  қажет.  Бұл  жерде  нені  емес,   қалай  оқыту  маңызды 
болып  табылады.  Дарынды  баланың  айтылған  ойлар  мен  болжамдарды  талдай  алу 
мүмкіндіктері, табиғи аналитикалық жəне сыншыл ой-тұжырымның дамулы екендігіне 
сəйкес келеді.  
Дегенмен,  əліде  болса  бізді  ойландыратын,  толғандыратын  істер  жетерлік.  Атап 
айтқанда,  олардың  білім  сапасын  арттыру,  оқушылардың  дарындылығын  айқындап, 
біліміне,  ойлау  қабілетіне  сай  деңгейде  оқыту,  ғылыми  ізденіс  қабілеттерін 
қалыптастыру, мамандыққа бейімдеу маңызды болып қала бермек. 
 
 
 

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет