Оқулық Ң гі I f L ' h p t L Триумф т алматы 2006 ббк 45 184



жүктеу 23.36 Mb.
Pdf просмотр
бет1/12
Дата03.03.2017
өлшемі23.36 Mb.
түріОқулық
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12
7255

Т өреханов 
Каримов 
. Даленов 
Найманов 
Жазылбеков

А. Ә. Төреханов 
Ж. К.  Каримов 
Ш.Д. Даленов 
Д.Қ.  Найманов 
Н.Э.  Жазылбеков
шаруашылығы
Өңделіп,  толыкгпырылган 
екінші басылым
Оқулық
Ң ГІ 
I  
f l ' H P t l
Триумф  Т
Алматы  2006

ББК  45 
184
Казақ  үлттық  аграрлық  университеті  мен  Мал  шаруашылығы
жене  ветеринария  ғылыми-өндірістік  орталыгы  гылыми
кеңестерінде  макұлданған  (06.07.2006  жылдың  №  7  хатгамасы,
06.10.2006  жылдың  №  4  хатгамасы).
Қазақст ан  Республиками  Білім  ж әне  гылым  министрлігі  усынган
Пікір  білдірушілер:
Т.А.  Оңғарбаев,  ауыл  шаруашылыгы 
ғылымдарының  докторы,  профессор;
М.А. 
Кинеев. 
Қ Р  АШҒА академигі, 
ауыл  шаруашылығы  ғылымдарының  докторы, 
А.И.  Бараев  атындағы  сыйлықтың  иегері.
184 
Ірі кдра шаруашылығы: Оқулық/А-Ә. Төреханов, Ж.К. Ка­
римов,  Ш.Д.  Даленов,  Д.К,.  Найманов,  Н.Ө.  Жазылбе- 
ков.  -  Алматы:  Триумф  «Т»,  2006 ж.  — 408  бет.
ISBN  9965-9996-1-9
Бұл  оқулық  жоғары  оқу  орны  студентгерінің  көптеген  ма- 
мандықтарына  арналған.  Оган  «Зоотехния»,  «Селекция  және 
биотехнология»,  «Мал  шаруашылыгы»,  «Ауыл  шаруашылыгы 
онімдерінің  стандарттары  және  сертификациясы»,  «Фермерлік 
іс»,  «Ветеринария  медицинасы»,  «Ветеринария  санитариясы» 
кіреді.  Екінші  рет  толықтырылып  және  түзетіліп  шыгарылды.
т  3705000000 
00(05)—06
ББК 45
Һ
ISBN  9965-9996-1-9 
ТвреханоаА.Э.„ Кадимов Ж.К.,
Даленов  Ш .Д.,  Найманов  Д.Қ.,
т
Жазылбеков  Н.Э.,  2006 
«Триумф  “Т”»,  2006
ІРІ  ҚАРА  ШАРУАШЫЛЫҒЫ

_____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 3
МАЗМҮНЫ
Кіріспе..................................................................................................................... 7
ІТАРАУ 
................................................................................................. І...................... 11
Ірі  қара  шаруашылығының  дамуы,  маңызы
жөне  биологиялық  ерекшеліктері.........................................................11
Ірі  қара  шаруашылығының  қазіргі  уақытта  дам уы ............................... 12
Ірі  қараның  шет  мемлекеттерде  дамуы......................................................   17
II  ТАРАУ  .......................................................................................................................... 24
j  /
Ірі  қара  малының  шығу  тегі.......................................................................... 24 ^
Малды  қолға  үйрету  орталықтары.............................................................. 24
Үй  малдарының  ата  тегін  қолға  үй р ету.................................................... 26
Ірі  қараның  туыстас  түрл ер і......................................................................... 30
III  ТАРАУ.......................................................................................................................... 34
Ірі  қараның  сырт  пішіні  және  дене  бітім і................................................. 34
Сырт  пішіні  (экстерьері)................................................................................. 34
Ірі  караның  сырт  пішінін  бағалау  тәсілдері.............................................35
Малдың  жеке  мүш елері.................................................................................. 36
Сиырдың  ж ел ін і.................................................................................................41
Сиыр  желінінің  бауырына  кабысуы............................................................ 45
Желін  безі  және  оның  бөсең суі....................................................................46
Ірі  қараның  т ү с і.................................................................................................47
Сүтті  ірі  қараның  сырт  пішіні  (экстерьері)...............................................48
Етгі  ірі  қараның  сырт  піш іні......................................................................... 49
Сүггі-етті  ірі  қараның  сырт  піш іні.............................................................. 50
Дене  пішінінің  өзгеруі......................................................................................50
Ірі  қараның  интерьері  (ішкі  қүрылысы)................................................... 60
Ірі  қараның  тірідей  салмағын  анықтау.......................................................70
Ірі  қараның  жасын  анықтау...........................................................................71
Ірі  қараның  жасын  тісіне  қарап  анықтау.................................................. 72
Ен  са л у ....................................... ........................... ...................................... ....... 77
Бақылау  сұрақтары.....................................................................................80
IV  ТАРАУ  ...........................................................................................................................81
Ірі  қараның  сүт  ө н ім і....................................................................................... 81
Сиыр  сүтінің  түзілуі................................................... ..................................... 82
Сүт  өніміне  өр  түрлі  жағдайлардың  өсер і................................................. 84
Сиыр  сүтінің  химиялық  қүрамына  өсер  ететін  жағдайлар.................. 87
иСиырдың  сүт  өнімін  есептеу  жөне  бағалау  төсілдері............................ 90
Бақш ау  сүрақтары..................................................................................... 91
ІРІ  ҚАРА  ШАРУАШЫЛЫҒЫ

V  ТАРАУ
92
92
Ірі  қаранын  ет  ө н ім і...................................................................... ..
Ірі  қара  ұшасынын  морфологиялык  күрамы...........................................
Ірі  қара  ет  өнімінін  қалыптасуы  жөне  оған  өсер  ететш
жағдайлар............................................................................................. ... 
-
б а ғ а л а у .............. ................. Й Щ р Д
...............................   105
Бақылау  ..........................................................................
Ірі  қараның  ет  өнімін  есептеу  жөне
............................   106
VI  ТАРАУ  .....................................................................................................................
Ірі  караның  асыл  түқымды  малдары........................................................
Ірі  кара  малынын  сүтті  түкымынын  сипаттамасы............................... 107
Ірі  қараның  сүтті-етгі  түқымдары............................................................. 136
Ірі  қараның  етгі  түқымдары.........................................................................148
Етті  түкымдардың  жіктелуі......................... .......................... .....................  1
Қазақстандағы  ірі  қараның  жаңа  түкымы  әулиекөл  етті  ірі
қара  м алы ...................................................................................................
VII  ТАРАУ...................................................................................................................... 183
Ірі 
қара  табынын 
құру.......................................................................
183
Бүқаларды  шағылыстыру  науқанына  даярлау......................................   184
Үрықтандыру  өдістері...................................................................................
1Я7
Қашыру  науқанын  өткізу.............................................................................1 ° '
VIII  ТАРАУ..................................................................................................................... 191
Ірі  қара  төлін  өсіру..........................................................................................  *91
Төл  өсірудің  теориялық  н егізі.................................................................... , 192
Сиырларды  бүзаулату........... ........................................................................i f f
Жаңа  туған  бүзаудың  күтім і.......................................................................   199
Бүзауларды  алты  айға  дейін  өсіру............................................................. 201
Бүзауды  теліп  өсір у........................................................................................204
Бүзауды  жыл  бойы  таза  ауада  жеке  үйшік  профилакторийда
өсіру.............................................................................................................. 205
Бүзауды  сүт  ему  кезеңінен  соң  ө с ір у .......................................................207
Асыл  түқымды  төл  ө с ір у ..........................................................................—-  208
Бақшау  сурақтары...................................................................................213
IX  ТАРАУ  ........................................................................................................................ 215
Сүт  өнімін  өндіру  технологиясы................................................................ 215
Шаруашылықтардың  мамандандырылуы  және 
'
шоғырландырылуы.................................................................................. 218
Өнім  бағыты  жөне  даму  т ү р і............. Г........................................................ 219
Түмса  сиырларды  сүтей ту............................................................................ 221
Қарқынды  технология  өндірісінде  сүтті  ірі  қараны  бағалау............ 227
Сүтті  ірі  қараны  үстау  төсілдері.................................... .............................231
Өндірістік  дамуда  сүтгі  малды  азықтандыру..........................................233
ІРІ  ҚАРА  ШАРУАШЫЛЫҒЫ

5
Сүт  фермасында  технологиялық  жұмыстарды
механикаландыру.....................................................................................
Сүт  кешендері  мсн  сүт  фермаларындағы  ветеринарлық-
..  248
санитарлық  жүмыстар.......................................................................
Бақылау  .......................................................................................................
X ТАРАУ  ........................................................................................................................251
Ірі  қара  етін  өндіру  технологиясы.............................................................
Етке  арналаған  төлдерді  ө с ір у ....................................................................
Өндірістік  будандастыру...............................................................................
Етті  ірі  кара  шаруашылығы.........................................................................
Малды  бордақылау  жөне  оны  үйымдастыру......................................... 2&2
Малды  жайып  семірту  және  оны  үйымдастыру....................................2
Малдардың  бордақылау  алаңдары............................................................
Бордақыланған  малдарды  етке  өткізу  және  т а с у ................................. 268
Бақылау  ...................................................................................... ................
. . . .   270
XI  ТАРАУ  ........................................................................................................................
Ірі  қара  шаруашылығында  мал  асылдандыру  жүмысы...................... 2  -
Асылдандыру  жүмысын  үйымдастыру  шаруашылықтары.................271
Мемлекеттік  түқымдық  малды  асылдандыру  станциясы..................273
974
Ғылыми-өндірістік  асылдандыру  ұжымы................................................
Ірі  қара  өсіру  тәсіл дер і.................................................................................
Сұрыптау............................................................ ...............................................
Асылдандыру  жұмысының  теориялық  н е п зі.........................................
Ірі  қараны  асылдандыруда  белоктың  полиморфизмы
мен  биохимиялық  көрсеткіштерді  пайдалану................................ 288
Бүқаларды  бағалау  жөне  сүрыптау....................................... ................... 289
Сиырларды  бағалау  жөне  сұрыптау.......................................................... 292
Сүтгі  ірі  қараны  ата-тегі  жөне  бірінші  бұзаулаған
маусымындағы  сүт  көрсеткіші  бойынша  сүрыптау...................... 294
Етгі  ірі  қара  сиырын  бағалау  жөне  сүрыптау........................................ 295
Бүкалар  мен  сиырларды  препотентгігі  бойынша  бағалау..................295
297
Жүп  тандау........................................................................................................
Ірі  қара  шаруашылығын  кең  аукымды  селекциялык
бағдарлама  бойынша  асылдандыру.................................................... 301
Электронды  есептеу  машинасын  (ЭВМ)  ірі  қараны
асылдандыру  жүмысында  пайдалану................................................. 302
Асыл  түқым  жөне  жеке  табын  жүмыстарын  асылдандыру
........................................................................
303
жоспары............................................................................... 
_  ,
Зоотехникалық  жөне  асылдандыру  е с е б і................................................ Ш
307
Малға  ен  салу ...................................................................................................
Зоотехникалық  және  асылдандыру  есептерінің  түрлері.................... 308
Мемлекеттік  асыл  түқымды  мал  кітабы.................... .............................
ІРІ  ҚАРА  ШАРУАШЫЛЫҒЫ

Ірі  кара  малының  көрмесі............................................................................310
Ірі  қара  мал  селекциясының  ғылыми  н егізі...........................................312
Бақылау  ...................................................................................................... 312
XII  ТАРАУ  ........................................................... .......................................................... 314
Сүтті  және  сүтті-етті  ірі  кара  малын  бонитировкалау....................... 314
Ірі  караны  бонитировкаға  дайындау......................................................... 315
Малдың  түқымдылығын  анықтау............................................................. 316
Малды  сырт  пішіні  мен  дене  бітімі  бойынша  сы нау........................... 319
Белгілерінің  жиыны  бойынша  қорытынды  класын  анықтау........... 319
Бонитировка  корытындысында  іске  асырылатын  шаралар...............324
Сүтті  және  сүтті-етті  бағыттағы  түқым  бонитировкасының
қорытындысы............................................................................................ 325
Етті  бағыттағы  ірі  қара  түқымын  бонитировкалау.............................. 326
Дене  бітімі  мен  сырт  пішінін  сынау.......................................................... 327
Етті  бағыттағы  ірі  қараның  бонитировка  нәтижесін  қорыту............ 335
Бақыяау  сурақтары.................................................................................. 335
XIII  ТАРАУ..................................................................................................................... 336
Сүтті  және  сүтгі-етті  бағыттағы  түқым  бүқаларын  үрпақ
сапасы  бойынша  бағалау....................................................................... 336
Бүқаны  ата-тегі  бойынша  сы н ау................................................................344
Үрпағының  сапасы  бойынша  сы нау......................................................... 345
«Қыздары-енелері»  төсілі  бойынша  бағалау...........................................346
«Қыздары-қүрбылары»  төсілі  бойынша  бағалау...................................347
Етті  бағыттағы  түқым  бүқаларын  үрпағының  сапасы
бойынша  және  еркек  үрпағының  өсіп-жетілу  жылдамдығы, 
азыкты  өтеу,  тірі  салмағы,  етгілік  түлғасы  бойынша  сы нау......348
XIV  ТАРАУ.................................................................. ................................................... 354
Ірі  қараны  азықтандыру................................................................................ 354
Сиырларды  азықтандыру.............................................................................. 360
Суалған  буаз  сиырларды  азықтандыру.....................................................364
Сиырды  бүзаулағаннан  кейін,  сүтейту  үшін  азықтандыру...............366
Сиырларды  жаз  айларында  азықтандыру............................................. 
368
Бақш ау  сурақтары...................................................................................370
Қосымша  деректер.......................................................................................... ...
ІРІ  ҚАРА  ШАРУАШЫЛЫҒЫ

7
КІРІСПЕ
Ірі  қара  шаруашылығы  —  мал  шаруашылығындағы  ең 
маңызды  сала,  біріншіден 
халқымызды  ең  жоғары  сапалы 
тағамдармен  қамтамасыз  етеді,  екіншіден  — жеңіл  өнеркәсіпті 
шикізатпен  қамтамасыз  етеді,  әрі  бүл  сала маңызды  органика-
лық  тыңайтқьпптарды да  өндіреді.
«Мал өнімдерін өндіру технологиясы» мамандықтарының оқу 
бағдарламасында «Ірі қара шаруашылығы» пәні негізгі пәндердің
бірі  больш  саналады.
Бұл  пәнді  игеру  үшін  анатомия,  физиология,  биохимия,
механикаландыру,  мал  азықтандыру,  мал  өсіру,  генетика, 
зоогигиена,  ветеринария,  ауыл шаруашылық малдарын кол- 
дан  үрықтандыру,  әрі  агрономия л ық  жэне  экономика л ық 
ғылымдардың  негізін  жақсы  білу  қажет.  Пөнді  оқудагы 
негізгі  мақсат  —  студенттердің  өз  мемлекетіміз  бен  шет 
мемлекетердегі  ірі  қара  шаруашылыгының  дамуын  зерттеп, 
әрі  қаржыны  аз  жүмсап,  осы  саладан  көп  өнім  алу  және 
экологиялық  табиғи  жағдайларымызға  зиян  келтірмейтін
жолын  қарастыру.
Ірі қараның конституциясын (дене бітімін), экстерьерін (сырт
пішінін)  және  интерьерін  (ішкі қүрылысын)  зертгегенде,  о л ар-
дан  алы наты н  өнімдер  байланы сты лы ғы н  ж әне  осы
ерекшеліктерді  малдарды  сүрыптау  мен  жүп  тандау  жүмыста-
рына  пайдалана  білу  парызы  айқындалады.
«Ірі  қара  өнімдері»  тарауында  бүл  өнімдердің  қалай  пайда 
болатыньш, оның себебі мен тиімділігін ажырата білу және зер- 
ттеу  қажет.  Сүт және  ет өндірудің  озық  технологиясын  эконо- 
микамен,  экологиямен,  өз  еліміздегі,  шет  мемлекеттердегі  ал- 
дьщгы  катарлы  төжірибемен  байланыстырып  зерттеу  қажет.
Мал  табынын толықтыру,  оның  өнімділігін  көбейтумен ты- 
ғыз байланысты,  әрі  малдың  физиологиясын,  азықтандырылу- 
ьш  және  малдәрігерлік  негіздерін  білуді  қажет  етеді.  Ірі  кара 
түқымдарын төмендегідей сызба (схема) бойынша зерттейді: асыл 
түқымды ірі қараның халык шаруашылығындағы маңызы, өскен 
ортасы,  шыққан тегі мен  тарихы,  тірідей  салмағы  және  тағы да 
басқа  биологиялық,  өрі  шаруашылык  ерекшеліктері,  генеало- 
гиялық  қүрылысы,  келешек  дамуы.  Ірі  қараны  асылдандыру- 
дың  мал  өнімін  көбейтуде  маңызы  өте  зор,  сол  үш ін 
дүниежүзілік  генофонд  жөне  ғылыми-технологиялық  зерттеу-
лер  жетістіктеріне  сүйенеді.
ІРІ  ҚАРА  ШАРУАШЫЛЫҒЫ

Бұл  пәнді  оқу  мезгілдерінде  студенттерді  жиі-жиі  мал  фер- 
маларьша  апару  керек,  ал  теориялық  сабақтарда  технология- 
лык құралдарды пайдалану  қажет,  әрі студенттердің  бүл  пөнді 
толық  түсінуіне  қосымша  теледидарды,  оқу  кинофильмдерін
пайдаланған жөн,  ЭЕМ-ң  әсері  өте  күшті.
Бағдарламаның  көптеген  тақырьштарьш  студенттер  өзінше
жеке  зерттегені  де  пайдалы,  себебі  ол  студенттің  творчество- 
лық сана-сезімін дамытады. Әсіресе, бүл пәннің курстық жүмы- 
сы мен жобасын студентгерді ғылыми зертгеуге бейімдеп, ғылы- 
ми  еңбектермен  айналасуына  эсер  етеді.  Бүл  пәнді  толық иге- 
руде,  диплом  жүмысын  орындауда  алдыңғы  қатарлы  шаруа- 
шылықтарда  өтетін  өндірістік  практиканың  маңызы  өте  зор.
Отанымыздың  азық-түлікпен  (ет,  сүт,  сүт  тағамдарымен) 
қамтамасыз  ету  үшін  ірі  қара  мал  шаруашылығының  маңызы
өте  зор,  себебі сүт өнімі оның 99 пайызын,  ал  ірі қара еті 40-45
пайызға дейінгі деңгейін  қүрайды.  Сонымен қатар  ірі  қара мал 
терісі де жеңіл  өнеркәсіп шаруашылығында көп қолданылады, 
әрі  ірі  қараның  қиы  егін  шаруашылығында,  әсіресе  кейінгі 
уақыттарда,  кеңінен  органикалық  тыңайтқыш  ретінде  пайда- 
ланылуда.
Ғылыми  техниканың  ерекше  дамуына  байланысты  ірі  қара 
шаруашылығы  да  ерекше  дамуда,  әрі  одан  алынатын  өнімдер
де  көбеюде.
Ал  кейінгі жылдарда ірі қара мал түқымдарының  асылдану- 
ын ерекше көрсеткен жөн, сонымен қатар жаңацан асыл-түқым- 
ды  ірі  қара  малы  шығуда,  ал  асыл  түқымды  ірі  қара  малдары 
экономикалық  табиғи  аймақтарға  жақсы  бейімделген.  Оған 
ерекше  эсер  еткен  селекция  жүмыстарының  жақсаруы.  Себебі 
селекцияның дамуына генетика, биотехнология ғылымдарының 
негізгі  мен  электронды  есептеу  техникасьшың  өсері  өте  зор 
болды.
Жалпы мал  шаруашылыгы  қазіргі уақытта іштей мамандан- 
дыру  арқылы,  әрі  осы  саланың  қарқынды  жолга  көшуіне  бай­
ланысты  ерекше  дамуда.
2010 жылга дейін әрбір шаруашылықта сауын сиырларының 
сүтін  4000-5000  кг-га  дейін  көтеру  көзделеніп  отыр,  ол  үшін: 
мал  азыгын  молайту  және  селекциялық  асылдандыру  жүмыс- 
тарын  жақсарту  қажет,  ал  ірі  қарадан  алынатын  ет  өнімін,  өр 
түрлі  есептегенде  30-40  пайызға  көбейту  межеленуде.
Кейінгі уақытта АҚШ-тан өкелінген голштин-фриз ірі қара- 
сын жергілікті ірі қара малымен будандастырудың нәтижесінде
ІРІ  ҚАРА  ШАРУАШЫЛЫҒЫ

9
көптеген  сиыр  табындары  қалыптасты.  Осы  жұмыстың  арқа- 
сында кейбір асыл тұқымды мал  зауытарында сиырлардан  8-10 
мың  кг-ға дейін  сүт алу  межеленуде,  ал  бордақыланатын  мал- 
дардың  тәулік  салмағы  1000-1500  грамға жетуі тиіс.
Қазақстан  Республикасының  шаруашылықтарында  20-дай 
сүтгі, сүтті-етті және 8-сүггі ірі қарасының асыл түқымды мал- 
дары  өсірілуде,  айта кету  керек,  бүл  асыл  түқымды ірі  қарала- 
рының  көпшілігі  жаңа  өнеркөсіпті  технологияға  бейімді  емес. 
Сондықтан  кейінгі  уақытта  будандастыру  және  гибридизация- 
лау арқылы ірі қараның жаңа асыл түқымдарын қалыптастыру
бағытында  жүмыстар  жүргізілуде.
Ірі  қара  шаруашылығының  нәтижелі  дамытудың  ерекше 
жолы,  бүл  саланы толығымен қарқынды технологияға  көшіру, 
әрі  әр табынның сапасын жақсарту,  сүрыптау және жүп таңдау 
тәсілдерін молынан қолдану,  мал  азығын молайту,  мал  азығы- 
ның  сапасын  жақсарту  болып  саналады.
ІРІ  ҚАРА  ШАРУАШЫЛЫҒЫ

I  Т А Р А У
Ірі  қара  шаруашылығының  дамуы, 
маңызы  және  биологиялық  ерекшеліктері
j j 
'  . * v 
сі wi.' •  'і*  %*  (  ь 
щ і*  %: 
gjr I*
А
уыл шаруашылығында сүтті, сүтті-етті және етті 
ірі қара мал шаруашылығының маңызы өте зор. 
Ірі  қара  малынан  алынатын  өнімнің  түрі  көп:  сүт, 
ет  және  тері  жатады.  Ал,  оның  қиы  топырақтың 
қүнарлығын  арттыру  үшін  қолданылады.
Жалпы мал шаруашылығының ішінде ірі қара мал 
шаруашылығынан  алынатын  өнім  60%-дан  асса,  ал 
Ресейдің  солтүстік-батыс  облыстарында,  Балтық 
теңізі  бойындағы  республикаларда  жөне  ауыр 
өнеркәсіпті төуелсіз мемлекеттер достастықтарьшың 
аймақтарында  бүл  өнім  65-70%-ға дейін  жетеді.
Сүт  өнімі жағынан  ірі  қара  мал  басқа  ауыл  ша- 
руашылық  малдарына  қарағанда  көп  алда.  Көпте- 
ген  алдыңғы  қатарлы  шаруашылықтарда  өр  сиыр- 
дан  жылына  7000  кг-нан  артық  сүт  сауса,  ал  аса 
сүтті  сиырлардан  бір  маусымда  (305  тәулік  ішіңде) 
27600  кг дейін  сүт сауған,  ол  Кубаның  Убре-Блан- 
ки атты сиыры тәулігіне  110,9 кг сүт берген.  Борда- 
қыланған төлдердің төулікте  қосатын салмағы  1500 
г-нан да асуда.
Ірі қара малы өте төзімді жөне өмір сүретін орта- 
лығына тез бейімделгіш, сондықтан да өлемнің бар- 
льщ аймақтарында өсіріледі. Сонымен ТМД-ньщ 45- 
50°С  ыстықты  аймақтарында  жөне  -60°С  қысы  өте 
аязды  аймақтарда да  өсіріледі.
ІРІ  ҚАРА  ШАРУАШЫЛЫҒЫ

Ірі  кара  малының  корыту  органдарының  ерекшеліктеріне 
байланысты  клетчаткасы  көп  азықтарды  жақсы  қорытады,  өрі 
қорытуы  55-60%-ға  дейін  жетеді.  Жылқы  мен  шошқа  малда- 
рын  алсақ  олардың  азық  клетчаткасын  қорытуы  тек  қана  18-
30%-ға дейін  ғана жетеді.
Жаз айларында ірі қара жайлымды жақсы пайдаланып,  өнім
өндіріп,  шаруашылыққа  көп  пайда  келтіре  алады.
Кейбір етгі асыл түқымды ірі қара малының бұқалары 20 жа-
сқа  дейін  де  шаруашылықта  пайдаланылады.  Алсүтті  сиырлар
одан  да  көп  пайдал аны л ып,  23  жасқа  дейін  өмір  сүре  алады. 
Ғылыми деректер бойынша 35-40 жасқа дейін өмір сүрген сиыр­
лар  бар. Ал,  орташа шаруашылықтарда сиырларды  10-12 жасқа, 
бүқаларды 7-8 жасқа дейін үстайды, себебі бүл малдардың жасы 
үлғайған  сайын  өнімі азайып,  төлдеуі кеми  бастайды.
/   Ірі  кдра  шаруашылығыньщ 
қазіргі  уақытта  дамуы
Үлы Октябрь революциясына дейін ірі қара малын өсіру бай- 
таптың  шаруашылықтарында  шоғырланған,  олардың  табыны 
көбінесе  шет  мемлекеттен  өкелінген  асыл  түқымды  ірі  қара
малымен  толықтырылған.
Өнеркөсіпті ірі қаралар маңындағы мал азығымен толық қам-
тамасыз етілген шаруашылықтарда жаңадан асыл түқымды ірі қара 
малы  шыға  бастаған.  Оған  Холмогор,  Ярославль,  Бестужев,  Та­
гил жөне  Қырдың қызыл  түқымды ірі қара малдары жатады.
Кеңес  Одағының  оңтүстік жөне  оңтүстік  шығыс  жайылым- 
ды  аймақтарында  қалмақ  жөне  украин  көк  ірі  қара  малының 
түқымдары шығарылды.  Бүл малдардың еттілігі жөне жүмысқа 
пайдалану  қасиеті  жақсы  болды.  Бай-таптың  шаруашылықта- 
рына шет мемлекеттерден  голланд,  данияның  қызыл,  симмен- 
тал,  швиц,  айршир жөне  шортгорн  ірі қара малының түқымда- 
ры  өкелінді,  бүл түқымдардың жергілікті малдардың түқымын 
асылдандыруда  өсері  өте  үлкен  болды.
ІРІ  ҚАРА  ШАРУАШЫЛЫҒЫ

Қазақстан  Республикасында  сүтті  жөне  етті  тұқымды  ірі 
қара  малын  дамытуда  үлкен  жетістікке  жетті.  Біріншіден  ірі 
қара  малының  саны  артуымен  қатар  малды  асылдандыру 
мәселесі жөнделді.  1  қаңтар  1990  жылғы  мөлімдеме  бойынша 
ТМД-да ірі қара малының жалпы саны  118,3  млн  басқа жетсе, 
оның  ішінде  сауынды  сиыр  41,7  млн-ға'жеткен.  Қазақстанда 
жалпы  ірі  қара  мал  саны  9,7  млн-нан,  ал  сауынды  сиыр  3,2 
млн-нан  асқан.  Мал  саны  бойынша ТМД-да  Үнді жөне АҚШ 
мемлекеттерінен кейін үшінші орында. Сонымен қатар ірі қара 
малының  сапасы  да  жақсарды.  1932  жылы  асыл  түқымды  ірі 
қара  малы  10%-ға  жетсе,  1990  жылы  95%-дан  асты.  Сүтті  ірі
қара  мал  аймақтарында  асыл  түқымды  малдар  өсіріледі.  Аз 
уақыттың  ішінде  ТМД-да  12  ірі  қара  мал  түқымы  шығарыл- 
ды,  оған Кострома,  Сычев,  Лебедин, Алатау, Әулиеата, казак- 
тын ақ бас т.б. ірі кара мал түқымдары жатады.  Сонымен қатар 
шаруашылықтағы сиырлардың сүттілігі,  ал етке  өткізген мал­
дар дың  тірідей  салмағы  артты.  Сонын  нәтижесінде  ірі  кара 
малының  саны  өсуімен  байланысты  сүт  және  ет  өнімдері  де
көбейді.
Қ азақ стан   Р есп убли касы   Ауыл  ш аруаш ы лы ғы   ми- 
нистрлігінің деректері бойынша 2004 жылы ірі кара саны 5 млн 
803,7  мың  бас  болса,  оның  ішінде  сиырдың  саны  2  млн  379,4 
мың  баска  жеткен.  Әрбір  жыл  сайын  ірі  кара  басынын  саны
көбеюде.
Сонымен  катар  зауытгык  будандастыру  да  кең  өріс  алды. 
Шаруашылықтардьщ мамандарымен бірлесе отырып, Қазақстан 
оқымыстылары  колда  бар  малды  жетілдіру  жөне  жаңа  түқым 
шығару  жүмыстарына жетекшілік  етгі.
Сол,  1930  жылдары  басталып,  1950  жылдары  жаңа  түқым
болып бекітілген Қазақстанда шығарылған жаңа түқымньщ бірі -  
қазақтың  ақбас  сиыры.  Оның  автор лары Д. М.  Мусин,  Н.З.  Га- 
лиакперов,  М.Ф.  Гордиенко,  К.А.  Акопян,  С.С.  Дудин  жөне 
сол  кездегі  шаруашылықтардың  мамандары  В.А.  Субботин, 
А.В.  Ланина,  И.Ф.  Мельниченко,  Б.В.  Бай,  И.Е.  Жерноклей, 
малшылар Ж.  Шыкымбаев («Шалабай» асыл түқымды мал сов­
хозы).  Сол  жылдары Алатау  түқымы да  бекітілді.  Онын  автор-
"  
”  
ІРІ  КАРА  ШАРУАШЫЛЫҒЫ

лары  М.Г.  Болдырев,  И.М.  Галочкин,  М.Я.  Мартинсон,
Н.К.  Никифоров,  Д.Н.  Пак,  П.И.  Рыбаков,  Г.А.  Чернов.
Бүл  түқымды жетілдіре  түсуде  И.К.  Трандофилов,  Б.В.  Ча- 
шин,  О.В.  Баланина,  К.  Сарсембин,  А.В.  Шаров,  JI.H.  Карача- 
ева  жөне  шаруашылықтардын  зоотехниктері  М.С.  Новиков,
Н.Н.  Шемшура,  М.И.  Окороковтар  аянбай  еңбек  етті.
Әулиеата түқымын жетілдіру жолында Қазақстанда отызын- 
шы  жылдардан  бері  Панасенко,  Естин,  Левин,  Власова,  Фле- 
ринский  жөне  жергілікті  жерлердегі  шаруашылық  басшылары
мен  мамандары  қажымай  еңбек  етті.
Қолдағы  мал  түқымын  жақсарта  түсу,  жаңа  түқым,  оны 
жетілдіру  мал  өнімділігін  жоғарылата  түсуге  көп  ықпал  етеді 
және  еңбектің  өнімділігін  арттырады.
1 -кесте
Крзақстандағы  ірі  кара  саны 
(өр  жылдың  басында,  мың  есебімен)
Жылы
Ірі қара
Соның  ішінде  сиыр
1916
5040,5
1868,6
1928
6509,8
2211,7
1941
3335,2
1251,1
1946
3489,3
1305,8
1966
6794,8
2566,1
1970
7153,5
2617,6
1975
7714,4
2619,4
1980
8013,4
2870,5
1985
9000
3100
1992
9661,9
3199,4
Бүл  жолда  Қазақстанда  өсірілетін  ірі  қара  түқымдарын 
жетілдіре  түсу  үшін  қазіргі  кезде  қажымай  еңбек  етіп  жүр- 
ген  окымыстыларды да атаған жөн.  Олар:  Т.Ф.  Тавилдарава, 
А.Д.  Аксенникова  (қырдың  қызыл  сиыры),  Б.Б.  Ысқақбаев, 
Р.Ж.  Галимзянова,  М.Ж.  М олдақүлов  (өулиеата  сиыры), 
Ю.  Колокольцев  (симментал)  Ж .К.  Каримов  (латыштың 
қоңыр  қызыл  сиыры),  Ж.  Суленов,  А.Ә.  Төреханов  (Алатау 
түқымы),  В.А.  Соколов,  М.  Жомартов,  В.Д.  Крючков (қазақ-
ІРІ  ҚАРА  ШАРУАШЫЛЫҒЫ

тың  ақбас  сиыры),  М.  Жүмабаев  (галловей),  Б.  Назарбеков
(санта-гертруда).
Халықты мал өнімімен қамтамасыз етуде ірі қара өнімі қазіргі
кезде  алдыңғы  орын  алды.  Демек,  оқымыстылар  мен  маман- 
дардың  алдында  түрған  мақсат  — жас  малды дүрыс  өсіру  және 
мал  бордақылау,  сүт  өндіру  технологиясын  жақсарту,  оны 
өндіріске  енгізу,  ірі  қара түқымын  әлі де  болса жақсарта түсу.
Эрине,  мал  азығын  молайту және  селекциялық  асылданды­
ру  жүмыстарын  жақсарту  қажет,  ал  ірі  қарадан  алынатын  ет 
өнімін,  әр  басқа  есептегенде  30-40%  көбейту  межеленуде.
Кейінгі уақытга АҚШ-тан әкелінген голштинфриз ірі кара- 
сын жергілікті ірі қара малымен будандастырудың нәтижесінде 
жоғарғы  көрсеткішті  көптеген  сиыр  табындары  шығуда.  Осы 
жүмыстың  арқасында  кейбір  асыл  түқымды  мал  зауыттарын- 
да  сиырлардан  8-10  мың  кг-ға  дейін  сүт  алу  межеленуде,  ал 
бордақыланатын малдардың төулік  салмағы  1000-1500  г жету- 
ге  тиіс.
Қазақстан  Республикасының  шаруашылықтарында  20-дай 
сүтгі,  сүтті-етті бағыттағы түқымдар және  8  етті  ірі қарасының 
асыл  түқымды  малдары  өсірілуде,  ал  бүл  асыл  түқымды  ірі 
қараларының  көпшілігі жаңа  өнеркәсіпті технологияға  бейімді 
емес.  Сондықтан  кейінгі  уақытта  будандастыру жөне  гибриди- 
зациялау арқылы ірі қара малының жаңа асыл түқымдары шы- 
ғарылуда.
1990  ж.  Республикамызда  барлығы  2391  шаруашылығы  ірі 
қара малын өсірсе,  соның  250 ірі мамандандырылған ет шаруа- 
шылығымен айналысқан, ал 270 шаруашылық мамандандырыл- 
ған  сүт  өндірумен  шүғылданған.
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының шаруашылық- 
тарында сүтті жөне сүтті-етті бағытқа жататын:  қырдың қызыл, 
өулиеата, қара ала, алатау, симментал, латыштың қызыл қоңыр, 
айршир  ірі  қара  түқымдары  болса,  ал  етті  бағытқа  жататын: 
Қазақтың ақбас, әулиекөл, санта-гертруда, абердин-ангусс, гал­
ловей,  шароле,  қалмақ,  герефорд  ірі  қаралары  жатады.
Республикамыздың сүтті, сүтті-етті ірі қарасын одан өрі асыл­
дандыру және дамыту үшін әлемдік генофондтарды дүрыс  пай-
ІРІ  ҚАРА  ШАРУАШЫЛЫҒЫ

далану кажет.  Әоіресе, АҚШ-тын  голштан, даниянын дат,  гер- 
маниянын  англер,  швейцариянык  швиц,  франциянын  монбе- 
льярд,  немістердің қызыл  ала ірі қараларын пайдаланудың  ма-
ңызы  зор. 
'' ’1  -.
Ал,  етгі бағыттағы ірі қараны асылдандыру жөне одан әрі ет
өнімін дамыту үшін:  герефорд,  шароле,  абердин-ангусс,  галло-
вей,  лимузин,  немістердің  сары  ала  түқымдарын  пайдалануды
үсынамыз. Әрине, бүл аталған түқымдарды паидаланудың жолы
көп.  Оған:  жаңадан  түқым  топтарын  шығару,  қан  алмастыру,
өнеркәсштік тәсілмен  шағылыстыру  және  т.б.  жатады.
jpj  қара  мал  шаруашылығын  нәтижелі  дамытудың  ерекше
жолы,  бүл саланы толығымен қарқынды технологияға көшіру, 
әрі өр табынның сапасын жақсарту,  сүрыптау және жүп таңдау 
төсілдерін молымен қолдану,  мал азығын молайту,  мал азығы-
ның  сапасын  жақсарту  болып  саналады.
Сүт өнімінен біздің бүрынғы одағымыз дүние жүзі бойьппиа
бірінші  орында  болған.  Әр  адамға  есептегенде  жылына  318  кг-
нан сүт және  60  кг-нан ет  өндірілген.
ТМ Д-ның  көптеген  ш аруаш ы лы қтары нда  сүт  өнімі 
көрсеткіші  өте  жоғары  болған.  Қазақстан  Республикасының 
Алматы об лысы «Каменск» мемлекеттік асыл түқымды мал за- 
уытында  эр  сиырдан  сүт  сауу  маусымында  5500  кг  сүт сауыл-
ған. 
:. м
Ірі  қараны  дамытудың  негізі,  осы  саланы  өндірістік  негізде 
ft
дамытып, сүт жөне ет өнімдерін көбейту. Әсіресе, ірі қара төлінің 
тірідей  салмағын  өсіріп,  бордақылағаннан  кейін  төлдерінің 
тірідей салмағьш 400-500 кг дейін жеткізу. Әрбір шаруашылықта 
сүт  өнімін  3000  кг  дейін  жеткізсе,  ал  сүтті  аймақтарда  4000- 
5000 кг дейін жеткізу  қажет.
Келешектегі  мақсат  ірі  қара  малын  сапалық  жағынан  одан 
әрі асылдандыру жөне жоғары өнім алу, жоғары өнімді малдар- 
дың  тобын  шығару.  Әсіресе,  сүтті  сиырлардың  сүттілігін  мо­
лайту,  әрі  осы  шаруашылықты  өндірістік  негізге  айналдыру.
Республикамыз бойынша етті сиыр түқымынъщ саньш көбей- 
ту,  асылдандыру жүмысын жақсарту,  өрі ірі қара малын толық 
етіп  азық-түлікпен  қамтамасыз  ету.
ІРІ  ҚАРА  ШАРУАШЫЛЫҒЫ

17
Осы  мәселелерді шешу  үшін  осы  шаруашылықты өндіріспк
негізде  дамытып,  одан  өрі  шоғырландыру  қажет.
Мал шаруашылығының кешендері жөне механикаландырыл- 
ған  фермалардың  көрсеткіштеріне  қарасақ,  өндірістік  негізде 
дамудың  әсері  өте  үлкен  екенін  аңғарамыз.  Ал  осы  уақытқа 
дейін  сүтті  кешендердің еңбегінің  нәтижесі басқа фермалардан
2-3  есе  артық,  ал  өзіндік  бағасы  1,5  есе  кем.
Ірі  кдраның  шет  мемлекеттерде  дамуы
Ірі  қара малы және  оның жабайы түқымдары  барлық дүние 
жүзінің аймақтарында дамыған.  Оның саны жыл  сайын орташа 
2%  өсіп  түрады.  Осы  ірі  қара  малының  жартысы  Үнді,  АҚШ, 
ТМД,  Бразилия,  Қытай  және  Аргентина  мемлекеттерінің  ша- 
руашылықтарында  шоғырланған  өндірістік  негіздегі  техноло­
гия  бойынша  ірі  қара  малының  300-дей  түқымы,  зебудің  121 
түқымы және  29  түқым  гибридтері  өсіп дамуда.  Дүние жүзінде 
ірі  қара  малының  еті  АҚШ-та  көп  өндіріледі.
Элем  бойынша  осы  мемлекеттердің  үлесіне  ірі  қара  етін 
өндірудің  39,1%  келеді.  Аргентина  мен  Бразилия  мемлекеттері
10,1 %-ға дейін  ірі  қара  етін  өндіруде.
Сүт өнімі АҚШ-та, Францияда, ФРГ-да көп өндіріледі. Оның 
ішінде АҚШ-та бүкіл дүние жүзін алганда 13,5% сүт өнімі алын-
са,  Францияда  — 7,7%,  Германия  — 5,7%  жетуде.
Әр  сиырдан  сауылатын  сүт  өнімі  жағынан  алда  Голландия 
жөне  АҚШ  мемлекетгері.  Бүл  мемлекеттерде  орташа  өр  сиыр­
дан  жылына  5000  кг-нан  артық  сүт  сауады.  Бірақ  дүние  жүзі 
бойынша  көптеген  мемлекеттерде  өр  сиырдан  1000  кг-да 
жетпейтін  сүт  сауады.  Мысалы,  Эфиопияда  —  137  кг,  Пакис- 
танда  -   320  кг,  Үнді де  -   460  кг,  Колумбияда  -   763  кг.
Ірі  қара  түқымын  бүкіл  дүние  жүзі  мемлекеттері  өсіреді. 
Жалпы  көптеген  мемлекеттерде  ең  көп  тараган  ірі  қара  түқы- 
мын  бірнеше  туыстас  топтарга  бөлуге  болады.  Оган:
1. Қара ала ірі қарасының түқымдары.  Негізі бүл түқым Гол- 
ландиядан шыққан. Көптеген Еуропа мемлекеттеріне, Солтүетік
ІРІ  ҚАРА  ШАРУАШЫЛЫҒЫ

Америкага,  Жапонияга  жэне  Австралияга 
таралган.  Б.рақ 
|
мемлекетгерле 
Щ
 түқымнын езінше 
ерекшелистері бар, мыса­
лы  сүттілігі  жөне  лене  бітімінін 
ерекш еліктер..  Мысалы, 
АКШ-та  голштин-фриз,  британиянын 
Фризі,  шведтердіқ  қара 
ала 
ірі 
карасы т.б. Қара ала ірі карасынын 
сиырларының сүтгілігі 
өте  жоғары.  Орташа  асыл  түқымды  мал  шаруашылықтарьшда 
Әр сиырдан  5000-7000  кг сүт сауса,  ал  сүтінің  майлылығы  3,8-
3 9%  жеткен. 

Каталог: fulltext -> transactions
transactions -> Гуианигарлық серия серия I'уманитирпых паүк 31 (574. 25) Семей облысы, павлодар уезіне
transactions -> Гшһңр Ц£ңсиі о л ж й з й л й р ы н 0й іы иийлі
transactions -> Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрліп
transactions -> Б. Бурамбаева терісі бағалы аңдарды
transactions -> Бижан бижан Ж.Қ. Павлодар, 2015
transactions -> К14 Л. К. Казангапова
transactions -> Оқулық қазақ тілді аудиторияға ағылшын тілін өз бе тінше үйренуге, тілдік курстарға жэне жоғары оқу орындары
transactions -> Казақ тілі терминдерінің салалық гылыми түсіндірме создіктерінің топтамасы Қазақстан
transactions -> Г. Ж. Жапекова архапкалык, мэаенпет
transactions -> Шшт • ~ п т І і І ■ п І ж І г І м І м ш ивякпИіях н


Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет