Азық құрамындағы органикалық затгардың негізгі бөлігі (80 %-ға
жуығы) көмірсулардан - клетчатка, крахмал, өр түрлі қантгар - тұра-
ды. Микроорганизмдер бөлген ферменттердің өсерімен көмірсулар
ашу процесіне ұшырап, түрлі органикалық қышқылдар бөлінеді.
Клетчатка өте қиын қорьпылатын көмірсу. Оның ыдырауы бакгерия-
лардың көптеген түрінің үйлесімді өрекетімен бірнеше кезенде өтеді
де, соңғы ыдырау өнімдері ретінде Ү М Қ (сірке, пропион, майлы
қышқылдар) түзіледі. Төулігіне сиыр қарнында 4,5 л, ал қой қарнын-
да - 0,5 л Ү М Қ түзіледі. Ү М Қ қарын қабырғасынан оңай сорылып,
қан арқылы денеге тарап, зат алмасу процесінде маңызды рөл атқара-
ды. Сірке қышқылы күйіс малы үшін негізгі қуат көзі болып табы-
лады. Күйіс малының қуатқа мұқтаждығының 70 пайызын Ү М Қ
қамтамасыз етеді. Сірке қышқылы сүт майын, алмастырылатын амин
қышқылдарын, денедегі липидтерді, көмірсуларды, протеиндерді түзу
процесіне қатысады. Пропион қышқылы күйіс малы организміндегі
глюкозаның негізгі көзі болып табылады. Майлы қышқыддан бауыр-
да май қышқыдцары түзіледі, ол негізінен кетонды заттарға айналады.
Мес қарыңда крахмал мен қантгар оңай ашиды. Крахмалдың ашуы
барысында көп мөлшерде пропион қы ш қылы, сонымен қатар сүт,
янтарь, қүмырсқа, сірке жөне майлы қьпиқылдар түзіледі.
Қанттарды мес қарын микроорганизмдері тез ашытып, өздерінің
өніп-өсуі үшін энергия көзі ретінде пайдаланады, оларды өз денесінде
гликоген тектес полисахаридке айналдырады. Қанттар микроорганизм -
дер өрекетімен пирожүзім қышқылына, сүт қышқылына айнальш,
одан өрі бұл өнімдерден май қышқылдары мен өр түрлі газдар түзіледі.
Мес қарында микроорганизмдер өрекетімен азотгы затгар да күрделі
өзгерістерге үшырайды. Өсімдік белоктары микроорганизмдер
ферменттерінің өсерімен амин қышқылдарына ыдырап, одан аммиак
бөлінеді. Аммиакты микроорганизмдер сіңіріп, одан өз денесінің бе-
логын түзеді. Мес қарында азы қ құрамындағы өсімдік белогының
40-80 пайызы биологиялық құндылығы жоғары микроорганизмдер
белогына айналады. Ғылыми деректерге сөйкес төулігіне ірі қара мес
қарнында 300-700 г, қойда 30-100 г бактериялық белок түзіледі.
Микроорганизмдер өрекетімен мес қарында алмастырылмайтьш амин
қышқьщдары синтезделіп, белоктьщ сапасы жоғарылайды. Күйіс ма-
лы ны ң мұндай мүмкіндігін рацион қүрамындағы белок тапшылы-
ғын азайту мақсатьшда тиімді пайдалануға болады. Ол үшін күйіс
малы рационындагы протеиннің жетіспейтін мөлшерінің 30-35 пай
ызын (қойға шамамен 13-18 г, сиырға 80-150 г) карбамидпен (моче
вина) толы қты руға болады. М ал қабы лдаған мочевина уреаза
ферментінің өсерімен мес қарьшда аммиакқа ыдырайды да, оны микро
организмдер белок синтездеу процесінде пайдаланады.
108
Өсімдік тектес азық қүрамында майлар онша көп болмайды, олар-
дың жалпы мөлшері қүргақ затқа ш аққанда 4-8 пайыздан аспайды.
Липидтер мес қарында микроорганизмдер өрекетімен моноглицерид-
терге, май қьнпқылдарына, глицеринге, ал галакгозил-глицеридтер
галактозаға ыдырайды. Глицерин мен галактозадан ашу процесінің
салдарынан ҮМ Қ, неіізінен пропион қышқылы түзіледі.
Азық құрамындағы және ыдырау процесі кезінде түзілген қаны қ-
паған жөне жартылай қаны ққан май қышқылдары гидрогенизация
процесінен өтеді. Осыньщ салдарьшан олардың қүрамындагы қосар-
ланған байланыстар азайып, жануарлар ұлпаларына төн пальмитин,
стеарин сияқты қаны ққан қышқылдар түзіледі. Сонымен қатар мес
қарын бактериялары амин қышқылдарьшьщ көміртекті скелеттерінен
тізбекгері тармақталған көміртек атомдарының тақ санды (С 15) май
қьішқылдарын түзеді. Бүл май қышқылдары басқа қышқылдармен
бірге липогенез - микроорганизмдер денесінің липидтерін түзу -
процесіне қатысады. Липидтер ьщырағанда бөлінген ұзын тізбекті
май қышқыддарын микроорганизмдер игере алмайды, олар ұлтабар
мен ішекке өтіп, сонда қорытылады.
Достарыңызбен бөлісу: