Қазақстан республикасы экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі «Қазақстан республикасының демографиялық болжамы: неггізгі трендтер, сын-қатерлер, практикалық Ұсыныстар»



жүктеу 0.87 Mb.

бет1/8
Дата26.12.2016
өлшемі0.87 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ БЮДЖЕТТІК 

ЖОСПАРЛАУ МИНИСТРЛІГІ 

 

 



 

 

 

 

«ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ 

БОЛЖАМЫ: 

НЕГГІЗГІ ТРЕНДТЕР, СЫН-ҚАТЕРЛЕР, ПРАКТИКАЛЫҚ 

ҰСЫНЫСТАР» 

 

тақырыбына  

 

аналитикалық баяндама 

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Астана, 2014 ж. 

 

Мазмұны 



 

1. 1. Қазақстан Республикасының қазіргі демографиялық дамуы          3 

 

1.1


 

 Халық саны және жас құрамы өзгеруінің үрдістері мен болашағы           3 

1.2

 

 Бала туу, өлім-жітім, халықтың өмір ұзақтығы деңгейінің бағалары       8                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              



1.3

 

 Халықтың көші-қон ағымдарын талдау 



 

 

 



 

      18 

1.4

 

 Қазақстан Республикасында халықтың қайта жандану үлгісін 



 айқындау  

 

 



 

 

 



 

 

 



 

      26 



 

2. Демографиялық болжам   

                                                                   33 

 

2.1 Қазақстан Республикасындағы демографиялық дамудың болжамы         33 

2.2 Халықтың экономикалық белсенділігін болжау   

 

 



       47 

 

3. Ұзақ мерзімді экономикалық өсуді қамтамасыз етудегі 



демографиялық  фактордың ролі (қорытындылар мен ұсынымдар)     52   

 

1-қосымша. Негізгі жас топтары бойынша 2030 жылға дейінгі ҚР халқының 



болжамды саны    

 

 



 

 

 



 

 

 



       56  

2-қосымша. Негізгі жас топтары бойынша 2030 жылға дейінгі ҚР 

еркектерінің болжамды саны   

 

 



 

 

 



 

       57 

3-қосымша. Негізгі жас топтары бойынша 2030 жылға дейінгі ҚР әйелдерінің 

болжамды саны                                                                                                     58 

4-қосымша. Қалалық елді мекен бойынша 2030 жылға дейінгі ҚР халқының 

болжамды саны     

 

 

 



 

 

 



 

 

        59 



5-қосымша. Ауылдық елді мекен бойынша 2030 жылға дейінгі ҚР халқының 

болжамды саны     

 

 

 



 

 

 



 

 

        60 



6-қосымша. Өңірлер бойынша 2030 жылға дейінгі ЭБХ болжамды саны      61  

7-қосымша Демографиялық болжамды құру әдістемесі   

 

 

        62 



 

 

 

 

 

 

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ 



БОЛЖАМЫ: 

НЕГГІЗГІ ТРЕНДТЕР, СЫН-ҚАТЕРЛЕР, ПРАКТИКАЛЫҚ 

ҰСЫНЫСТАР 

1.

 

Қазақстан Республикасының қазіргі демографиялық дамуы 

 

1.1

 

Халық саны және жас құрамы өзгеруінің үрдістері мен болашағы 

 

 Қазақстан  Республикасы  халқының  саны  1991  жылдың  басында  16,4 

млн. адамды құрады, ал 2000 жылдың басында 14,9 млн. адамға дейін кеміді 

(1-сурет). 2002 жылдан бастап аталған көрсеткіш тұрақты өсіп, 2012 жылдың 

басында 16,9 млн. адамды құрады, ал 2013 жылға қарай 17 млн. адамға жетті. 

1990-жылдардағы  халық  санының  елеулі  төмендеуі  этнос  өкілдері  бөлігінің 

тарихи  отанына  тұрақты  тұруға  кетуімен  және  бала  туу  деңгейінің 

төмендеуімен  байланысты.  2003  жылдан  бастап  мемлекетімізде  халық 

санының өсуі басталды. Өсудің негізгі көзі табиғи өсім болып табылады. 

 

 

Ақпарат көзі: Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі 

 

1-сурет. Қазақстан Республикасы  халқы санының динамикасы 

 

2013 жылғы 1 қаңтарға Қазақстан халқының саны 16909,6 мың адамды 



құрады,  оның  ішінде  қалалықтар  -  9277,4  мың  адам  немесе  54,9%, 

ауылдықтар  саны  –  7632,2  мың  адам  немесе  45,1%.  Өткен  кезеңмен 

салыстырғанда  халықтың  саны  1,4%  өсті,  қалалықтар  –  1,61%,  ауылдықтар  

саны –1,1%; 2009 жылғы 01.01 салыстырғанда елдің халқының саны 5,8%-ға 

өскен,  қалалықтар  және  ауылдықтардікі  сәйкесінше  7,1%  және    4,3% 

(нақтыланған  деректер  бойынша).  Халықтың  санының  көпшілігі  келесі 

өңірлерде  шоғырланған:  Оңтүстік  Қазақстан  –  2678,9  мың  адам  (15,8%), 

Алматы  –    1946,7  мың  адам  (11,5%),  Шығыс  Қазақстан  –  1393,6  мың  адам 

(8,2%),  Қарағанды  облыстарында  –  1362,7  мың  адам  (8,1%)  және  Алматы 


 

қаласында  –  1475,4  мың  адам  немесе  8,7%.    Барлығы  осы  өңірлерде 



Қазақстан  халқының  50%-нан  астамы  тұрады.  Қалалық  халық  негізінен 

Қарағанды  (78,4%),  Павлодар  (69,2%),  Ақтөбе  (61,6%),  Шығыс  Қазақстан 

облыстарында орналасқан (58,5%) (1-кесте). 

 

 



1-кесте. 2009 жылғы 1.01 және 2013 жылғы 1.01 Қазақстан Республикасы халқының 

өңірлер бойынша саны  

адам 


 

Барлық халық 

Қала халқы 

Ауыл халқы 

2009 

2013 


2009 

2013 


2009 

2013 


Казақстан 

15982370 

16909776 

8662919 


9277529 

7319451 


7632247 

Ақмола 


738827 

732719 


342188 

344237 


396639 

388482 


Ақтөбе 

756782 


795817 

460251 


490590 

296531 


305227 

Алматы 


1804005 

1946718 


424687 

451914 


1379318 

1494804 


Атырау  

509123 


555217 

239034 


268192 

270089 


287025 

Батыс Қазақстан 

598342 

617640 


277055 

303017 


321287 

314623 


Жамбыл  

1020796 


1069874 

415047 


427879 

605749 


641995 

Қарағанды 

1341207 

1362743 


1039005 

1068385 


302202 

294358 


Қостанай 

886329 


879941 

439558 


450890 

446771 


429051 

Қызылорда 

677734 

726711 


283971 

309327 


393763 

417384 


Маңғыстау 

482631 


567754 

262237 


287741 

220394 


280013 

Оңтүстік Қазақстан 

2462782 

2678889 


970164 

1048405 


1492618 

1630484 


Павлодар  

742276 


749019 

504004 


518191 

238272 


230828 

Солтүстік 

Қазақстан 

597534 


579488 

237442 


239632 

360092 


339856 

Шығыс Қазақстан 

1396871 

1393619 


801145 

815502 


595726 

578117 


 Астана қ. 

605254 


778198 

605254 


778198 



 Алматы  қ. 

1361877 


1475429 

1361877 


1475429 



 

Халық саны өсімінің ең жоғары төмендеуі (-2,3%) 1995 жылда (2-сурет) 

байқалады. 2003 жылдан бастап халық өсімінің оң қарқыны сақталып келеді. 

Соңғы жылдары өсім қарқыны 1,4 - 2,9%-ды құрады. 

 


 

 



Ақпарат көзі: Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі 

 

2-сурет. Халық санының өсу (азаю) қарқыны 

 

2-кесте.  Жекелеген  жас  топтары  бойынша  Қазақстан  Республикасы 

халқының саны 

 

жылдар 


Халық саны, адам 

Үлес, % 


0-15 жас 

16-63 (57) 

жас 

63 (57) және одан 



үлкен 

0-15 


жас 

16-63 (57) 

жас 

63 (57) және одан 



үлкен 

2002 


4202662 

9339931 


1316355 

28.30    

62.89    

8.86    


2003 

4106548 


9455220 

1347250 


27.62    

63.60    

9.06    

2004 


4038627 

9606004 


1368354 

27.01    

64.25    

9.15    


2005 

3997336 


9775472 

1374221 


26.52    

64.85    

9.12    

2006 


3983469 

9967766 


1356849 

26.17    

65.49    

8.92    


2007 

3998222 


10165045 

1320925 


25.97    

66.02    

8.58    

2008 


4046938 

10338303 

1288759 

25.99    

66.39    

8.28    


2009 

4167372


 

10344218


 

1581111


 

25.90    

64.28    

9.83    


2010 

4245039


 

10461037


 

1615505


 

26.01    

64.09    

9.90    


2011 

4343382


 

10559499


 

1653719


 

26.23    

63.78    

9.99    


2012 

4462889


 

10631298


 

1697238


 

26.58    

63.31    

10.11    



Ақпарат көзі: Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі 

 

2-кестеде Қазақстан халқының 2002 жылдан бастап 2012 жылға дейінгі 



жас бөлігіндегі саны көрсетілген. Халықтың негізгі үлесін жұмысқа қабілетті 

жастағы  азаматтар  құрайды,  олардың  2002  жылдан  2012  жылға  дейінгі 

кезеңде  жиынтық  үлесі  халықтың  жалпы  санында  62-66%-ды  құрады. 

Аталған  жас  санаты  2002  жылы  халықтың  жалпы  санында  62%-ды  құрады, 

одан  кейін  2008  жылы  68%-ды  құрап,  өзінің  үдемелі  кезіне  жетті,  ал  2012 

жылы азаматтардың аталған санаты 63%-ды құрады. 

0-ден  15  жасқа  дейінгі  адамдардың  жас  санаты  2002  жылмен 

салыстырғанда 2 пайыздық тармаққа төмендеп, 2012 жылы халықтың жалпы 

санының  26%-ын  құрады.  Зейнеткерлік  жастағы,  яғни  63(57)  жастан  үлкен 


 

халық  2002  жылмен  салыстырғанда  2  пайыздық  тармаққа  артып,  10%-ды 



құрады.  Осыған  қарамастан,  егде  жастағы  халықтың  2012  жылы  күрт  өсуін 

атап өткен жөн, ол 2011 жылмен салыстырғанда 3 пайыздық тармаққа артты. 

 0-15  жастағы  халықтың  үлесінің  төмендеуі,  16-62  (57)  жастағы 

халықтың  үлесінің  ұлғаюы  және  63  (58)  жас  және  одан  үлкен  жастағы 

халықтың үлесінің ұлғаюы байқалады. Аталған үрдістің нәтижесі 2020 жылға 

қарай жұмысқа қабілетті жастағы (16-62 (57) жастағы) халықтың азаюы болу 

мүмкін,  себебі  қазіргі  жастар  жұмысқа  қабілетті  жасқа  жетеді  және  егде 

жастағы  халықтың  көбеюіне  әкеледі,  ал  қазіргі  жұмысқа  қабілетті  халық 

тобы  зейнеткерлік  жасқа  жетеді.  Осылайша,  бала  туудың  жоғары  деңгейіне 

қарамастан,  Қазақстанда  халықтың  қартаю  тәуекелі  бар.  Аталған  үрдісті 

жынысы  бойынша  әртүрлі  жас  топтары  бойынша  халық  санының 

өзгерістеріне жасалған талдау растайды (3-кесте). 

 

3-кесте  –  Жекелеген  жас  топтары  бойынша  халықтың  жалпы  санындағы 

еркектер мен әйелдердің үлесі 

 

 

ЕРЛЕР 



ӘЙЕЛДЕР 

0-15 

жастағы 

еркектердің 

үлесі, % 

16-63 

жастағы 

еркектердің 

үлесі, % 

63 және одан 

үлкен 

жастағы 

еркектердің 

үлесі, % 

0-15 

жастағы 

әйелдердің 

үлесі, % 

16-57 

жастағы 

әйелдердің 

үлесі, % 

57 және одан 

үлкен 

жастағы 

әйелдердің 

үлесі, % 

2000 

31.5 


62.3 

6.3 


28.1 

57.0 


14.9 

2001 

30.7 


62.7 

6.5 


27.5 

57.9 


14.7 

2002 

30.0 


63.3 

6.8 


26.7 

58.9 


14.3 

2003 

29.2 


63.9 

6.9 


26.0 

60.0 


14.0 

2004 

28.5 


64.6 

6.9 


25.4 

60.9 


13.8 

2005 

28.0 


65.1 

6.8 


24.9 

61.4 


13.7 

2006 

27.7 


65.7 

6.6 


24.5 

61.7 


13.8 

2007 

27.5 


66.2 

6.3 


24.3 

61.8 


13.9 

2008 

27.5 


66.5 

6.1 


24.3 

61.6 


14.1 

2009 

27.6 


66.6 

5.8 


24.4 

62.1 


13.6 

2010 

27.7 


66.5 

5.8 


24.5 

61.8 


13.7 

2011 

27.9 


66.2 

5.8 


24.7 

61.5 


13.8 

2012 

28.3 


65.8 

5.9 


25.0 

61.0 


14.0 

Ақпарат көзі: Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі 

 

Төменде  1990  және  2012  жылдарға  арналған  жыныстық-жас 



пирамидасы көрсетілген (3-сурет). Екі жылда да көптеген жас санаттарында 

әйелдер  үстем.  Осыған  қарамастан,  2012  жылы  пирамиданың  теңестірілуі 

немесе  әр  жас  санатында  әйелдер  санының  ерлердің  санына  сәйкес  келуі 

немесе олардың санына жақындағаны байқалады. 

2012  жылы  10-24  жастағы  ерлердің  де,  әйелдердің  де  күрт  азаюы 

байқалады, бұл 90-жылдардағы бала туудың төмен деңгейіне байланысты. 

2012  жылы  0-4  жастағы  халық  едәуір  көбейді,  сондай-ақ  аталған  жас 

санатында ер балалардың көбеюі байқалады. 



 

Соңғы  15-20  жыл  аралығында  халықтың  жалпы  санындағы  ерлердің 



үлесі 48%-ды, әйелдердің үлесі 52%-ды құрады. 

 

 



 

2012 жыл (адамдар жыл басына) 

 

 



Ақпарат көзі: Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі 

 

3-сурет. Халық санының жас пирамидасы 

 

Халықтың  орта  жастағы  санатының  көбеюі  байқалады  (4-сурет).  2000 

жылы  халықтың  орта  жасы  30,7  жасты,  ал  2012  жылы  31,5  жасты  құрады. 

Әйелдердің орта жасы ерлердің орта жасынан 2-3 жылға жоғары. 



 

 



Ақпарат көзі: Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі 

 

4-сурет. Халықтың орта жасы 

 

 1.2. Туу, өлім-жітім және халықтың өмір сүру деңгейін бағалаулар   

 

Табиғи өсім 

Халықтың  табиғи  өсімі  –  бала  туу  деңгейінің  өлім-жітім  деңгейінен 

артуы,  яғни  белгіленген  уақыт  кезеңінде  туылғандар  мен  өлгендер 

арасындағы айырым. Халықтың өсу қарқынының жалпы сипаттамасы болып 

қызмет  етеді,  негізінен  халықтың  табиғи  өсімінің  бір  жылға  1000  адам 

шаққандағы  коэффицентпен  өлшенеді.  Халықтың  теріс  табиғи  өсімі 

мемлекетте  туылғандарға  қарағанда  өлгендердің  көп  болғанын  білдіреді 

(яғни халықтың табиғи кемуі). 

Табиғи  өсім  промилледегі  (%)  коэффицентпен  өлшенеді,  ол  санның 

мыңнан бір үлесіне немесе пайыздың оннан бір үлесіне сәйкес келеді. Яғни 

табиғи  өсім  (кему)  коэффиценті  –  8,5  %  –0,85  %-ға,  ал  36,8  %-дағы  табиғи 

өсім коэффиценті +3,68 %-ға сәйкес келеді. 

1991-1998  жылдардағы  кезең  Қазақстан  үшін  табиғи  өсімнің  төмендеу 

үрдісімен сипатталады. 1991 жылы 218850 адамды құраған табиғи өсім 1998 

жылы 68066 адамға дейін төмендеді. Кейінгі жылдар аралығында өсім үрдісі 

осы  деңгейде  қала  берді.  2002  жылдан  бастап  табиғи  өсімнің  абсолютті 

шамаларының  біртіндеп  артуы  байқалады.  2013  жылы  қаңтар-қыркүйек 

айында Қазақстанның табиғи өсімі 189884 адамды құрады (5-сурет). 



 

 



Ақпарат көзі: Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі 

 

5-сурет. Халықтың табиғи өсімі, адам 

 

Табиғи  өсімнің  жеделдеуі  немесе  табиғи  кемудің  бәсеңдеуі 



туылғандардың артуы және өлгендердің төмендеуі нәтижесінде болады. 

 

 

 

Ақпарат көзі: Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі 

 

6-сурет. Туылған адамдар санының динамикасы және халықтың табиғи өсімі

адам 

 

Бала туу деңгейі 

Бала  туу  деңгейі  –  халық  өсімінің  қарқынын  айқындаудың  басым 

факторы.  Табиғи  өсімнің  жоғары  көрсеткіштері  2002  жылдан  бастап  2002-

2011 жылдары туылғандардың жоғары санының аясында болды (6-сурет). 

 Бала  туу  халықта  жаңа  мүшелердің  пайда  болуын  сипаттайтын 

халықтың  ұдайы  өндірісінің  оң  көрсеткіші  болып  табылады.  Бүгінгі  күні 

өліммен бірге бала туу негізгі демографиялық процес болып табылады. Бала 

туу  деңгейін  өлшеу  үшін  демографияда  көрсеткіштер  жүйесі  қолданылады. 



10 

 

олардың  ішінде  анағұрлым  қарапайымы  -  бала  туу  коэффиценті,  яғни 



халықтың орта жылдық санының 1000 адамға шаққандағы күнтізбелік жылда 

тірі туылғандардың саны. 

 

 

Ақпарат көзі: Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі  



Ескерту: Коэффиценттер жылдық-есептік болып ағымдағы жылдың 1 қазанына немесе 

өткен жылғы 1000 туылғандарға келтіріледі. 

  

7-сурет. 1991-2013 жылдардағы туу коэффициенті (1000 адамға)  

  

1991-1999  жылдары  туу  коэффиценті  үштен  бірге  дейін  қысқарды.  

Сонымен  бірге  осы  кезең  бойына  құлдырау  ауытқусыз  дерлік  болды.  2000 

жылдан  бастап  бетбұрысты  үрдіс  байқалды:  туудың  жалпы  коэффиценттері 

арта  бастады.  2012  жылы  туу  коэффиценті  2001  жылмен  салыстырғанда 

52,3%-ға артып 22,7 құрады. 

 Туу  деңгейі  көптеген  әлеуметтік-экономикалық  факторларға  тәуелді, 

әрі  олар  өзара  байланыста  әрекет  етеді,  кейде  әртүрлі  жағдайларда  қарама-

қайшы және біркелкісіз әрекет етеді. (1-Сызба). 

 Туудың  тарихи  эволюциясы  қоғамның  әлеуметтік-экономикалық 

дамуымен тығыз байланысты. Өндіріс күштері және адамның өзінің дамуын 

жетілдіру, оның интеллектуалдық әлеуетін арттыру, әйелдің рөлінің өзгеруі, 

оның  өнеркәсіптік  өндіріске  тартылуы,  отбасы  ролі  мен  функциясының 

өгеруі барысында туудың ең жоғары деңгейінен (50‰ және одан жоғары) ең 

төменгі  деңгейге  дейін  (көбінесе  кәдімгі  ұдайы  өсіп-өнуіне  тән  деңгейден 

төмен — 16‰) біртіндеп төмендеуі заңды процесс болды. 

 Туу  деңгейі  төмендеуінің  ұзақ  мерзімді  үрдісін  өсіп-өнудің  заманауи 

түріне  тарихи  ұзақ  эволюциялық  өтпелі  кезеңің  меңзеп  «туу  саласындағы 

демографиялық  өтпелі  үрдіс»  деп  атайды.  Демографтардың  көпшілігі  

туудың заманауи түріне өту барлық дамушы елдерде қандай да бір формада 

міндетті  түрде  және  сөзсіз  өтеді  деген  пікірді  қостайды.  Алайда, 

демографиялық өтпелі кезеңнің себептері бойынша әлі күнге дейін бір мәнді 

жауап  жоқ.  Соынмен  бірге,  әртүрлі  тұжырымдар  осы  демографиялық 

процесті  әртүрлі  көзқарастан  қарастырып,  оның  детерминанттары 



11 

 

(биологиялық, 



мінез-құлықтық, 

микроэкономикалық, 

микро 

және 


макродемографиялық) туралы азды-көпті толық түсінікті қамтамасыз етеді 

 Демографиялық 

өтпелі  кезең  тұжырымдамасында  әлеуметтік-

экономикалық  даму  деңгейі  мен  туудың  арасында  қайтарымды  күшті 

тәуелділік  бары  айтылады.  Алайда,  туумен  экономикалық  даму  арасындағы 

байланыс  өте  күрделі,  желілік  емес  болып  табылады,  онда  уақыт  факторы 

маңызды  роль  атқарады.  Бұдан  бөлек  жеке  елдер  мен  өңірлердің  өздерінің 

арнайы ерекшеліктері бар. 

Туудың, оның кез келген аспектінде ұғынылатын қоғамның дамуы мен 

ахуалымен үздіксіз байланыста екендігі күмәнсіз. Сондықтан қоғамдық-саяси 

құрылым,  экономикалық  даму  деңгейі  мен  ерекшеліктері,  кластық  және 

мүліктік  бөліну,  үстемдік  етуші  әлеуметтік-мәдени  орта  және  өмір  сүрудің 

ерекшелігі,  этникалық,  нәсілдік  және  халықтың  өзіндік  биологиялық 

сипаттамалары туу динамикасын белгілі бір дәрежеде айқындайды. 

 



  1   2   3   4   5   6   7   8


©emirsaba.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал