Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне спорт министрлігі Тілдерді дамыту жəне қоғамдық-саяси жұмыс



жүктеу 2.43 Mb.
Pdf просмотр
бет50/50
Дата26.01.2017
өлшемі2.43 Mb.
1   ...   42   43   44   45   46   47   48   49   50

Тұл аудару

А

с  тарап,  алыс-жақыннан  келген  меймандарды  жолға  салған 



соң, марқұмның туыс-туған, бала-шаға, құда-жегжаттары жəне ауыл 

ақ са қал да ры қаралы үйге жиналып «тұл аудару» («жүк түзеу» деп те 

аталады)  салтын  өткізуге  дайындалады.  Жиналған  қауымға  мар құм-

ның асына сойылған «тұл аттың» піскен ұшасын, мойнын немесе ба-

сын  бірнеше  табаққа  бөліп  əкеліп  қояды.  Оған  ең  соңғы  рет  Құ ран 

оқы лып, отырғандар одан түгел ауыз тиеді. Бұл «аза асы» деп атала-

ды. Кей жерде марқұмның «аза асына» бір ұсақ мал сойылып, оны жеп 

бол ған соң, сүйегін түгел жинап алып өртеп тастайды. Міне, бұ лар – 

«қа ра лы  күндер  осымен  ақырлассын,  алдағы  күндеріміз  қуа ныш ты 

болсын!» дегені. Салт бойынша «аза асы» желініп болған соң, ауыл 

ақ са қал да ры ның бірі сөз алып:

–  Уа,  халайық!  Жылағанның  жұбанар,  қайғырғанның  қуанар  кезі 

жетті. Марқұм көз жұмғаннан қазірге дейін бала-шаға, туыс-ту ған да-

ры  қаралы  жоқтау  айтып,  жыл  бойы  «батаоқыр  күтіп»,  бүгін,  міне, 

асын  беріп,  аруағын  риза  етіп,  ел-жұртының  ықыласын  алып  отыр. 

Енді  «қараны»  жығып,  тұл  аударып,  жүк  түзесек  деп  отырмыз.  Бұ-

ған сіз дер дің қандай ақыл-кеңестеріңіз бар? – деп, отырғандарға сөз 

тастайды.

Отырған ақсақалдар мен құда-жегжаттар «батаоқыр» жақсы кү ті-


571

571


ліп, астың жақсы өткенін айтып, марқұмның бала-шағалары мен туыс-

туғандарына ризашылықтарын білдіріседі, əрі көптің қалауы бойын-

ша, жолы, жасы үлкен құда-құдағилардың бірі «тұл аудару» ырымын 

жасайды,  яғни,  қайтыс  болған  адам  ер  болса,  онда  құ да лар дың  бірі 

орнынан тұрып барып, қаралы туды жығып, тудың сабын сындырып 

тастайды  немесе  ер-тұрманын  оңап,  қару-жарағын  тү сі ріп  қоя ды. 

Ал,  қайтыс  болған  кісі  əйел  болса,  онда  құдағилардың  бірі  жүк  жа-

буды  оңап  жауып,  тұлданған  киімдерін  түсіріп  тастайды.  Міне,  бұл 

«тұл аудару» деп аталады. Сонымен, марқұмға тіккен «қара» жы ғы-

лып,  жыл  бойы  күтілген  «батаоқыр»  аяқтап,  марқұмның  бала-шаға, 

туыс-туғандары  қаралы  күйден  арылып,  түрлі  ойын-сауыққа  қа ты-

сып, той-томалақ өткізулеріне жол ашылады. Соңында «тұл ау да ру-

ға» қатысқан жұрт «марқұмның арты той болсын, енді тойға ке ле тін 

болайық!»  деген  сияқты  игі  тілектер  білдіріп,  орындарынан  тұ рып, 

кетуге ыңғайланғанда, марқұмның туыс-туғандары дауыс салып, ұзақ 

жоқтау айтып жылайды. Сөйтіп, о баста шыр етіп жерге түс кен əр бір 

перзентін əсем əн, тəтті жырмен қалай қарсы алса, жарық дү ние мен 

қоштасып,  фəниден  бақиға  аттанған  барша  азаматтарын  да  қа ра лы 

жоқтау жырымен дəл солай шығарып салады. Міне, осылайша қа зақ 

халқының бар ғұмыры əнмен басталып, əнмен ақырласады.

Қазақ  халқының  қайтыс  болған  адамдарға  арнап  нəзір-құзыр  бе-

руі нің;  марқұмның  əйелін,  кейбір  мал-мүлкін  «тұлдап»,  туыс-ту ған-

да ры ның  қаралы  үйге  ақтық  салып,  ат  шаптырып  беруінің;  əйгілі 

адамдарына күмбез, кесене, сағана, қорған тұрғызуының; сондай-ақ, 

ел-жұрты  мен  халқын  жиып,  ұлан-асыр  ас  беріп,  түрлі  спорт  жəне 

кө ңіл  ашу  қимылын  өткізіп,  «тұл  аударуының»  үлкен  тəр бие лік 

мəні жəне ғаламат ғылыми негізі бар. Ол адамдардың өмір дің сыры 

мен  жаратылыстық  дүниенің  заңдылықтарын  шынайы  ұғы нуы на 

мүмкіндік жасап, олардың ойлау жəне талдау жасау қа бі ле тін жо ға-

ры ла та ды.  Адамдарды  адамгершілікке,  адалдыққа,  із гі лік ке,  ба уыр-

ма шыл дық қа  баулып,  ұрпақтарды  аруақтарын  қадірлеп,  ата-тегін 

ұмытпауға дағдыландырады. Іс жүзіндік қимыл, өлмес ескерткіштер 

тұрғызу арқылы перзенттерін халықтық дəстүр тəр бие сі нің кəу са ры-

мен сусындатып, болашақ ізбасарларын адамгершілігі ас қақ, мақ сат-



572

572


мұраты  мен  махаббат-кегі  айқын,  елім  деп,  жерім  деп,  хал қым  деп 

еміреніп тұратын азамат болып жетілуге жетелейді. Ата-ана ға, ту  ған 

жерге,  Отанға  деген  сүйіспеншілігін  тереңдетеді.  Адам дар дың  бір-

біріне  деген  құрметін  арттырып,  оларды  татулыққа,  береке-бір лік ке 

шақырады.  Қоғамдық  қарым-қатынастарын  ны ғай тып,  тыныш,  ор-

нық ты қоғам құруға мүмкіндік жасайды. Басы қа ра лы, көңілі жаралы 

жандардың  көңіл  күйлерін  көтеріп,  іш те рін де гі  қай ғы-қа сі рет те рін 

жуып,  олардың  түрлі  ауру-сырқауларға  қар сы лық  қуат та рын  артты-

рып, адамдардың рухани жəне дене жақтарынан сау-сə ле мет өмір сү-

ру ле рі не зор мүмкіндік жасайды.



573

573


МАЗМҰНЫ

Перзент дүние есігін ашқанда...  .........................................................................3

Кіндік кесу .............................................................................................................3

«Кіндік шеше», «Кіндік əке» болу ......................................................................4

Шілдехана күзету ..................................................................................................4

Балаға ат қою .........................................................................................................5

Қалжа беру .............................................................................................................5

Итжейде (иткөйлек) кигізу ...................................................................................6

Босанған ананы күту .............................................................................................6

Баланы бесікке салу ..............................................................................................7

Бесік аластау ..........................................................................................................7

Бесік жəне бесік жабдықтары ..............................................................................8

Баланың қырқынан шыққанға дейінгі күтімі .....................................................8

Баланы қырқынан шығару ...................................................................................9

Баланы сылау .......................................................................................................10

Өз баласын өзі сатып алу ...................................................................................10

Бала асырап алу ...................................................................................................11

Уəкіл əке болу......................................................................................................11

Тұңғыш немересін кенжесіне балау ..................................................................12

Бесік той ...............................................................................................................12

Бесік жыры ..........................................................................................................13

Бауырынан табақ жүгірту ...................................................................................15

Тұсау кесу ............................................................................................................16

Байғазы .................................................................................................................17

Ата-ананың ұрпағы алдындағы қарыз-парыздары ..........................................18

Ұрпақтардың қарыз-парыздары ........................................................................20

Ұстаздық ..............................................................................................................21

Шəкірт болу .........................................................................................................21

Ұстаз-шəкірттік парыз-қарыздар .......................................................................22

Үлгі-тағылым тарату...........................................................................................23

Бақ-дəулет, атақ-даңқ тəрбиесі ..........................................................................23

Баланы сынау .......................................................................................................24

Тілашар ................................................................................................................25


574

574


Əн үйрету .............................................................................................................28

Күй үйрету ...........................................................................................................29

Ертегі үйрету .......................................................................................................30

Өлең-жыр үйрету ................................................................................................31

Тіл ұстарту ...........................................................................................................32

Айдар қою ............................................................................................................33

Тұлым қою ...........................................................................................................33

Жетімге желке шаш қою .....................................................................................33

Танабау тағу .........................................................................................................34

Тұлым-шаш алу ...................................................................................................34

Балаларды ойын арқылы тəрбиелеу ..................................................................35

Атқа мінгізу .........................................................................................................37

Баланы ақылдық танымға жетелеу ....................................................................38

Сүндет той ...........................................................................................................39

Баланы сүндеттеу ................................................................................................40

Сырға той .............................................................................................................41

Балаларды өнерге баулу .....................................................................................41

Жарыспақ .......................................................................................................42

Өрмелемек ......................................................................................................42

Қарғымақ ........................................................................................................43

Жүздірмек ......................................................................................................43

Тартыспақ .......................................................................................................44

Алыспақ ..........................................................................................................44

Салыспақ ........................................................................................................45

Күреспек .........................................................................................................45

Ілдірмек ..........................................................................................................46

Аударыспақ ....................................................................................................46

Тастамақ .........................................................................................................46

Шанышпақ .....................................................................................................47

Атыспақ ..........................................................................................................47

Шабыспақ .......................................................................................................48

Жасты дəуірге бөлу .............................................................................................48

Жомарттыққа тəрбиелеу .....................................................................................49

Көз жомарттығы ............................................................................................50

Сөз жомарттығы ............................................................................................51

Көңіл жомарттығы .........................................................................................51

Қол жомарттығы ............................................................................................52

Жол жомарттығы ...........................................................................................52

Алты байлықтың қадірін ұғындыру ..................................................................53


575

575


1. Жастықтың қадірін білу ............................................................................53

2. Денсаулықтың қадірін білу ......................................................................54

3. Өмірдің қадірін білу ..................................................................................54

4. Халықтың қадірін білу ..............................................................................55

5. Туыс-туған, дос-жаранныңқадірін білу ...................................................55

6. Қолда бардың қадірін білу ........................................................................56

Туыстық атаулары ...............................................................................................57

Күн-түн мезгілдерінің аталуы ............................................................................60

Уақыт өлшемдері ................................................................................................61

Ай, күн, жыл жəне маусым аттары ....................................................................61

Өлшем бірліктері .................................................................................................64

Қазаға қатысты атаулар ......................................................................................65

1. Қаралы ел ...................................................................................................66

2. Қаралы ауыл ...............................................................................................66

3. Қаралы үй ...................................................................................................66

4. Қаралы əйел ...............................................................................................67

5. Қаралы қалыңдық ......................................................................................67

6. Қаралы жігіт ...............................................................................................67

7. Қаралы тең .................................................................................................67

8. Қаралы ер-тұрман ......................................................................................67

9. Қаралы дауыс .............................................................................................67

10. Қаралы күн ...............................................................................................68

11. Қара тікті ..................................................................................................68

12. Қаралы болды ..........................................................................................68

13. Қара жамылды .........................................................................................68

14. Қарасын алды...........................................................................................68

15. Қарасын жықты .......................................................................................68

Мінез-құлық туралы жорамалдар ......................................................................69

Топырақ тегі басым адамдар ........................................................................69

Су тегі басым адамдар ..................................................................................71

Жел тегі басым адамдар ................................................................................72

От тегі басым адамдар ..................................................................................74

Табиғат, қоршаған орта туралы тəрбие .............................................................75

Қазақи ұғымдар мен көзқарастар ......................................................................76

Адал-арам жөніндегі ұғым ...........................................................................77

Ес-ақыл, рухани жан дүние туралы көзқарастары .....................................78

Жек көретін қимыл-қылықтары ...................................................................80

Адамгершілікке қатысты кейбір ұғымдар ...................................................82

Байлық, кедейлік жөніндегі көзқарастар ....................................................82


576

576


Адамгершілікке қатысты білімдерді ұғындыру .........................................83

Баланың ата-ана алдындағы қарыз-парыздары ................................................85

Өнер-білім тарату ................................................................................................86

Халықтық дəстүр тəрбиесі .................................................................................86

Жеті атасын ұғындыру........................................................................................88

Меймандостыққа баулу ......................................................................................88

Бетке салық, сүйекке таңба түсірмеуге баулу ..................................................89

Ғылым, мəдениеті ...............................................................................................90

Химия, физика ғылымы ................................................................................90

Астрономия ....................................................................................................90

Экология ғылымы ..........................................................................................91

Су құрылысы жəне егін-мал шаруашылығы ..............................................91

Медицина ғылымы ........................................................................................92

Құрылыс-сəулет өнері ...................................................................................93

Жазу-сызу, сурет, мүсіндеу өнері .................................................................93

Əдебиет, көркемөнер .....................................................................................93

Дене тəрбие – спорт өнері ............................................................................94

Саятшылық, аңшылық кəсібі .......................................................................94

Философиялық ой толғамдар .......................................................................94

Ауа райын бақылау (есепшілік) .........................................................................96

Жаз есебі ........................................................................................................97

Қыс есебі ........................................................................................................98

Үш бунақ ........................................................................................................98

Төрт тоқсан ....................................................................................................99

Жеті амал ........................................................................................................99

Тоғыс ...............................................................................................................99

Тоғыз тармақ ................................................................................................100

Он екі апат .........................................................................................................100

Билік беру жəне ел басқару салттары .............................................................100 

Билік беру .....................................................................................................100

Билік алған адамдардың барлық істе үлгі-өнеге болу салты ..................103

Билік алған адамдардың халық алдындағы қарыз-парыздары ...............104

Билік жəне селбесу салты ...........................................................................105

Билікті өз руы мен өз елінен шыққандарға беру салты ...........................106

Басшыларды сыйлап-құрметтеу салты ......................................................107

Хан көтеру (сайлау) салты ..........................................................................108

Хан сарқыты ................................................................................................111

Заң-жарғылары ..................................................................................................112

«Жеті жарғының» негізгі мазмұны..................................................................112


577

577


1. Кісілік қарым-қатынас заңы ...................................................................112

2. Қауым заңы ..............................................................................................113

3. Мүлік заңы ...............................................................................................113

4. Дау-шар заңы ...........................................................................................113

5. Жасақ заңы ...............................................................................................113

6. Елшілік заңы ............................................................................................114

7. Қылмыс заңы ...........................................................................................114

Жаза түрлері ......................................................................................................115

Ханталау .......................................................................................................115

Ханталақ .......................................................................................................116

Айып төлетіп, аяққа жығу ..........................................................................116

Етегін кесіп, елден қуу ................................................................................117

Дүре соғу ......................................................................................................118

Тасборан .......................................................................................................118

Талақ .............................................................................................................119

Қара есекке теріс мінгізу ............................................................................119

Ана сүтін көкке сауу ...................................................................................120

Күл, топырақ шашу .....................................................................................120

Ат кекілін кесу .............................................................................................121

Бетіне түкіру ................................................................................................121

От басын сабау .............................................................................................122

Қарғыс ..........................................................................................................122

Қарғанып-сілену ..........................................................................................123

Барымта ........................................................................................................124

Дау шешу ......................................................................................................124

Лау ......................................................................................................................123

Халықтық дəстүр тəрбиесі ...............................................................................126

Балаларды жасына, жынысына қарай тəрбиелеу. Қыз тəрбиесі ...................127

Қыздарды сезімталдыққа, сергектікке баулу ..................................................129

Сұлулық-сымбат тəрбиесі ................................................................................130

Шолпы, маржан-моншақ тағу ..........................................................................131

Қыздарды оң босағаға отырғызу .....................................................................132

Қыздарға айтыс, көріс, жоқтау үйрету ............................................................132

Қыздарды отаулау .............................................................................................133

Ұл тəрбиесі ........................................................................................................133

Ұлдарды еңбекке баулу.....................................................................................134

Жасына қарай талап қою ..................................................................................135

Отбасы тəрбиесін беру .....................................................................................136

Ел-жұрт таныту .................................................................................................138


578

578


Жеті атасын ұғындыру......................................................................................138

Меймандостыққа баулу ....................................................................................139

Бетке салық, сүйекке таңба түсірмеуге баулу ................................................140

Алты қасиет тəрбиесі ........................................................................................141

Баланың ата-ана алдындағы қарыз-парыздары ..............................................142

Тектеу арқылы тектілікке тəрбиелеу ...............................................................143

Үш сынақ тəрбиесі ............................................................................................146

1. Бақ-тақ сынағы ........................................................................................146

2. Жапа-машақат сынағы ............................................................................147

3. Ажал-өлім сынағы ...................................................................................148

Ерлікке баулу .....................................................................................................149

Мейірімділікке баулу ........................................................................................150

Адамгершілікке баулу .......................................................................................151

Мəңгілік адам болуға баулу .............................................................................152

Сыйластық-сырластық тəрбиесі ......................................................................153

Тілді жоғары бағалау салты .............................................................................154

Адамгершілікке қатысты білімдерді ұғындыру .............................................155

Сүйініш, тілек тəрбиесі ....................................................................................157

Атамекенін, Отанын сүю тəрбиесі ..................................................................158

Бұзақылық пен қылмысты тектеу тəрбиесі ....................................................159

Кісілік, кішілік жəне кешірім тəрбиесі ...........................................................160

Ар-ұят жəне намыс тəрбиесі ............................................................................160

Əдеп, мораль, мұрат тəрбиесі ..........................................................................161

Əділет, ақиқат тəрбиесі .....................................................................................161

Аман-сəлем тəрбиесі .........................................................................................163

Əйелдердің аман-сəлем жасау тəртібі .............................................................165

Кісілік қарым-қатынас тəрбиесі ......................................................................166

Өзін-өзі тергеп, тектеп отыруға тəрбиелеу .....................................................168

Күллі адамзатты сүюге тəрбиелеу ...................................................................169

Құрмет жəне аяушылық тəрбиесі ....................................................................170

Киіну, тазалық жəне ішіп-жеу тəрбиесі ..........................................................171

Жолаушы жүру, сапарға шығу алдындағы тазалық тəрбиесі .......................173

Ас-су тазалығы тəрбиесі ..................................................................................175

Жолаушылар мен қонақтарға қызмет көрсету тəрбиесі ................................176

Қонақ болу жəне жиын-тойға бару тəрбиесі ..................................................178

Дастарқан тəрбиесі ...........................................................................................181

Қолға су құю жəне тағам ұсыну тəрбиесі .......................................................183

Қонақ күту тəрбиесі ..........................................................................................184

Таңертеңгі асты тастамау, кешкі асқа қарамау тəрбиесі................................186


579

579


Ізгілік жəне жанашырлық тəрбиесі .................................................................187

Кеңпейілділік пен кешірімділік тəрбиесі ........................................................189

Ел сеніміне ие болу, кісілік бедел орнату тəрбиесі ........................................190

Сыпайы жəне көркем сөйлеуге тəрбиелеу ......................................................190

Кем-кетіктерді кемсітпеу тəрбиесі ..................................................................191

Көңіл айту, жұбату тəрбиесі .............................................................................192

Өтірік айтпауға, шыншылдыққа тəрбиелеу ....................................................194

Уəде, опа, ант тəрбиесі .....................................................................................195

Адалдық жəне аманат тəрбиесі ........................................................................197

Өзін-өзі құрметтеу, дұрыс атақ-даңқ қөзқарасын орнату тəрбиесі ..............199

Сүйініш, қуаныш тəрбиесі ...............................................................................200

Алғыс, қарғыс, кек тəрбиесі .............................................................................201

Ақ-қара, қателік, қылмыс туралы тəрбие .......................................................202

Қажыр-қайрат, сабыр-тақат тəрбиесі ..............................................................204

Ұқыптылық пен үнемшілдікке баулу ..............................................................204

Адал кəсіп, кісі ақысы жəне қарыз туралы тəрбие ........................................206

Еңбек пен өнер-ғылымды сүюге баулу ...........................................................207

Тектілік тəрбиесі ...............................................................................................209

Тегін ұмытпауға тəрбиелеу ..............................................................................210

Еркектік қадір-қасиет тəрбиесі ........................................................................212

Əйелдік қадір-қасиет тəрбиесі .........................................................................213

«Бес серік» табуға баулу ...................................................................................214

Қыздарға қойылатын шарттар мен талаптар ..................................................215

Қыздарға тату-тəтті отбасы құру тəрбиесін жүргізу .....................................217

Сұлулық жəне кескін-келбет тəрбиесі ............................................................218

Қыздарға қырық үйден тыйым ........................................................................219

Махаббат, сүйіспеншілік тəрбиесі ...................................................................221

Жар таңдап, қалыңдық табу .............................................................................223

Туыстық қарым-қатынас тəрбиесі ...................................................................224

Ата-əжелер мен бала жəне немере-шөберелер қарым-қатынасы .................226

Ата-ана мен балалар қарым-қатынасы ............................................................227

Аға-іні, апа-сіңлілер қарым-қатынасы ............................................................228

Ерлер мен əйелдер қарым-қатынасы ...............................................................228

Бөлелер қарым-қатынасы .................................................................................230

Жиендер мен нағашылар қарым-қатынасы ....................................................230

Келін мен төркіннің қарым-қатынасы.............................................................231

Келін мен қайын атаның қарым-қатынасы .....................................................232

Келін мен ененің қарым-қатынасы ..................................................................233

Келін (ажын) мен абысындар қарым-қатынасы .............................................234


580

580


Келін мен қайнағаның қарым-қатынасы .........................................................235

Жеңге мен қайын сіңлілер қарым-қатынасы ..................................................236

Жеңге мен қайын інілер қарым-қатынасы ......................................................237

Күйеу жігіт пен қайын жұрттың қарым-қатынасы ........................................238

Қайын ата мен күйеубаланың қарым-қатынасы ............................................238

Қайын ене мен күйеубаланың қарым-қатынасы ............................................239

Қайнаға, қайын бикелер мен күйеубаланың қарым-қатынасы .....................240

Қайын іні, балдыз жəне жезделер қарым-қатынасы ......................................240

Бажалар қарым-қатынасы ................................................................................241

Тілді жоғары бағалау салты .............................................................................242

Қонақасы беру салты ........................................................................................242

Түстік беру .........................................................................................................243

Балаларға құлақ, көз, тіл, таңдай беру ............................................................244

Құлақ беру ....................................................................................................244

Көз жегізу .....................................................................................................244

Тіл жегізу ......................................................................................................245

Таңдай беру ..................................................................................................245

Қонақтарға мал сою ..........................................................................................246

Қонаққа бас тарту салты ..................................................................................246

Ет асату дағдысы ...............................................................................................248

Төрт сирақты бір жолда асуды шектеу ырымы ..............................................248

Түзде азықтану салты .......................................................................................249

Ас-табақ тарту салты ........................................................................................250

Бас табақ .......................................................................................................250

Сый табақ .....................................................................................................251

Күйеу табақ ..................................................................................................251

Келін табақ ...................................................................................................251

Қыз табақ ......................................................................................................251

Қос табақ ......................................................................................................252

Сыбаға табақ ................................................................................................252

Ошақ табақ ...................................................................................................252

Ерулік табақ .................................................................................................253

Сарқыт табақ ................................................................................................253

Қонақтың қарыз-парыздары.............................................................................254

Көрген астан бермеуді – көргенсіздік санау салты ........................................255

Дəм-тұзды қадірлеу салты ................................................................................257

Аруақты үйлерден дəм тату салты ..................................................................258

Жол қуу ..............................................................................................................258

Сиыну жəне аруақ шақыру ...............................................................................259


581

581


Тұмар тағу ..........................................................................................................260

Ұшықтау .............................................................................................................261

Жеті атаға толмай қыз алып, қыз беріспеу салты ..........................................262

Руға бөліну жоралғысы ....................................................................................263

Сақалды жəне үлкенді сыйлау салты ..............................................................265

Шаңырақты қастерлеу салты ...........................................................................265

Үйге кіру жəне отырып-тұру дағдысы ............................................................266

Өсиет қалдыру ...................................................................................................267

Қыздардың бас киіміне қарап құдалық сөйлесу ............................................268

Жаушы жіберу салты ........................................................................................269

Қамшы қайтару салты ......................................................................................270

Үкі (қарғыбау) тағу салты ................................................................................270

Құдаласу салты .................................................................................................271

Киім ілу ..............................................................................................................272

Табалдырық аттар .............................................................................................272

Сыбаға асу .........................................................................................................272

Ақсарбасқа бата жасату ....................................................................................273

Төстік қақтау .....................................................................................................273

Құйрық-бауыр асату..........................................................................................274

Құда тарту (суға шомылдыру) .........................................................................275

Етек тігу .............................................................................................................276

Алым-берімге келісу .........................................................................................276

Қызды көрсетіп, көрімдік сұрау ......................................................................277

Есік-төр көрсету ................................................................................................278

«Өлтірісін» беру ................................................................................................279

Ұрын бару ..........................................................................................................280

Ұрын той ............................................................................................................281

Қыз қашар ..........................................................................................................281

Болыс той ...........................................................................................................282

Ұрын барған күйеуді аттандырып салу ..........................................................283

Неке жəне отбасы мəдениеті ............................................................................283

Отбасы жұмыс бөлісі ........................................................................................284

Отбасы туралы көзқарастар .............................................................................285

Жыныстық қатынас тəрбиесі ...........................................................................285

Жыныстық қатынас жəне жорамал .................................................................286

Жыныстық қатынаста күн талғау ....................................................................288

Қойбасты алу .....................................................................................................290

Құда-құдағилық байланыс ...............................................................................291

Құдайы құда .................................................................................................292


582

582


Белқұда .........................................................................................................292

Құрсақ құда ..................................................................................................292

Бесік құда .....................................................................................................293

Орай құда .....................................................................................................293

Қолбала ..............................................................................................................294

Əмеңгер ..............................................................................................................295

Күш күйеу ..........................................................................................................295

Жеңге алу ...........................................................................................................296

Құда-құдағи атаулары .......................................................................................297

Теңін тапса тегін беру салты ............................................................................298

Дəстүрлі қалыңмал ............................................................................................298

1. Дəстүрлі қалыңмал ..................................................................................299

2. Қара мал ...................................................................................................299

3. Ілу ..............................................................................................................299

4. Сүт ақы .....................................................................................................299

5. Жігіт түйе .................................................................................................300

6. Той малы ...................................................................................................300

7. Дөңгелек қалың .......................................................................................300

8. Балама қалың ...........................................................................................300

9. Олқы қалың ..............................................................................................300

10. Балдыз қалың .........................................................................................301

Жасау ..................................................................................................................301

Киіт жəне кəде ...................................................................................................302

«Келін ас» апару жəне келін сұрау ..................................................................303

Жыртыс той .......................................................................................................303

Жыртыс буу .......................................................................................................304

Жыртыс салу .....................................................................................................305

Күйеу киімі ........................................................................................................306

Құдаша арашалау ..............................................................................................306

Құдағи тору ........................................................................................................307

Жыртыс жырту (жыртыс ашу) .........................................................................307

Қыз танысу ........................................................................................................309

Тойға шақыру ....................................................................................................310

Шарғы беру ........................................................................................................311

Отау тігу .............................................................................................................311

Отауға кіргізу .....................................................................................................312

Неке қию салты .................................................................................................313

«Тойаға», «асаға» сайлау ..................................................................................315

Ет жасату ............................................................................................................315


583

583


Дастарқан ұстату ...............................................................................................316

Тойға бару ..........................................................................................................317

Той жөнелту .......................................................................................................318

Тойдағы əдеп-иба ..............................................................................................319

Тойда қонақ қабылдау .......................................................................................320

Тойбастар салты ................................................................................................321

«Өлеңайтар» беру ..............................................................................................322

Əріптес қою .......................................................................................................323

Айтыс өнері (ақындар айтысы) .......................................................................324

Тойтарқар ...........................................................................................................326

Сұрау салттары ..................................................................................................326

Сүйінші сұрау ..............................................................................................326

Көрімдік сұрау .............................................................................................327

Байғазы сұрау ...............................................................................................327

Қонақ кəде сұрау .........................................................................................327

Қоныс сұрау .................................................................................................328

Сарқыт сұрау ................................................................................................328

Бата сұрау .....................................................................................................329

Бастаңғы сұрау .............................................................................................329

Қалау .............................................................................................................330

Жылу сұрау ..................................................................................................330

Қол сұрау ......................................................................................................330

Бұйымтай сұрау ...........................................................................................331

Ақыл сұрау ...................................................................................................331

Қарыз сұрау ..................................................................................................332

Сыр сұрау .....................................................................................................333

Сауға сұрау ...................................................................................................333

Қолқа салу ....................................................................................................334

Кешірім сұрау ..............................................................................................334

Құн сұрау ......................................................................................................335

Жөн сұрау .....................................................................................................335

Жол сұрау .....................................................................................................336

Түйемұрындық сұрау ..................................................................................336

Ашу сұрау .....................................................................................................337

Араша сұрау .................................................................................................337

Теңдік сұрау .................................................................................................337

Телім сұрау ...................................................................................................338

Немеурін сұрау ............................................................................................338

Көңіл сұрау ...................................................................................................338


584

584


Ат майын сұрау ............................................................................................339

Көлік сұрау ...................................................................................................340

Емге сұрау ....................................................................................................340

Пайғамбар қарызын сұрау ..........................................................................341

Беру салттары ....................................................................................................342

Кеусен беру ..................................................................................................342

Көгентүп беру ..............................................................................................342

Шүлен тарату ...............................................................................................343

Ақсарбас атау ...............................................................................................343

Нəзір-садақа беру ........................................................................................344

Пітір беру .....................................................................................................344

Тасаттық беру ..............................................................................................344

Сыралқы беру ..............................................................................................345

Зекет беру .....................................................................................................345

Байғазы беру ................................................................................................345

Көрімдік беру ...............................................................................................346

Қолкесер (қолүздік) беру ............................................................................346

Базарлық беру ..............................................................................................346

Ауызбасытқы беру .......................................................................................347

Бал басын беру .............................................................................................347

Сыбаға беру ..................................................................................................348

Сəлемдеме беріп, сəлем хат жолдау ...........................................................348

Қуыс үйден құр шығармау..........................................................................349

Тамақ ауыз тигізу .........................................................................................349

Ен-таңба салу ...............................................................................................350

Ет қаптар жəне қап қағар ............................................................................350

Садақа беру ..................................................................................................350

Түйемұрындық беру ....................................................................................351

Сүйінші беру ................................................................................................351

Жылу беру ....................................................................................................352

Қарыз беру ...................................................................................................352

Құн беру .......................................................................................................352

Жол беру (жол-жора) ...................................................................................353

Өлі кəде беру ................................................................................................353

Өлі сыбаға беру ...........................................................................................354

Ерулік беру ...................................................................................................354

Шашу ............................................................................................................355

Соғым басына шақыру ................................................................................355

Белкөтерер беру ...........................................................................................355


585

585


Бəсіре ..................................................................................................................356

Ақ тамызу ..........................................................................................................357

Мертік дəмі ........................................................................................................357

Асар салу............................................................................................................357

Саба пісу ............................................................................................................358

Күзем шай ..........................................................................................................358

Тулақ шашу ........................................................................................................359

Шашыратқы .......................................................................................................359

Киіз басу.............................................................................................................359

Тары қаралау ......................................................................................................360

Айрылыс қазан асу ............................................................................................360

Серене жеу .........................................................................................................360

Ұйқы ашар .........................................................................................................361

Деңгене (бəс) жеу ..............................................................................................361

Жолаяқ ................................................................................................................362

Қызойнақ ............................................................................................................362

Адамдардың бет пішініне қарап, мінез-құлқына жорамал жасау ................363

Ерлердің меңіне қарау .................................................................................363

Əйелдердің меңіне қарау ............................................................................365

Кескін-келбет, қимыл-қылығына қарап жорамал жасау ..........................367

Түс жору .............................................................................................................369

Балаларды жасына, жынысына қарай тəрбиелеу. Қыз тəрбиесі ...................371

Қыздарды сезімталдыққа, сергектікке баулу ..................................................373

Сұлулық сымбат тəрбиесі.................................................................................374

Шолпы, маржан-моншақ тағу ..........................................................................375

Қыздарды оң босасағаға отырғызу ..................................................................376

Қыздарға айтыс, көріс, жоқтау үйрету ............................................................376

Қыздарды отаулау .............................................................................................377

Қыз сыны ...........................................................................................................377

Ақылды, білімді қыз ...................................................................................377

Əдепті, арлы қыз ..........................................................................................378

Іскер қыз .......................................................................................................379

Ісмер қыз ......................................................................................................379

Ақылсыз, білімсіз қыз .................................................................................379

Жалқау, олақ қыз ..........................................................................................380

Қыздарды анасына қарап сынау ......................................................................380

Қызды ауылына қарап сынау ...........................................................................381

Қызды көшкен жұртына қарап сынау .............................................................381

Қыздарды құрметтеу жəне оларды аялау салты .............................................384


586

586


Қыздардың жар таңдауы...................................................................................384

Ұзататын қызға жасау-жабдық жасату ............................................................385

Қыз ұзатып, келін түсіру. Сарын айту .............................................................386

Аужар (жар-жар) ...............................................................................................388

Сыңсыма (сыңсу) ..............................................................................................392

Аушадияр ...........................................................................................................393

Жасау көрсету ....................................................................................................395

Сəукеле кидіру...................................................................................................396

Қыз шығару .......................................................................................................397

Көріс ...................................................................................................................398

Қыз ұзату ............................................................................................................400

Келіннің алдынан шығу ....................................................................................401

Келіннің атына міну ..........................................................................................402

Келін түсіру .......................................................................................................402

Беташар ..............................................................................................................404

Күйеу аяқ (ыңыршақ көру) ...............................................................................405

Келіннің парыз-қарыздары ...............................................................................406

Келінді отқа шақыру .........................................................................................407

Ілу салу ...............................................................................................................408

Ененің келіні алдындағы қарыз-парыздары ...................................................409

Ат тергеу ............................................................................................................410

Əйелдің күйеуі мен отбасы алдындағы қарыз-парыздары ...........................411

Ердердің əйелі мен отбасы алдындағы қарыз-парыздары ............................412

Керегеге орамал байлау ....................................................................................414

Құрсақ той .........................................................................................................414

Жүкті аналарды күтімдеу дағдысы .................................................................415

Жүкті əйелді ренжітпеу дағдысы ....................................................................417

Келінді босанар алдында шынықтырып-шыңдау ..........................................418

Жүкті келінге арнайы үй əзірлеу .....................................................................419

«Түсті ме» туралы .............................................................................................420

Келінге кимешек-шылауыш кигізу ..................................................................421

Төркіндеу ...........................................................................................................422

Енші беру ...........................................................................................................424

«Жиенқұйрық» (қырық шұбар) беру ...............................................................425

Өңір салу ............................................................................................................427

Киіну, бой түзеу салты ......................................................................................427

Əйелдердің аман-сəлем жасау тəртібі .............................................................428

Ұл тəрбиесі ........................................................................................................430

Ұлдарды еңбекке баулу.....................................................................................431


587

587


Жасына қарай талап қою ..................................................................................432

Отбасы тəрбиесін беру .....................................................................................433

Ел-жұрт таныту .................................................................................................434

Жігіт сыны. Жігіттердің жан дүниесіне қоятын сын.....................................435

Көсем жігіт ...................................................................................................435

Шешен жігіт .................................................................................................435

Батыр жігіт ...................................................................................................436

Ақылды жігіт ...............................................................................................436

Іскер жігіт .....................................................................................................436

Сері жігіт ......................................................................................................436

Ісмер жігіт ....................................................................................................437

Жалқау жігіт .................................................................................................437

Сал ......................................................................................................................438

Сері .....................................................................................................................438

Салбурын ...........................................................................................................439

Сақал-мұрт қою .................................................................................................440

Жекпе-жекке шақыру ........................................................................................441

Көңіл ашу жəне спорт ойындары ....................................................................442

Ат бəйгесі .....................................................................................................442

Қыз қуу .........................................................................................................443

Теңге ату .......................................................................................................444

Теңге ілу .......................................................................................................444

Аударыспақ ..................................................................................................445

Күрес .............................................................................................................446

Жорға жарысы .............................................................................................446

Арқан тарту ..................................................................................................447

Жаяу жарыс ..................................................................................................448

Бəйге беру .....................................................................................................448

Көкпар тарту ................................................................................................449

Ойын тартыс ................................................................................................450

Дода ..............................................................................................................451

Көкпардың түрлері ............................................................................................451

1. Лақ ............................................................................................................451

2. Көкпар ......................................................................................................452

3. Аламан ......................................................................................................452

Тобық сақтау ойыны .........................................................................................453

Алтыбақан ..........................................................................................................454

Балтамтап ...........................................................................................................455

Тең көтеру ..........................................................................................................456


588

588


Əкеке, шешеке ...................................................................................................456

Ақ сандық, көк сандық .....................................................................................458

Белбеусоқ ...........................................................................................................459

Соқыртеке ..........................................................................................................460

Жасырынбақ ......................................................................................................461

Ағаш аяқ .............................................................................................................461

Қуыршақ ............................................................................................................462

Теңге жасыру .....................................................................................................463

Ақсүйек ..............................................................................................................463

Əйкерек ..............................................................................................................464

Асық ойындары .................................................................................................466

Хан ойыны ...................................................................................................466

Аламан хан ...................................................................................................467

Үш табан ......................................................................................................468

Бүк-шік .........................................................................................................469

Шоқпар доп .......................................................................................................470

Асау көк .............................................................................................................471

Дойбы .................................................................................................................471

Тоғыз құмалақ....................................................................................................473

Сырық-сырық ....................................................................................................474

Ханорда ..............................................................................................................475

Би өнері ..............................................................................................................476

Қыз биі ..........................................................................................................476

Аққу биі ........................................................................................................476

Қара жорға ....................................................................................................477

Бөкенжарғақ .................................................................................................477

Қотан биі ......................................................................................................477

Айжарық .......................................................................................................478

Бата-тілектер Бата сұрау салты ........................................................................479

Ақсақалдар мен беделді кісілерден бата алу ..................................................480

Батаның түрлері ................................................................................................481

Ықылас батасы ............................................................................................481

Ақ бата ..........................................................................................................483

Ас батасы ......................................................................................................484

Алғыс батасы ...............................................................................................485

Теріс бата (қарғыс) ......................................................................................486

Игі бастамаларға берілетін бата .................................................................487

Мереке батасы .............................................................................................488

Сапар-жорық батасы ...................................................................................488


589

589


Наурыз батасы .............................................................................................489

Той батасы ....................................................................................................490

Ас-нəзір батасы ............................................................................................491

Қарияларға берілетін бата ..........................................................................491

Сəбилерге берілетін бата ............................................................................492

Балаларға берілетін бата .............................................................................493

Қыздарға берілетін бата ..............................................................................493

Келіндерге берілетін бата ...........................................................................494

Жас жұбайларға берілетін бата ..................................................................495

Шаңыраққа берілетін бата ..........................................................................495

Ел мен жерге берілетін бата .......................................................................496

Күйеубалалар мен қарындастарға берілетін бата.....................................496

Соғым батасы ...............................................................................................497

Мал басына берілетін бата .........................................................................498

Шен-шекпенділерге берілетін бата............................................................499

Сараңдарға берілетін сырбаз бата..............................................................499

Жезде, құрбы-құрдастарға берілетін əзіл бата..........................................501

Той – мерекелер. Наурыз мерекесі ..................................................................504

Тілеу көже ..........................................................................................................505

Наурыз көже ......................................................................................................505

Наурызнама ........................................................................................................506

Наурыз күні істелетін ғұрыптар ......................................................................507

Наурыз туралы хикая ........................................................................................508

Ораза ұстау ........................................................................................................510

Ораза айт мерекесі ............................................................................................511

Ауыз аштыру .....................................................................................................512

Жарапазан айту..................................................................................................512

Жарапазан жыры ...............................................................................................513

Жарапазан батасы .............................................................................................515

Құрбан айт мерекесі ..........................................................................................516

Құрбан шалу ......................................................................................................516

Айттық беру .......................................................................................................517

Той-томалақтар ..................................................................................................517

Көген той ......................................................................................................518

Мизам (сабан) той .......................................................................................518

Бие байлау ....................................................................................................518

Үме өткізу ....................................................................................................519

Тоқым қағар .................................................................................................519

Бастаңғы .......................................................................................................519


590

590


Қазан шегелеу ..............................................................................................520

Мəшіреп жасау ............................................................................................520

Төс байлау ....................................................................................................521

Қымыз мұрындық беру ...............................................................................521

Сірге жияр ....................................................................................................522

Дүкен майлау ...............................................................................................522

Үй майлау .....................................................................................................522

Қысырақ матау .............................................................................................523

Мерейтой ......................................................................................................523

Күміс той ......................................................................................................524

Алтын той .....................................................................................................524

Қуаныш тойы ...............................................................................................524

Жеңіс тойы ...................................................................................................525

Ажал-өлім туралы көзқарастар мен салт-дəстүрлер .....................................525

Артына мұра қалдыру .................................................................................526

Өлімге келгендердің алдынан қарсы алып шықпау жəне аттандырмау .527

Арыздасу ......................................................................................................527

Өсиет .............................................................................................................529

Атау-кере ......................................................................................................529

Имансу ішкізу ..............................................................................................530

Оң босағаға салу ..........................................................................................531

Дəрет суын беру ...........................................................................................531

Сүйек күзету ................................................................................................532

Естірту-хабарлау ..........................................................................................533

Өлімнің түрлері .................................................................................................535

Ақ өлім .........................................................................................................535

Ер өлім ..........................................................................................................535

Арам өлім .....................................................................................................536

Ез өлім ..........................................................................................................536

Ит өлім ..........................................................................................................536

Сұраусыз өлім ..............................................................................................537

Өлімге бару жəне марқұмды ақырғы сапарға аттандыру ..............................537

Көрісу жəне көңіл айту ...............................................................................538

Жоқтау айту ..................................................................................................539

Дауыс айту ...................................................................................................540

Тоқтау айту ...................................................................................................542

Арулау (сүйекке түсу) .................................................................................543

Кебін пішу ....................................................................................................545

«Телім» жəне «тəбəрік» алу........................................................................546


591

591


Ине-жіп үлестіру .........................................................................................547

Жаназа ..........................................................................................................547

Жаназа оқу тəртібі .......................................................................................548

Тірі адамдарға жаназа шығару ...................................................................549

Підия беру ....................................................................................................549

Дəрет алу ......................................................................................................550

Тəйем соғу ....................................................................................................551

Ғұсыл жасау (шомылу) ...............................................................................552

Қабір қазу .....................................................................................................552

Жерлеу салты ...............................................................................................553

Сүйек сақтау ................................................................................................555

Аманат қою ..................................................................................................555

Топырақ салу ................................................................................................555

Иман айту .....................................................................................................556

Тірі адамдардың өлген адамдар алдындағы қарыз-парыздары ....................557

Нəзір-құзыр беру ...............................................................................................558

Үштік нəзір ..................................................................................................559

Жеті нəзірі ....................................................................................................559

Қырқы ...........................................................................................................559

Жүздігін беру ...............................................................................................559

Жұбату шайын беру ....................................................................................560

Шек беру ......................................................................................................561

Марқұмның алдында өтелетін соңғы парыздар .............................................562

Тұлдау салты ................................................................................................562

Ат тұлдау ......................................................................................................562

Қара тігу салты ............................................................................................563

Артына ұрпақ қалдырмағандарды тұлдау .................................................564

Батаоқыр .......................................................................................................564

Құран оқу .....................................................................................................565

Ақтық салу жəне ат шаптыру салты ..........................................................565

Күмбез, кесене, сағана тұрғызу ..................................................................566

Сауын айту ...................................................................................................567

Жерошағын майлау .....................................................................................567

Ас беру ..........................................................................................................568

Тұл аудару ....................................................................................................570


Айып НҮСІПОҚАСҰЛЫ

ТАЛ БЕСІКТЕН ЖЕР БЕСІККЕ ДЕЙІН

y y y


Жобаға сараптамалық жəне баспагерлік 

жетекшілік жасаған 

Əшірбек Көпішев

Қоғамдық қордың төрайымы 

 

Қарлығаш Оспанова

Редакторы 

 

 

 

Ғұсман Жандыбаев

Мұқабаның дизайны 

 

 

Рамиль Хамитов

Компьютерде қалыптаған  

 

Гүлмира Өтенова  

ИБ №1106


Басуға 12.11.2014 берілді. Пішімі 60×90 

1

/



16

Шартты баспа табағы 37,0. Офсеттік басылым. 



Гарнитурасы «

Times New Roman

». 

Таралымы 4000. Тапсырыс №



«Өнер 21-ғасыр» қоғамдық қорының мекенжайы:

050009, Алматы қ., Абай даңғылы, 143 

Баспалар үйi, 115-кеңсе

тел.: 8 (727) 395-52-06; 395-52-08

Тапсырыс берушінің файлдарынан

Қазақстан Республикасы «Полиграфкомбинат» ЖШС-нде басылды.

050002, Алматы қаласы, М.Мақатаев көшесі, 41.



Каталог: static -> electronic book
electronic book -> Ббк 81. 2 С 94 Қазақстан Республикасы
electronic book -> Өмірзақ айтбайұлы
electronic book -> Жауапты редакторлар
electronic book -> Ббк 83. 3 (5 Қаз) с 94 Қазақстан Республикасы
electronic book -> Этносаяси сөздік қазақстанның қоғамдық келісім және этносаралық толеранттылық саясаты және практикасы терминдері мен ұғымдары
electronic book -> Сборник нормативно-правовых актов Астана 2014
electronic book -> Мақалалар, баяндамалар жинағы
electronic book -> Еліміз өз тəуелсіздігінің 20 жылдығын атап өтіп, дамуының жаңа кезеңіне аяқ бас


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   42   43   44   45   46   47   48   49   50


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет