Э. М. Самекбаева тіл біліміне кіріспе



жүктеу 0.84 Mb.
Pdf просмотр
бет1/7
Дата24.03.2017
өлшемі0.84 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7

 

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ 

СЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКТТІК УНИВЕРСИТЕТІ 

ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



Э.М.Самекбаева 

ТІЛ БІЛІМІНЕ КІРІСПЕ 

Электронды құрал 

«Тіл біліміне кіріспе» (Филология: қазақ тілі 5В020500 , «5B011700- Қазақ тілі 

мен әдебиеті» және «5B012100-Қазақ тілінде оқытпайтын мектептердегі қазақ тілі 

мен әдебиеті» мамандықтарына арналған оқулық) 

– Электронды құрал. – Семей, 2015 ж. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 


 

Э. М. Самекбаева 

Филология ғылымдарының кандидаты, доцент 

         Семей педагогикалық институтының филология факультетін «Қазақ тілі мен 

әдебиеті»  мамандығы  бойынша  бітірген  (1988  ж.).  Семей  педагогикалық 

институтының  оқытушысы  (1992-1994  жж.),  Абылайхан  атындағы  Қазақ 

мемлекеттік  халықаралық  қатынастар  және  Әлем  тілдер  университетінің 

аспиранты  (1994-1997жж.),  ҚР  ҰҒА  А.Байтұрсынұлы  атындағы  Тіл  білімі 

институтының  мамандандырылған  Ғылыми  кеңесінде  «Көркем  әдебиет  тіліндегі 

фразеологиялық  компаративтер»  деген  тақырыпта  кандидаттық  диссертация 

қорғады  (1997  ж.,  14  қараша,  ғылыми  жетекшісі  ф.ғ.д.  ҚР  Мемлекеттік 

сыйлығының  лауреаты,  профессор  Б.Қалиев),  Қазақстан  білім  беру  ісінің  үздігі 

(2000ж),  2001  ж.  тіл  білімі  саласы  бойынша  доцент,  Қазақстан  білім  беру  ісінің 

үздігі  (2000ж),  Семей  мемлекеттік  педагогикалық  институтына  еңбегі  сіңген 

медалінің иегері (2009 ж).  

1992-2015  жж.  университеттің  қазақ  тілі  теориясы  мен  әдістемесі  кафедрасында 

доценттік қызметте еңбек етіп келеді.  

Ғылыми  жұмысының  негізгі  бағыттары  -  Көркем  әдебиет  тілі, 

лингвостилистика,  тіл  мәдениеті,қазіргі  қазақ  тілінің  лексикологиясы, 

фразеологиясы,  қазақ  тілінің  поэтикасы,  когнитивтік  лингвистика,  тілді  оқыту 

әдістемесі мәселелерімен шұғылданып жүр.  



Басты  ғылыми  еңбектері:  100-ге  тарта  ғылыми  мақалалары  мен  «М.Мағауин 

шығармаларындағы  фразеологиялық  компаративтер»  (2000  ж.)  атты  ғылыми 

басылымы,  «Қазақ  тілі  лексикологиясы  бойынша  лабораториялық  жұмыстар» 

(2001  ж.)  атты  әдістемелік  құралы,  ф.ғ.д.,  профессор  Б.Қалиевпен  бірге  «Қазіргі 

қазақ тілі синтаксисі бойынша сырттай оқитын студенттерге арналған»  (2001 ж.) 

көмекші құралы жарық көрді. 

 

 


Алғы сөз 

  

     «Тіл  біліміне  кіріспе»  пәні  –  жоғары  оқу  орындарының  филология 



мамандығында  өтілетін  теориялық  пән.  Тіл  білімінің  зерттеу  нысаны  мен  тілдің 

анықтамасы,  тіл  білімінің  басқа  қоғамдық,  жаратылыстану  және  техникалық 

ғылымдар  ішінде  алатын  орнын,  олармен  байланысын  айқындау,    тілдің  шығуы 

мен  дамуы,  тіл  мен  ойлау,  тілдің  құрылымдық,  жүйелілік  сипаты,  тілдің 

қызиеттері,  тілдердің  жіктелуі,  жазудың  шығуы  мен  дамуы  қарастырылады. 

       «Тіл біліміне кіріспе» пәнінде білім алушыларға тіл білімінің негізгі ұғымдар 

жүйесімен  және  тілдік  терминдермен  таныстыру,  тілдің  құрылымдық,  жүйелік, 

танымдық болмысы, мәні жайлы түсінікті қалыптастыру және білім алушыларды 

тілдік талдау дағдысымен қаруландыру. 

           Курста қамтылуға тиісті негізгі мәселелер: 

 

1.  Тілдің  өзіндік  табиғаты  мен  мәні,  сөйлеумен,  ойлаумен,  қоғаммен 



байланысы, атқаратын қызметі. 

 

2.  Тілдің  құрылымы,  құрылымдық  элементтерінің  бір-бірімен  байланысы, 



олардың арақатынасы.  

 

3. Тілдің таңбалық, жүйелік сипаттары. 



 

4. Тілдің деңгейлері. Грамматикалық категориялар. 

 

5. Тілдер дамуындағы ортақ заңдылықтар, тілдік құбылыстарға түрткі болатын 



ішкі,  сыртқы  жағдайлар,  тілдер  дамуында  болатын  дифференциялық  (даралану), 

интеграциялық  (жақындасу)  үдерістер,  жалпыхалықтық  тіл,  диалект,  сөйлеу  тілі 

мен әдеби тіл, тілдік одақ т.б. 

 

 Пәнді оқытудың  мақсаты: 



     Пәннің  негізгі  мақсаты  тіл  білімінің  негізгі  ұғымдары  мен  терминдерін 

қарастырып,  оның  басты-басты  теориялық  мәселелерін  баяндап  беру,  білім 

алушыларды    тіл  біліміндегі  негізгі  теориялармен  қаруландыру,  тіл  білімінің 

негізгі тұжырымдары мен топшылауларын, соңғы зерттеулердің нәтижелерін, тіл 

біліміндегі бағыттар мен тілдің онтологиясын баяндап беру.  

         Пәнді оқыту міндеттері:  

       «Тіл  біліміне  кіріспе»  пәнінде  студенттердің  өз  ана  тілінің  (қазақ  тілінің) 

құрылымын  терең  меңгерту;      тілдің  фактілерін  ғылыми  терең  түсіне  білуге 

үйрету;  ана тілінің туыстас  тілдермен генетикалық жақындығын меңгерту; 

басқа  да  туыс  емес  тілдермен  типологиялық  ұқсастықтарын  салыстыра  білуге 

жаттықтыру. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 


№1-  тақырып:    «Тіл  біліміне  кіріспе»  курсының  мақсаты  мен  міндеттері.  Тіл 

білімінің  салалары.  Тіл  білімінің  басқа  ғылымдармен  байланысы;  тіл  білімінің 

басқа ғылымдар арасында алатын орны; тіл білімінің методологиялық негіздері 

            Жоспары: 

1.

 



«Тіл біліміне кіріспе» курсының мақсаты мен міндеттері 

2.

 



Тіл білімінің салалары 

3.

 



Тіл білімінің басқа ғылымдармен байланысы 

4.

 



Тіл 

білімінің 

басқа 

ғылымдар 



арасында 

алатын 


орны 

   

   1.Тіл  білімі немесе лингвистика –  тіл  және  оның  даму  заңдары  туралы  ғылым. 

Тіл-қоғамдғы адамдардың өз  ара пікір алысу , бір-бірімен қарым-қатынас жасау. 

Әрбір  тілдің  дыбыс  жүйесі,  сөздік  құрамы  және  грамматикакалық  құрылысы 

болады.Тілдің  осы  аталған  әр  түрлі  жақтары  тіл  білімінің  тиісті  салаларында, 

мысалы,  тілдің  дыбыс  жүйесі  тіл  білімінің фонетика саласындақарастырылса, 

сөздік 


құрамы 

лексикология 

саласында,грамматикалық 

құрылысы грамматика саласында  қарастырылады.          Тіл  білімінің  осы  аталған 

салаларының  әрқайсысы  өз  ішінде  бірнеше  салаға  немесе  бөлімге,  мысалы, 

фонетика  саласы  сипаттама  фонетика,  салыстырмалы  –тарихи  фонетика, 

экстриментальды фонетика және т.б. болып бөлінеді.Мұндай ішкі салалар немесе 

тармақтар  жайында  мағлұмат  осы  кітаптың  әр  тарауының  тұс-тұсында  беріледі. 

2.

 

Бүтіндей  тіл  және  оның  әр  түрлі  салалары  даму,  біртіндеп  жетілу  күйінде 



болады.  Тілдің  әртүрлі  салаларының  даму  сипаты  мен  қарқыны  түрліше  болуы 

мүмкін.  Бүтіндей  тіл  және  оның  әр  түрлі  салалары  тілдің  ішкі  даму  заңдары 

бойынша  дамиды.  Тіл  білімі  (немесе  лингвистика)  тілдің  әр  түрлі  жақтары  мен 

салаларын,  олардың  дамуын,  өз  ара  байланысын,  тіл  дамуының  ішкі  заңдарын 

зерттейді.  Тілдің  әр  түрлі  жақтары  (дыбыс  жүйесі  мен  сөздік  құрамы  және 

грамматикалық  құрылысы)  бір-бірімен  өз  ара  тығыз  байланысты  болатыны 

сияқты,  тіл  білімінің  оларды  (тілдің  әр  түрлі  жақтары)  зертейтін  салаларыда 

(фонетика  мен  лексикология  және  грамматика)  бір-бірімен  өз  ара  тығыз 

байланыста  болады.   Тілді  белгілі  бір  дәуірде  өмір  сүріп  тұрған  қалпы 

тұрғысынан  қарастырып,  сипаттама  беретін  тіл  білімі  бар  да,  тілді  шығуы  мен 

тарих  бойында  дамуы  тұрғысынан  зерттейтін  тіл  білімі  бар.  Алдыңғысы 

сипаттама тіл білімі немесе синхрониялық лингвистика, соңғысы тарихи тіл білімі 

немесе 

диахрониялық 



лингвистика 

деп 


аталады.

  

    



Жеке  бір  тілдің  жүйесі  мен  құрылысын  және  оның  даму  заңдарын  зерттеп 

айқындайтын жеке тіл білімі бар да (мысалы: қазақ тіл білімі, ағылшын тіл білімі 

және  т.б  ),  ғылым  ретіндегі  тіл  білімінің  теориясы  болып  саналатын  жалпы  тіл 

білімі  бар.  Жалпы  тіл  білімі  –  нақты  бір  тіл  туралы  немесе  оның  дамуының 

заңдары  туралы  емес,  қатынас  құралы  ретінде  қаралатын  адам  баласы  тілінің 

дамуының жалпы заңдары туралы ғылым.

  

3Тіл  білімінің  ғылымдар  жүйесінде  алатын  орнын  және  оның  басқа 



ғылымдармен байланысын жете түсіну үшін, қазіргі замандағы ғылымның сипаты 

туралы  мәселеден  хабардар  болу  өте-мөте  қажет.Қазіргі  заманда  бір  жағынан, 

ғылымның  бұрын  болмаған  жаңа  салалары  жасалып,  ғылымда  диференциация 

процесі  жүріп  жатса,  екінші  жағынан,  екі  немесе  бірнеше  ғылымның  өз  ара 

түйіскен  жерінен  сол  ғылымдардың  бәріне  ортақ,  бәріне  бірдей  қатысты 


проблемаларды  бірлесе  зертейтін  дербес  ғылыми  дисциплиналар  жасалып, 

ғылымда 


интеграция 

процесі 


жүріп 

жатыр. 


     Ғылым  атаулының  осылайша  даму  барысында  тіл  білімі  де  басқа  көптеген 

ғылымдармен  байланысқа  түсіп,  солармен  қанатаса  дамып  келеді.  Ол,  ең 

алдымен, қоғамдық ғылымдармен тығыз байланысты. Бұлай болатыны мынадан: 

тіл білімі тілді қоғамның тууымен бірге туып, қоғамның дамуымен бірге дамитын 

қоғамдық құбылыс ретінде, қоғам мүшелерінің пікір алысу, қатынас жасау құралы 

ретінде  қарастырады.  Тіл  білімі  тілдің  шығу  тегін,  жасалуын  және  дамуын 

зерттегенде,  тарих  ғылымының  деректерінде  пайдаланатыны  сияқты,  тарих 

ғылымы халық тарихын, қоғам тарихын зерттеу барысында тіл білімінің деректері 

мен  жетістіктерін  де  пайдаланады.  Сондай-ақ,  тіл  білімі  археологиямен  де, 

этнографиямен  де  байланыста  болады.  Бұл  байланыс  мынадан:  тіл  талай 

заманның  жемісі,  қазіргі  тілдің  элементтері  өте  ерте  заманда  жасалған.  Тіл 

білімінің  бір  саласы  -  этнолингвистика  тілді  сол  тілдің  иесі-  халықтың 

мәдениетімен 

байланысында 

зерттейді.Тіл 

білімінің 

археология 

мен 


этнографиямен байланысы бір жақты байланыс емес, екі жақты байланыс. Бұлай 

дейтініміз:  археологиялық  және  этнографиялық  деректер  лингвистика  үшін 

қаншалықты  пайдалы  болса,  лингвистикалық  деректер  археология  этнография 

үшін 


соншалықты 

пайдалы 


болмақ. 

   


Тіл  білімі  қоғамдық  ғылымдармен  қатар  жаратылыс  тану  ғылымдарымен  де 

тығыз  байланысты.  Тілдің  дыбыстық  жағын  тіл  білімінің  фонетика  саласы, 

физиканың акустика саласы қарастырады. Сөйлеу процесі дыбыстарды айту және 

тіл дыбыстарын қабылдаумен тікелей байланысты.Ал бұл процесті дыбыстардың 

артикуляциясы  (сөйлеу  мүшелері  арқылы  тіл  дыбыстарының  жасалуы)  жағынан 

және сөйлеуді есту мүшесі арқылы қабылдау жағынан физиология зертейді.Тілдің 

күрмелу  себебін  медицина  мамандары  атап  айтқанда,  психиаторлар, 

дефектологтар,  логопедтер  зертейді.  Мұның  үстіне,  элоктронды  машинамен 

аударма  жасаудың,  информация  теориясының  бірсыпыра  мәселелерінің  тікелей 

тіл  біліміне  қатысты  болуы  лингвистика  мен  математика  ғылымдарының 

байланысын 

тудырып 


отыр. 

Бұл  айтылғандар  тіл  білімінің  дербес  ғылым  бола  отырып,  әр  түрлі  қоғамдық 

ғылымдармен  де,  жаратылыс  тану  ғылымдарымен  де  қарым-қатынаста,  өз  ара 

байланыста  болатынын  және  жалпы  білімдік  үлкен  мәні  бар  екендігін  көрсетеді 

     4.  Тіл  білімінің  ғылымдар  жүйесінде  алатын  орны  ерекше.  Себебі  кез  келген 

ғылым  тіл  арқылы  түсіндіріледі,  тіл  арқылы  игеріледі.  Ғылым  атаулы  екіге 

бөлінеді: қоғамдық (әлеуметтік) ғылымдар және жаратылыстану ғылымдары .Тіл 

білімі  қоғамдық    (әлеуметтік)  ғылым.  Тіл  білімі  -  дербес  ғылым.  Ол  әр  түрлі 

қоғамдық  және  жаратылыстану    ғылымдарымен  де  қарым-қатынаста,  өзара 

байланыста болады.

  

     Тіл білімінің әр түрлі ғылым салаларымен байланысынан туындайтын түрлері: 



социолингвистика (әлеуметтік лингвистика) этнолингвистика, психолингвистика, 

лингвостатистикалық,  лингвистикалық  философия,  логикалық  грамматика, 

қолданбалы  лингвистика,  лингвистикалық  география,  когнитивтік  лингвистика, 

лигвомәдениеттану, интерлингвистика және т.б. 



     Тіл  білімінің  теориялық  мәні  –  тіл  ғылыми  тұрғыда  зерттелінеді,  соның 

нәтижесінде  тілдің  табиғаты,  оның  даму  заңдылықтары  айқындалады,  ондағы 

тілдік категориялар сараланады.  

Сұрақтар мен тапсырмалар: 

1)   Тіл білімінің зерттеу нысаны. 

2)   Тіл білімінің салалары. 

3)   Тарихи тіл білімі және сипаттамалы тіл білімі. 

 4)  Жалпы тіл білімі және жеке тіл білімі. 

5)    Термин  сөздерді  сөздікке  жазу,  олардың  мағынасын  түсіндіру.    Әрбір 

сұрақтың жазбаша жауабы болу керек.    Тіл білімінің салаларының әрқайсысына 

сатылай комплексті талдаудың сызбаларын жаса. 



Ұсынылатын негізгі әдебиеттер: 

1. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. А., 1973,1978,1993,2002, 2010 

2. Невченко В.Н. Введение в языкознание. М.:Дрофа.,2008.-7063с. 

3.  Исаев  .С. Қазақ  тіл  білімінің  мәселелері//    Вопросы  казахского  языкознания  .- 

Алматы, 2011 

4. Аханов К. Грамматика теориясының негіздері. А: Өлке, 2010. - 240 б. 



 

  №2- тақырып:  Тілдің мәні. Тілдің қоғамдық мәні. Тілдің негізгі қызметі 

                       Жоспары: 

1. Тілдің табиғаты, мәні мен қызметі 

2. Тілдің қоғамдық қызметі 

    3. Тілдің негізгі қызметі 

 

    1.Тілдің  табиғатын  (мәнін)  танып  білу  үшін  оның  ең  басты  қасиетін  айқындап 



алудың  маңызы  айрықша.  Тілдің  табиғатын  айқындайтын  ең  басты  қасиеті 

делініп,  оның  қатынас  құралы  болу  қызметі  аталады.  В.И.Ленин  “Тіл  –  адам 

қатынасының  аса  маңызды  құралы”  –  дейді.  Тілдің  қызметін  түсінуде  бұл 

анықтаманың  маңызы  үлкен.  Тіл  –  адам  баласы  қоғамында  қатынас  құралы, 

сөйлесіп, пікір алысудың құралы ретінде пайда болды. Тарихта мұндай коллектив 

алғашында  ру,  тайпа  түрінде,  кейінде  халық  тілі,  ұлт  болып  өмір  сүрді,  осыған 

орай  ру  тілі,  тайпа  тілі,  халық  тілі  болды.  Адамдар  коллективіне  –  мейлі  ол  ру 

немесе  тайпа  болсын,  халық  немесе  ұлт  болсын  –  осылардың  бәріне  де  тіл 

қатынас  құралы  ретінде  қызмет  атқаруы  оның  табиғатын  (мәнін)  айқындайтын 

басты қасиеті деуіміз де осыдан. Тіл мен қоғамның өз ара тығыз байланысы – екі 

жақты  байланыс  .  Біріншіден,  тілсіз  ешбір  қоғам  өмір  сүре  алмайды.  Тіл  жоқ 

жерде  адамдардың  қоғамда  бірлесіп  еңбек  етуі,  қоғамдық  өндірісті 

ұйымдастыруы,  оны  дамытуы  мүмкін  емес.  Демек,  қоғамның  өмір  сүруі, 

адамдардың  бірлесіп  еңбек  етуі  үшін  қатынас  құралы,  пікір  алысудың  құралы  – 

тіл қажет . Тіл  – адам баласы қоғамының өмір сүруінің және дамуының қажетті 

шарты.  Екіншіден  ,  тіл  қоғам  бар  жерде  ғана  өмір  сүреді.  Қоғам  –  тілдің  өмір 

сүруінің шарты, қоғамнан тыс, адамдардың коллективінен тыс тіл жоқ. Қоғамның 

өмір  сүруі  үшін,  адамдардың  бірлесіп  еңбек  етуі  үшін  тіл  қаншалықты  қажет 



болса, 

тілдің 


өмір 

сүруі 


үшін 

қоғам 


да 

соншалықты 

қажет. 

2. Тілді қоғамдық құбылыстардың қатарына жатқызуға негіз болатын басты белгі 



оның қоғамға қызмет ету белгісі екендігі жоғарыда айтылды. Бірақ, тілдің қоғамға 

қызмет  етуі  басқа  қоғамдық  құбылыстардың,  мысалы,  базис  пен  қондырманың, 

қоғамға  қызмет  етуінен  өзгеше  болады.  Базис  қоғамға  экономикалық  жағынан 

қызмет  етсе,  қондырма  қоғамға  саяси,  заңдық,  эстетикалық  және  басқа  идеялар 

арқылы  қызмет  етеді,  қоғам  үшін  тиісті  көзқарастардың  нормаларын  жасап 

береді. Демек, тілден басқа қоғамдық құбылыстар, мысалы, базис пен қондырма, 

қоғамға белгілі бір салада қызмет етеді. Ал тілдің басқа қоғамдық құбылыстардан 

айырмасын көрсететін айрықша ерекшелігі мынада: тіл қоғамға қызмет еткенде , 

адамдардың  қатынас  құралы,  пікір  алысу  құралы,  бірін-бірі  түсінісу  құралы 

ретінде  адамдардың  ісі  мен  әрекетінің  барлық  саласында:  өндіріс  пен 

экономикалық  қатынастар  саласында  да,  саясат  пен  мәдениет  саласында  да, 

қоғамдық  өмір  мен  күнделікті  тұрмыста  да  бірлесіп  жұмыс  істеуге  мүмкіндік 

беретін құрал ретінде қызмет етеді.Демек, тіл адамның ісі мен әрекетінің барлық 

саласын қамтиды, осыған орай, оның қимыл өрісі өте кең және әр жақты болады. 

Тілдің ерекшелігі оның ең басты қызметі – қатынас құралы болуынан келіп туады. 

      3.  Қоғам  мүшелерінің  өз  ара  пікір  алысуы  тіл  арқылы  іске  асады.  Адам  өз 

ойын басқаларға тіл арқылы айтып, не жазып жеткізеді.Тыңдаушы да сөйлеушінің 

ойын  тіл  арқылы  түсінеді.  Ойдың  жарыққа  шығып,  іске  асуы,  өмір  сүруші  үшін 

тілдік  материалға  негізделуі,  сөздер  мен  сөз  тіркестері  және  сөйлемдер  түрінде 

айтылуы шарт. “Тіл дегеніміз – ойдың тікелей шындығы”(К.Маркс). Ой шындығы 

тіл  арқылы,  тілдегі  сөздер  мен  сөйлемдер  арқылы  көрінеді.  Демек,  тіл  –  пікір 

алысу 


құралы, 

ойлаудың 

қаруы, 

ойды 


білдіру 

құралы.  

    Ой тіл арқылы айтылған мазмұнның негізін құрайды. Ой арқылы, адам миының 

сәулелендіруші  әрекеті  арқылы  тілдік  единицалар  объективті  дүниенің  заттары 

мен және құбылыстарымен байланысқа түседі, мұнсыз адамдардың бір-бірімен тіл 

арқылы  қатынас  мүмкін  болмаған  болар  еді.  Белгілі  бір  тілдің  дыбыстық 

комплекстері  ойлауда  сәулеленетін  объективті  дүниенің  элементерінің 

сигналдары  ретінде  қызмет  етеді  де,  бұл  дыбыстық  комплекстерде  адам 

танымының  нәтижелері  орнығып  бекітіледі,  ал  осы  нәтижелердің  өзі  ары  қарай 

танып  білуге  негіз  болады.  Сондықтан  да  тіл  ойлаудың  қаруы,  инструменті 

ретінде,ал  тіл  мен  ойлаудың  байланысы  бірлік  ретінде  сипатталады. 

      Тіл мәдениетпен байланысты, бірақ онымен тепе-тең емес. Тілді қондырмамен 

теңестіру,  бірдей  деп  есептеу  қаншалықты  қате  болса  ,  тілді  мәдениетпен 

теңестіру, бірдей деп есептеу соншалықты қате болмақ. Мәдениет идеологиялық, 

яғни  қондырмалық  құбылыстың  қатарына  енеді,  осыған  орай,  ол  буржуазиялық 

та,  социалистік  те  болуы  мүмкін.Ал  тіл  қатынас  құралы  ретінде  әрқашан 

жалпыхалықтық  сипатта  болып,  буржуазиялық  мәдениетке  де,  социалистік 

мәдениетке де бірдей қызмет етеді алады. 



   Сұрақтар мен тапсырмалар: 

1.Тіл білімінің нысанын айқындаңыз. 

Источник: http://ffre.ru/polmerbewatyrnaotr.html 

2.Тіл дегеніміз не?  

Источник: http://ffre.ru/polmerbewatyrnaotr.html 


3.Жек  тіл  білімі  мен  жалпы  тіл  білімінің  айырмашылықтарын  дәлелдеңіз. 

Сілтемені қараңыз : http://ffre.ru/polmerbewatyrnaotr.html 

4.Тілдің 

өзіндік 


табиғаты 

мен 


мәні 

қандай? 


Сілтемені қараңыз : http://ffre.ru/polmerbewatyrnaotr.html 

5.Тілдің 

қоғамдық 

қызметтерін 

саралаңыз. 

Сілтемені қараңыз :: http://ffre.ru/polmerbewatyrnaotr.html 



      Ұсынылатын әдебиеттер: 

1. Аханов К. Тіл білім інің негіздері. А.,  2010 

2. Исаев . С.  Қазақ тіл білімінің мәселелері. Вопросы казахского языкознания.   - 

Алматы, 2011 

3.  Аханов  К.  Грамматика  теориясының  негіздері:  жоғары  оқу  орындарының 

филология  факультеттеріне  арналған  оқу  құралы  /  К.  Аханов.  -  Алматы:  Өлке, 

2010. - 240 б. 

4.  Сағындықұлы,  Берік.  Қазақ  тілінің  тарихы.  Жаңа  курс: лекциялар.    -  Алматы: 

Қазақ университеті, 2011. - 145 б. 

 

            №3- тақырып:  Тіл мен   ойлау.  Тіл мен сөйлеу 



                Жоспары: 

1. Тіл мен ойлау туралы түсінік 

2.  Тіл мен ойлаудың өзіндік ерекшеліктері 

3.  Тіл мен ойлаудың өзара байланысы 

4.  Тіл мен сөйлеудің әрқайсысына тән ерекшеліктер 

 

  1. Қоғам мүшелерінің өз ара пікір алысуы тіл арқылы іске асады. Адам өз ойын 



басқаларға тіл арқылы айтып, не жазып жеткізеді.Тыңдаушы да сөйлеушінің ойын 

тіл арқылы түсінеді. Ойдың жарыққа шығып, іске асуы, өмір сүруші үшін тілдік 

материалға негізделуі, сөздер мен сөз тіркестері және сөйлемдер түрінде айтылуы 

шарт.  “Тіл  дегеніміз  –  ойдың  тікелей  шындығы”(К.Маркс).  Ой  шындығы  тіл 

арқылы, тілдегі сөздер мен сөйлемдер арқылы көрінеді. Демек, тіл  – пікір алысу 

құралы, ойлаудың қаруы, ойды білдіру құралы.  Тіл мен ойлау өзара байланысты. 

Дыбыстық тіл де, абстракты ойлау да адамға тән құбылыстар. Біріншіден, тіл де, 

ойлау  да  -  адам  миының  туындысы,  соның  жемісі;  екіншіден,  тіл  де,  ойлау  да  - 

қоғамдық  құбылыстар.  Адамның  ойы  арқылы  тілдік  бірліктер  (сөздер,  сөз 

тіркестері,  сөйлемдер)  болмыспен  (объективті  дүниемен)  байланысқа  түседі. 

Мұнсыз адамдар бір-бірімен сөйлесе алмаған болар еді. Өйткені тілдік бірліктер 

болмыстағы заттар мен құбылыстардың аттары. Сондықган да, біз: тіл – ойлаудың 

құралы, 

дейміз. 



      Қоғам  мүшелерінің  өзара  пікір  алысуы  тіл  арқылы  іске  асады.  Адам  өз  ойын 

басқаларға  тіл  арқылы  айтып  (не  жазып)  жеткізеді.  Тыңдаушы  да  айтушының 

ойын  тіл  арқылы  түсінеді.  Сондықтан  болар,  К.Маркс:  "Тіл  дегеніміз  -  ойдың 

тікелей  шындығы"  —  деген  болатын.  Ой  тіл  арқылы,  тілдегі  сөздер  мен 

сөйлемдер арқылы көрінеді. 

     2. Тіл мен ойлаудың өз ара байланысы туралы мәселе жалпы тіл білімінің ғана 

емес,  сонымен  бірге  философия  мен  логиканың  және  психологияның  ең  күрделі 

мәселелерінің бірі болып саналады.Мәселенің күрделілігі ойлаудың табиғаты мен 



тілдің  табиғатының  өте-мөте  күрделі  болуымен  байланысты.  Дыбыстық  тіл  де, 

абстракті  ойлау  да  –  адамға  тән  құбылыстар.  Бұл  екі  құбылыстың  екеуі  де 

адамның  екі  жақты  табиғатына  сәйкес  әрі  әлеуметтік,  әрі  биологиялық 

жақтарымен сипатталады, осы екеуін бірдей қамтиды. Біріншіден, тілде, ойлау да 

– адам миының туындысы, соның жемісі, екіншіден, тіл де, ойлау да - әлеуметтік 

құбылыс,  өйткені  адамның  өзі  қоғамдық  құбылыс  болып  саналады.  Тілде  де, 

ойлауда  да  әлеуметтік  және  индивидуалды-биологиялық  жақтар  ұштасып,  бір-

бірімен  бірлікте  болады.  Осы  бірліктен  тіл  мен  ойлаудың  жалпы  ерекшеліі 

көрінеді. 

    Ой тіл арқылы айтылған мазмұнның негізін құрайды. Ой арқылы, адам миының 

сәулелендіруші  әрекеті  арқылы  тілдік  единицалар  объективті  дүниенің  заттары 

мен және құбылыстарымен байланысқа түседі, мұнсыз адамдардың бір-бірімен тіл 

арқылы 

қатынас 


мүмкін 

болмаған 

болар 

еді.             



3.  Диалектикалық  матерализмнің  ойлау  мен  тілдің  өзара  тығыз  байланыстылығы 

туралы  қағидасы  –  кеңес  ғылымында  әбден  орныққан  және  басшылыққа  алатын 

бірден  бір  дұрыс  қағида.  Ал  бұл  проблеманың  (ойлау  мен  тілдің  байланысы 

туралы проблеманың ) нақтылы мәселелеріне келетін болсақ, олардың ішінде әлі 

де  болса  толық  шешімін  таппаған  мәселелердің  немесе  талас  мәселелердің  бар 

екенін мойындамасқа болмайды. Бұлардың қатарына, мысалы, тіл мен ойлаудың 

байланысының  нақтылы  формасы  туралы  мәселе,  тілдің  әртүрлі  жақтары  – 

материалдық,  дыбыстық  жақтарының  және  осылармен  байланысты  мағыналық 

жақтарының  ойлауға  қатысы  туралы  мәселе,  логикалық  және  грамматикалық 

категориялардың қарым-қатысы, сөздің мағынасымен ұғымының арақатысы және 

байымдау  мен  сөйлемнің  арақатысы  туралы  мәселе  т.б  мәселелер  енді.  Аталған 

мәселелердің барлығыда күн тәртібіне қойылып та, баспасөз бетінде талқыланып 

та  жүр.  Тілге  (оның  материалдық  қабығына),бірінші  жағынан,  қабылдау  мен 

елестің сезіну, көрнектілік образының қатысы туралы мәселе де талқылауды және 

айрықша 

назар 


аударуды 

қажет 


етеді. 

  Тіл  және  ойлау  турапы  айтылған  пікірлерді  үш  түрлі  көзқарастың  төңірегіне 

топтауға болады. 

 1. Тіл және ойлау тепе-теңдік бірлікте, бір-бірінен ешқандай өзгешелігі жоқ; 

2.

 

Тіл және ойлау арасында ешқандай бірлік, байланыс жоқ; 



3.

 

Тіл және ойлау өзара тығыз байланысты, бірге туып, қатар жасап келе жатыр, 



бірінсіз бірі болмайды, бірақ Бұлардың бірлігі тепе-теңдік бірлік емес, бір-бірінен 

елеулі өзгешеліктері бар диалектілік бірлік дейтін тұжырымдар. 

       Бұлардың ішіндегі бірден-бір дұрыс тұжырым соңғысы. Өйткені тіл — ойпау 

құралы,  ойды  қалыптастыратын,  оны  жарыққа  шығарып,  басқаларға  білдіретін 

құрал,  ал  ойлау  —тілдің  идеялық  жағы,  тіл  арқылы  берілетін  мазмұнның  негізі. 

Тіл  және  ойлау  бір  бүтіннің  екі  жағы,  екі  саласы:  бірі  материалдық,  екіншісі  — 

идеялық жағы. Тілдің бір жағынан, ойлауға, екінші жағынан, болмысқа қатысын 

талдау  —  жалпы  тіл  білімінің  аса  күрделі  әрі  талас  туғызып  келе  жатқан 

мәселелері.  Ойлау  арқылы  тілдің  шындық  өмірмен  байл  анысы  жүзеге  асады. 

Ойды білдіру  мен жеткізудің құралы бола  отырып,  тіл ойлаумен  тікелей  қарым-

қатынасқа  түседі.  Тілдің  тұлғалары  (единицалары:  сөз,  сөйлем)  ойлау  түрлерін 

(ұғым, пайымдау) белгілеуге негіз болады. Ойлау тілдің негізінде болады. 



   4.      Сөйлеу  -    адамдардың  материалдық  өзгертуші  іс-әрекеті  үдерісінде  тарихи 

тұрғыдан қалыптасқан тіл арқылы болатын қарым-қатынас нысаны . Сөйлеу мен 

тілдің  байланысы  неде?  Бұл    сұрақтарға  мамандар  әр  түрлі  жауап  береді. 

Кейбіреулері олардың арасында ешқандай айырмашылық жоқ ,-  дейді. Келесілері 

«Сөйлеу – тіл жұптағы түсінікті тек сөйлеу – индивидуалды табиғаттың феномені, 

ал  тіл  психологиялық  құбылыс  емес,  сондықтан  ол  әлеуметтік,  оны  зерттейтін  

психолингвистика болып табылады ,-дейді. 

      Ф. де Соссюр "Тіл және сөйлеу мәселесі" мәселесін  көтереді. Ол тіл мен сөйлеу 

бір-бірімен байланысты, бірақ бір-бірінен өзгешеліктері бар, екі бөлек дүние. Сөйлеу 

- тілді қолданудың нәтижесі, ол - индивидуалдық, ал тіл - қоғам мүшелерінің бәріне 

бірдей  дәрежеде  міндетті,  өзара  байланысты  таңбалардың  жүйесі.  Тіл  -  әлеуметтік 

сипатқа ие дейді . 

       Тіл  мен  сөйлеуді  ғалымдар  кейде  бірге  алып  қарастырса,  кейде  екеуін  екі 

бөлек құбылыс деп таниды. Мәселен, немістің көрнекті лингвисі Вильгельм фон 

Гумбольдт пен орыс лингвисі И.Э.Бодуэн де Куртенэ тіл мен сөйлеуді жеке-жеке 

ажырата  келіп,  оларды  адамның  ойы  мен  қарым-қатынасына  байланысты 

қажеттіліктен туған үдеріс деп қарастырады . 

     Ф.  де  Соссюр  тіл  мен  сөйлеуді  ажырата  келіп,  олардың  әрқайсысына  тән 

айырмашылықтарды  нақтылап  көрсетеді.  Автордың  айтуынша:  Тіл-  әлеуметтік, 

ал сөйлесім – жеке-дара құбылыс. Тіл- тұрақты және ұзақ өмір сүретін үдеріс, ал 

сөйлеу  -тұрақсыз  және  жиі  өзгеріп отырады.  Тіл  –  адамның  миымен,  санасымен 

бірге өзі қалыптасатын үдеріс, ал сөйлеу - әркімнің өзі дамытып отыратын үдеріс. 

Тіл-  адамның  қарым-қатынасында  бәріне  ортақ,  ал  сөйлеуде  автордың  өз 

қолтаңбасы  болады.  Тіл  –  психикалық  құбылыс,  ал  сөйлеу  –  психо-физикалық 

құбылыс.  Сөйлеу-  адамның  тіл  амалдарын  пайдалану  арқылы  пікір,  ой  білдіру 

әрекеті.  Сөйлеу  –  анатомиялық  мүшелердің  қатысуымен  іске  асқанымен, 

негізінен, кісінің психикалық қабілетіне, қоғамдық тәжірибесіне сүйенеді.  


Каталог: data
data -> С. торайғыровтың публицистикасы
data -> Национальная академия образования им. Ы. Алтынсарина
data -> Байдалиев Д. Д
data -> «Қазақ» газетіндегі ұлт-азаттық көтеріліс туралы мақалалардың маңызы
data -> Сборник материалов Международной научно-практической конференции
data -> Бағдарламасы бойынша ескертпе (сайтқа орналастыру үшін)
data -> РеспубликалыҚ оҚу-Әдiстемелiк ЖуРнал мазмҰны содеРЖание Ө. Шеденов., а аРна
data -> Литература Межрегиональной олимпиады школьников «Высшая проба» по праву для учащихся 10 классов
data -> Урок русского языка в 11-м классе по теме: "Сложные предложения с различными видами связи"


Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет