Етістіктің көсемше және есімше категориялары



Дата06.01.2022
өлшемі135.03 Kb.
#15584

Етістіктің көсемше және есімше категориялары

Жоспар:

  • Есімше, олардың мағыналық ерекшелігі, сөйлемдегі қызметі.
  • Көсемше, олардың мағыналық ерекшелігі, сөйлемдегі қызметі.

Есімше

Қимыл-әрекетті білдірумен бірге есім сөздің де белгілерін білдіретін етістіктің түрі

Жекеше

Мен барғанмын



Сен барғансың

Ол барған

Көпше

Біз барғанбыз



Сендер барғансыңдар

Олар барған


Есімшенің жұрнақтары


–ған,-ген, -қан,-кен

жазған, көрген, айтқан, өткен т.б .

–ар,-ер,-р,-с

жазар, берер, сөйлер,айтпас, бермес т.б.

–атын, –етін,–йтын, йтін

қалатын., көретін, қарайтын, тілейтін т.б.

—мақ,–мек,–бақ,–бек,–пақ,–пек

тындамақ, естімек, қайтпақ, кетпек, жазбақ, кезбек т.б.

Көсемше

Қимыл– әрекеттің қалай; қайтып жасалатынын білдіретін етістіктің түрі

Мысалы, қарқылдап(қалай? ) күлді, күлімсірей( қалай?) қарайды, қасқайып(қайтіп?) тұра қалды,асықпай (қалай?) сөйлейді т.б.

Көсемшенің жұрнақтары шақ жасаушы көрсеткіштің де қызметін атқарады. Көсемше шақтық көрсеткіш қызметін атқарғанда , ол түбір етістікке жалғанып, өзінен кейін жіктік жалғауын қабылдап, жекеше, көпше түрде жіктеледі. Көсемшенің –ып (-іп, -п) және –а (-е, -й) түрі ғана жіктеледі. Көсемшеден кейін жіктік жалғаудың толық түрі жалғанады.


Көсемшелер жіктелед


Жекеше
    • Мен барамын, барыппын
    • Сен барасың, барыпсың
    • Сіз барасыз, барыпсыз

Көпше
    • Біз барамыз, барыппыз
    • Сендер барасыңдар
    • Сіздер барасыңдар

Көсемшенің жұрнақтары


– ып, -іп, -п:

бар-ып, көр-іп, сана-п, сөйле-п т.б.

–а, -е, -й:

сыз-а, қал-а, бер-е, көр-е, сана-й, сөйле-й, келме-й, барма-й, т.б.

–қалы, -келі, -ғалы, -гелі:

қайт қалы, кет-келі, тұр-ғалы, кел-гелі т.б.

–қанша, -кенше, -ғанша, -генше:

қайт-қанша, өт кенше, бол ғанша, біл-генше.


Достарыңызбен бөлісу:




©emirsaba.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет