Қазақстан Республикасы Білім ж әне Ғ ылым министрлігі



жүктеу 5.03 Mb.

бет1/50
Дата24.03.2017
өлшемі5.03 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   50
10232

Қазақстан Республикасы 

Білім ж әне Ғ ылым министрлігі



Раушанбек  ӘБСАТТАРОВ

4

Ü  

/ л 



САЯСАТТАНУ 

ЖӘНЕ 

ОНЫҢ  ПРОБЛЕМАЛАРЫ

( О қ у  щ р а л ы )

в г

“ Т о ға н а й   Т ”  

А л м а т ы


Б Б К  66.0 я 7 

Ә 18


Әбсаттаров Р.Б.

Ә 18 


Саясаттану жэне онын проблемалары:  о ку  күралы. — Алматы:  «Тоға- 

най Т» баспасы, 2007 -  464 бет.

Әбсаттаров Р.Б. — философия ғылы мдарынын докторы , профессор. Ол 

тек Қазакстанда ғана емес, сондай-ак шетелдерде де танымал саясаттанушы- 

ғалы м .  Ғ а л ы м н ы ң   30  м он о гра ф и я сы ,  о к у   кұралдары ,  кіта п та р ы   мен 

кітапшалары және 500-ге ж у ы кғы л ы м и  ж ән ^ оку-әдістем елік макалалары 

бар, оны ң іш інде 35-і баска елдерде ж ар ы к көрген.

Ү с ы н ы л ы п   о т ы р ға н   о к у   кұ р а л ы   Қ а з а к с т а н   Р е с п у б л и к а с ы н ы ң  

«Мемлекеттік білім беру стандарттарына» сәйкес жазылған. Бұл басылымда 

X X I ғасырдың басындағы болмысына сәйкес саясаттанудың негізгі үғымдары 

мен әдістер ж үйесі, саясаттанудың саяси технологиясы ашып  көрсетілген. 

Отандык және шетелдік бай материалдардың негізінде окырманға Қазакстан 

мен  әлемдік  кауымдастыктағы  саяси дамудың өзекті  мәселелерінен  ж ан- 

ж акты  мағлұмат алуына жәрдемдесетін саяси құрылымдар мен процестер, 

би л ік  және баскару  катынастары туралы  кең сипатталған.  Сонымен  бірге 

саясаттануды н  жете  зерттелмеген  проблемалары  мен  д и с к у с с и я л ы к  

мәселелеріне  де  айтарлыктай  ко ң іл   болінген.  Автордың  Абай  атындағы 

Қ а з Ү П У -д а ғ ы   о кы т у ш ы л ы к  ж ұ м ы с ы н ы ң   кө п ж ы л д ы к  т ә ж ір и б е с і  о к у  

кұр ал ы н   ж а зуға   н е гіз   болды.  А та л м ы ш   кіт а п   материал  м азм ұн ы н ы н  

ғылымилығымен және тү с ін ік т і жазылуымен де ерекшеленеді.

О ку   күралы  жоғары  о ку   оры ндары ның  студенттеріне,  магистрлерге, 

аспиранттар мен окытушыларға, сондай-ак, саясатганудың проблемаларына 

қы зығушылыктанытатындардынбарлығынаарналған.

IS BN  978-601-7007-00-3

С.Торайғыров 

а ты н д а ғы   П М У - д ің '

академик  С.Бейсембаев:

IS B N  978-601-7007-00-3

©  Т оғанайТ., 2007 

©   Әбсаттаров Р. 2007


Ж о га р ы   и г іл ік ,  м аны зды   гылымды  ж ү р г із у  

царауында  ж ә н е   оны  басқаруды н  н е г ізі  ғылым 

екендігін  мойындау  керек  сияқты.  Саясаг  сондай 

гылым болып  саналады.

Аристотель

АЛГЫ  СӨЗ

С он ғы   жылдары  Еуразияда,  со ны ң   іш ін д с  Қазакстанда  саясаттану 

бойынша  көптеген  о ку   кұралдары  ш ы кты .  Алайда  олардын  ешкайсысы 

кеңінен колданылмағандыктан кө п ш іл ікк е  белгісіз,  бұл олардың көптеген 

ке м ш іл ікте р ін ің   болуымен  түсіндіріледі.  Мәселен,  ол  кұралдардың дені 

езін ің  тым академиялылығымен, кажетсіз теорияға немесе публицистикалық- 

үстіртстильге бой алдыруымен көкейден шыға бермейді. Такырыптарда да 

үлкен  ала-күлалы к  байкалады.  К ө п ш іл ігі  білім  стандарттарына  сәйкес 

келмейді және саяси ғылымдағы жекелеген такырыптардың ж инағы  болып 

саналады. Жазылу тілі ауыр болғандыктан, ғылыми терминдері студенттердің 

түсін уі үш ін киы нға соғады.

Аталмыш о ку  күралын жазуда автор осындай кемшіліктерді жібермеуге 

тырысты.  Бүл  о ку   күралы ны н  ерекш елігі  -   оны ң  іргелілігі,  ж үй ел іл ігі, 

мәселелердін,  проблемапардын накты койылуы мен барынша накты ашылуы 

болып табылады.

Саясаттануды оқы п-үйренуге деген ка ж еттіл ік казіргі әлемде кандай да 

болмасын  мемлекеттік  жүйелердің  халы ктын  басым  кө п ш іл ігін   саясатка 

араластыруға деген  ұмтылысымен байланысты екенд ігін айта кеткен ж өн. 

Ж үртш ы лы кты  болып жаткан саяси проиестердің м әнісі жөнінде шынайы 

түрде хабардар ету міндеті,  оларды саналы шешім  кабылдауға даярлау мен 

коғам ны нсаяси өміріне белсенді түрде катысуынадеген каж еттілік осыдан 

шығады.  Бұған саясаттану курсы ө зін ін  жәрдемін тигізе алады.

Дамыған демократиялык елдерде  саяси  ғылым  әлдеқашан  осы  сиякты  

ғылыми біл ім н ің  органикал ы к болігі болыгі кана коймай,  коғам ны н бүкіл 

рухани өмірін ұйымдастыру жолындағы ажырамас элементіне айналғанын 

айта  кету  керек.  Ол  іс  жүзінде біршама  ірі  университеттерде окытылатын 

беделді ғылыми пәнғанаемес,  сондай-ак азаматтык коғам калыптастырудын 

куатты күралынаайналған.



Казақстанда саяси ой ұзак уакы т бойы басқа да елдердегі сиякты  жүйелі 

дамып келді.  Б үгінгі танда казакстандыксаясаттану ғылымы каркынды түрде 

ілгерілеп,  ол  тоталитарлык  кезеңнен  мура  болып  калған  дәстүрлердің 

б ұ ғ а у ы н   бұза  о т ы р ы п ,  ә л е м д ік   ғы л ы м ға   етене  а рал асуд а.  О н ы н  

философиямен,  әлеуметтанумен,  кұкы кта н ум е н ,  баска да  гуманитарлы к 

ғылымдармен өзара байланысы нактыланатүсуде. Саясаттану Қазакстанның 

барлык жоғары о ку орындарында міндетті пән ретінде окытылады.

С онғы  жылдары Кдзакстан коғамында жүзеге асырылған терең озгерістер 

жоғары мектептің алдына жана міндеттерді кояды. Жаңа жағдайларда білікті 

мамандар даярлаудын мазм үны да түбегейлі өзгеруде. Аса манызд ысы жоғары 

о ку  орны н бітіруш і түлектің б іл ім ін ің  кәсіби бөлігі екендігі даусыз. Алайда, 

Қазақстандағы демократиянын калыптасуының ерекше белгісі -  елдіңсаяси 

өміріндегі тереңөзгерістер болғандыгын ескерген жөн. Бұл өзгерістер әсіресе 

ко ға м д ы к дамудын  көптеген  проблемаларының арта түскен  саясаттанды- 

рылуы мен саясаттын рөлінде кө р ін іс  табуда.

Демократия  жағдайында студентке,  әсіресе Ж О О -ны н б ітіруш іге  саяси 

емірден хабардар болуға үйрену керек.  Қ а зір гі  кезде саясаттан тыс,  саяси 

процестер мен қоғамдықдаму үрдістерін түсінуге талпынбай өмір сүру мүмкін 

емес.  Бүл,  әз  кезегінде студенттердін саяси  ғылым  негіздерін  менгеруіне 

саяды.  М үндай білімге саясаттануды жүйелі түрд еокы п-үйрену процесінде 

ғана кол жеткізіледі.

С аясаттану  ка зір гі  ә л е у м е ттік-гум а н и та р л ы к  білім   беру  ж үйесінде 

ке р н е кті орын алады. Алайда,  саясаттанудын көптеген проблемалары әяі де 

кен аукымды зерттелмегенін айта кеткен жөн.

Б із д ің   ке зқа ра сы м ы з  б о й ы н ш а   саясаттану  о қ у   к у р с ы н ы ң   м індеті 

студентке саяси ғылымнын теориялык негіздерін беруден және дискуссиялык 

проблемаларын керсетуден,  н е гізгі  категориялар мен ұғымдарды ғылыми 

ж а ғы н а н   ашудан  және  оны   саяси  тәж ірибед ен  дұры с  хабардар  етуге 

үйретуден,  сол  аркылы  оны   саяси  өмірге  белсене  араласуға  даярлаудан 

түрады. Саясаттану курсын окы п-үйренуш і әрбірадам іыған білімін өмірмен, 

саяси тәжірибемен байланыстырып,  саяси мәдениетін кетеруі ете манызды.

О ку  тәжірибесі керсетіп отырғанындай,  студенттер кобіне мемлекеттің 

ка зір гі  тандағы ж ү р гіз іп   отырған саяси  мәселелеріне а н ы к кы зы ғуш ы л ы к 

танытады,  саяси  білімді,  саяси  күбылыстар  мен  процестерді  талдаудын 

әдістемесінің кы р-сыры н менгеруге ұмтылады.

С а я си   ғы л ы м д ы   м е н г е р у д ін   н е г із г і  ж олы   -   с т у д е н т т е р д ін   о к у  

күралдарымен  әз  бетінше  ж үм ы с  жасауы.  Б ірак  адам  езі  каламаса,  оған 

б ір н ә р с е ге   үйрету  қи ы н .  О кы ту ш ы -с а я с а тта н у ш ы л а р д ы н   м ін д еті  -  

саясаттану  бойынша  бағдарламалык  материалдармен  ез  бетінш е  жұмыс 

істеуде студентке жордем беру. Үсы ны лы п отырган о ку күршіы осы максаткл



4

арналған. Ол  Казахстан Республмкасы мен Еуразия елдерінін М ем л екетпк 

Білім  беру  стандартына  сәйкес  әзірленген.  Онда  М ем лекеттік стандартта 

көрсетілген,  оны н о к у  курсы н студент о кы п-үй ре н у барысында мазмунын 

менгеруі тиіс саясаттану бойынша мэселелер барынша карастырылады. Саяси 

катынастар  проблемаларын  теориялы к  тұрғыда  баяндаумен  катар,  о к у  

куралында  казіргі  Казакстан  коғамы ндағы о ны ң  ерекш еліктерін аш уғада 

жете  кө н іл  бөлінген. Сонымен  катар,  о к у   кұралында ж е ткіл ікті дәрежеде 

айкындалмаған,  әлі  де  пікір-талас  тудыратын  мәселелер  мен  түбегейлі 

зер ттел м е ген   проб л ем ал ар  да  к о з ға л ы п ,  ол ар д ы н   ш еш у  ж ол д ар ы  

карастырылады.

Ұсы ны лы п отырған о ку  кұралы автордын он  жылдан аса уакыттан бері 

Абай  атындағы  К а за к Ү л т т ы к педагогикалы к университетінде  о кы п   келе 

жаткан лекция курстары негізінде әзірленген. О нын мазмуны университетте 

саясаттану пәні бойынша кабылданған о ку бағдарламасына байланысты білім 

беру проиесінін логнкасына сай келеді. О ку күралында әлемдік және отандык 

саяси  ғы лы м ны ң  ж е тістікте р і,  әр  жылдарда  ж ар ы к  көрген  саясаттану 

бойынша  о ку   куралдары  мен  монографиялардын  материалдары  кеңінен 

колданылды.

Автор  саяси  ғылымды  менгеруге  тырысатындардын  бәріне,  бәрінен 

бур ы н   —  к а з а к с т а н д ы к  Ж О О -н ы ң   с туд е н тте р ін е ,  м аги стр л е рі  мен 

аспиранттарына  осы  о к у   кұралы  барынша  жәрдемін  тигізеді  деп  сенім 

білдіреді.

Сонымен  катар бұл семинар сабактарына,  саясаттану бойынша сы на к 

пен  емтиханға даярлану  барысында  ынғайлы да  тиімді  о ку  күралы  болып 

табылады.


Бірінш і тақырып:

С А Я С А Т Т А Н У  -  Ғ Ы Л Ы М  

К а з ір гі  кезенде  саясат  пен  саяси  катынастарға,  саяси  институттардың 



кызметіне және бұлардың эконом икаға,  идеологияға,  мәдениетке тигізетін 

ыкпалы күр төсе  түсуде.

Саясатты,  саяси  катынастарды,  мемлекеттік  б и л ікті  зерттеу  біркатар 

коғам ды кпәндердің шенберінде,  еңалдымен,  саясаттану саласында жүзеге 

асады. Сол себепті қоғамтану ғылымдарының күрылымында саясаттану пәні 

б е рікоры нал ы поты р.  К е н  мағынада алғанда,  саясатты,  саяси жүйелер мен 

үйымдарды зерттейтін ғы л ы м ны н эр елде саясаттану,  саяси ғылым,  саяси 

әлеуметтану,  саяси философия және т.б. деп эр қилы аталатындығын айта 

кету керек. Асылы,  бұлатаулардынкайсысыболсада,  көп салаты,  аукымды 

п ә н н ін   кайсы  бір  ерекш еліктері  мен  нюанстарына  ғана  назар  аудартады. 

Алайда,  іс  ж үзінд егі  сөз  колданыстарында  бұл  ерекш еліктер  өзінен-өзі 

т ү с ін ік т і сиякты. Мысалы,  ағылшы н-саксон тілді елдерде -  “ Саяси ғылым” , 

Францияда — “ Саяси  әлеуметтану” ,  Испанияда -   “ Саясаттану”  және т.б. 

атауларды  ұнатады.  С онды ктан,  бұл  такырыпта  “ саясаттануды”   ғылым 

ретінде  жоғары  бағалай  оты ры п,  бұл  атаулардың  бәрін  де  тең  тұрғыда 

колдануды ж ен көрдік.

Саясаттанудын ғылым ретіндегі камтитын мәселелерінінаукымыөте кен. 

С онды ктан,  бір ғана такы ры пты н аясында саясаттанудын ғылым ретіндегі 

күллі  мәселесін  ж а н -ж а кты ,  әрі  барынша терең  карастыру  м үм кін   емес. 

Осыған байланысты,  өз гіайымдауларымызда абсолюттік акикатка ұмтылмай- 

ак,  саясаттану  ку р с ы н ы н   кір іс п е   такырыбы  шеңберінде  проблеманын 

кайсыбір түйінд і мәселелерін ғана ашып керсеткенді ж өн деп білдік.

1.  Саясаттану пәні

Саяси ғылым да баска ғылым салалары секілді,  калыптасу мен дамудын 

үзакжолы нан,  яки,  саясаттуралы ғылым коғамдыкғылымдарментүтастыкта 

ж әне  философиямен  ара  ж іг і  ажырамаған  а н ти ка л ы к  (еж ел гі)  саяси- 

әлеуметтік  әмбебаптыктан  (унииерсализмнен),  ен  бастысы,  саясаттын 

заңды к  нормалар  о й -ө р іс ін ін   ыкпалымен  дамып,  мемлекет  пен  к ү к ы к  

ж өніндегі ғылымдардын ж іктел у кезені аркылы,  содан кейін саясатты окы п 

үйренуге философиялык,  әлеуметтанулык және гісихологиялык бөліністер 

кезені аркылы,  әлеуметтану,  к ұ к ы к т ы к т ы к  ж ә н е т.б. эр килы  көзкарастар 

мен  ыкпалдарды  ж и н а кта п ,  тұтастыратын  саясат  (саясаттану)  туралы 

ғы лы мны н  калыптасуы,  ж ү р іп   жаткан  ка зіргі  кезенге  ж етуі  сиякты   ұзак 

ж олы нанөтті.



К о ғам   туралы  біл ім   д а м уы н ы ң   әр  түрл і  кезеңдерінде  саяси  ілім ді 

зерттеуге  Платон,  Аристотель,  әл-Ф араби,  Н .Макиавелли,  Т.Гоббс, 

Д ж Л о к к ,  Ш .М онтескье,  Т .П ейн,  Т.Джефферсон,  А .Токвил л ьж әнееткен 

дәуірлердін т.б.  ойшылдары  зор  үлестерін  косты .  Саяси  ойдың дамуында 

К .М а р к с   пен  В .И .Л е н и н   де  маны зды   о р ы н   алады.  С оны м ен  б ір ге, 

саясаттануды н  к а з ір г і  кезд егі  зерттелуіне  М .В е бе рд ің.  К .Л у й и с т ін , 

Р.Риплидін,  В.Пареттонын,  Г.М онтескьенін,  Ч.М ерриамнын,  А .Ф и н и ф - 

тердін  және  т.б.  көзкарастар  жүйесі  елеулі  ыкпал  жасады.  К азіргі  кезде 

дүниежүзінде саясаттануды,  оны н объектісі мен ғылым ретінде зерттеу ісінде 

оны н түрлі  тәсілдері  мен  әдістерін,  жолдары  мен  түрлерін  іздеу белсенді 

түрде ж ү р гізіл іп  жатыр.

Саясаттанудын  көтерген  идеялары  мен  кағидалары  жалпы адамзаттык 

күнды лы ктарды н  саяси  ой  аркылы  кол  ж е ткізге н   ортак  табысы  болып 

табылады және олар кеңтүрде колданылатын интернационалдыкатауларда 

ке зігіпо ты р ад ы 1. 



  І.;:.  ; ;'-п  м м гл -.•  :  .  Л:  •  '.-'-vq-.

Дербес  ғылым  мен  о к у   пәні  ретінде  әлемнін  барлык  елдерінде дерлік 

окылатын саясаттанудын айкындалуы жаратылыстанудың кисынын калпына 

келтіріп,  о ны нғы лы м и прогресс желісіндегі табиғи дамуы мен өркендеуіне 

данғыл жол ашады.

Саясаттанудын ен басты зерттеу объектісі -  коғам ны н саяси жүйесі мен 

оны н негізгі буыны мемлекет. Сонымен катар,  коғамнынтүтастай алғандағы 

саяси  өмірі  де  саясаттанудын  объекгісіне  жатады.  Бұл  жерде  неғұрлым 

күрделі де маныздысы — саясаттану пәні туралы мәселе.

Осыған  байланысты,  саясаттану  пәні  туралы  ғылыми  әдебиеттердегі 

пайымдауларда әлі күнге дейін тиянакты пікірлеркалыптаспағандығын айта 

кеткен жен. Саясаттану п ә н ін ін ә р т ү р л і саяси мектептер,  бағыттаржәне әр 

түрлі зерттеушілертарапынан эр килы сипатталатындығы да сондыктан.

Бүгінде  негізінен  е кі  түрлі  ынғайдағы  бағыт  айкындалып  отыр.  О ны н 

б ір ін ш ісі -  саясаттану пә нін  мемлекетгіен немесе саяси билікпен,  сондай- 

а к,  саяси  партияларм ен  ж ән е   үйы м дарм ен  тіке л е й   байланы сты ра 

карастырып,  аныктайтын тар көлемді т ү с ін ік.

Е кін ш ісі  -   саясаттануға  күллі  саясн  мәселелерді,  саясат  туралы  кез 

келген ғылыми білімді ғана емес,  сонымен бірге,  кейбір саясатпен шектес 

күрделі мәселелерді де бірге карастыратын ке н  келемдегі тү с ін ік.

Міне,  осыған байланысты “ саясаттану нені зерттейді?” деген занды сүрак 

туындайды.  Бүл  сұракка  “ саясаттану”  ғылы мы ны н  “ p o litik e ”  деген  грек 

сөзінен  ш ы ккан  атауына сүйене отырып,  жауап  беруге болады.  “ P o litike ” 

деген  сөз -   “ мемлекеттік,  я  болмаса  коғам ды к  істер,  мемлекетті  баскару

______________________________________ 

і ’  <

’( г '

 

г  . - - с ;  



Н .  

..  >


'

  ; у .

'Политологический словарь.  — М .:  Высшая школа,  1995. — с.  120-121.  у,.



7

өне р і”  және “ logos”  “ іл ім ”  дегенді білдіреді,  яғни,  екеуін сезбе-сөз косып 

айтканда,  саяси ғылым немесе саясаттуралы ілім болып шығады.

Д е м ек,  саясаттануды н  ө з ін д ік   ерекше  п ә ні  бар.  Бүл  пән  әр  түрлі 

ғылымдардың  аясында  пайда  болғанымен,  оларды  кайталамай-ак саясат 

ғылы мы н  окы п-үйренуге  әбден  болады.  Мысалға,  саяси  б и л ік  мәселесін 

алсак,  оны ң мазмұны ете бай.  К о н с ти ту ц и я л ы ккұ кы кс а л а с ы н а  енбей-ак, 

яғни,  саясибиліктіңм әнім енкүры лы м д ары ,  оны ңзанды лы ғы нтану,  билік 

суб ъ ектіл е рі,  т о п т ы к  ж әне  ж е ке   түрд егі  ж е т е к ш іл ік ,  к ө с е м ш іл ік  пен 

демократия,  би л ік  феномені  ретіндегі  зорлау  мен  күш теу, авторитарлык, 

үлгі-өнегелік пен күкы кты ккүнды лы ктараясы ндағы  билік — міне,  бүлардын 

ешкайсысымен де заңғылымдары шүғылданбайды,  себебі,  бұл оны ң негізгі 

пәні емес.

Саяси дағдарыстар,  кақтығы стар,  келісімдер,  саяситұракты лы к,  саяси 

кұрылымдардың  түраксы зд ы гы   жағдайы ндағы   тұлғалар  тәртібі  сиякты  

м әселелерм ен  қа н д а й   ғы л ы м   ш ұғы л д а н а д ы ?   С о н д а й -а қ ,  әр  т ү р л і 

м әд ениеттерд ін  иерархиясы   мен  өзара  ки м ы л -ә р е ке т те р і,  оларды н 

өркениеттік,  калыптыкаймактыкжәнедіниөлш емдері мәселелерімен кандай 

ғылым шұғылданады? Онымен ешкандай да ғылым шұғылданбайды. Ешкандай 

да ғылым митингілер мен жиналыстардағы адамдаргәртібінін ерекшелігімен, 

саяси  институттар  мен  б и л ік  аппараттарыны н  кы зм етім ен,  сондай-ак, 

адамдардын  саяси  кір іп т а р л ы к т а н   кұ ты л у ы   ж ә н е   ә л еум е тте н д іріл уі 

меселелерімен  ш үғылданған  емес,  шұғылданбайды  да.  Бұл  мәселелердін 

барлығымен тек саясаттану ғылымы ғана айналысады.

Осыған  байланысты,  саясаттану  әр  түрлі  коғам ды к-саяси  жүйелердің 

козғалысы  мен  кы зм е тінің  ерекш еліктерін,  олардың  ә зін -өзі  камтамасыз 

ету  сипаттамалары  мен  ди н а м и кал ы к  түракты л ы ғы н  камтамасыз  ететін 

жағдайларды,  саяси  дағдарыстар  мен  әлеуметтік  какты ғы с  себептерінін, 

барысын және рөлін,  оларды реттеудің іс ж үзінд егі тәж ірибесін зерттейді. 

Я ғн и  оны н — саясаттанудын — міндеті саяси  гіроиестердін  катысушылары 

мен  байқаушыларына  м ү м кін д ігін ш е   саяси  ом ір туралы  жалпы  ұғым  мен 

ұдайы,  дәлелді де дәйекті білім беру болып табылады.

Д е м е к ,  с а я саттан у  п ә н і  әр  т ү р л і  т ұ р п а т т а ғы   саяси  ж ү й е л е р д ін  

күрылымдары мен қы зм етінін ерекшеліктерін зертгейді,  саяси омір жөнінде 

білім береді және бүл білімді саяси кимыл жөнінде кабылданған шешімдердін 

біршама катесіздетиімді күралдарынынбірі есебінде карастырады. Сондай- 

ак,  адамдарғабелгілі бірсаяси,  идеологиялыкнемесе күндылыктытандауды 

ұсы ну  жағы  саясаттанудын  міндетіне  кірм ейді.  Бүл  —  әрбір  азаматтың, 

ұйымнын,  п а р ти я н ы н ж е ке ө зіс і. Б ір а ксаясаттану белгілі бірсәтке.  осыған 

сәйкес  жағдайларға  каж етті  саяси  тандаудың  түрлері  мен  калыптарын, 

шешімдері мен  кимыл-әрекеттерін көрсетіп,  кателіктерден сактандырады.

8


дер кезінде үнамды және ұнамсыз жактарға,  ең бастысы,  саяси шешімдер 

мен  ойластырылған  саяси  әрекеттік ыктимал  зардаптарына  назар аударта 

алады.

Саясаттану  саясаттағы  тиімді,  сондай-ак,  дұрыс  карастырылмайтын 



факторларды  да талдайды.  Саяси талдаулар,  атап айтканда,  казіргі  кезде 

саясатта  кандай  накты лы   мақсаттарға  кол  ж е т к із у ге   болатынын,  алға 

койылған  максаттарға  сәйкес  кандай  кимыл-әрекеттердін  дәл  келетінін, 

белгілі  бір  саяси  кадамдардын  '“ойда  ж о к ”   ыктимал  зардаптарға  сокты ру 

м үм кін д ігі хакындағы сұрактарға жауап бере алады.

Ш ы н мәніндегі ғылыми пән ретінде саясаттану ө зін ің  пайымдаулары мен 

бағамдауларында  идеологиядан,  д ә р іп те у ш іл ікте н ,  кұнды лы ктар  мен 

ә у е с т е н у ш іл ік т е н   азат  б о л у ға   ты р ы с а д ы .  Я к и , 

са я са тта н у  бұл 

айтылғандардың б ә р ін ін  саяси институттар мен проиестерге кайш ылыкты 

ыкпалын зерттейді.

Саяси талдаулар мен  үсыныстар нәтиж елерінін ғылыми  нактылығы  әр 

түрлі  саяси  жүйелер козғалыстарынын түрлі  кезендерінде  әркалай  болып 

шығатындығы  — табиғи  нәрсе.  Егер,  тұтастай  алғанда,  саясаттанушылар 

белгілі  бір ж ү й е н ін  кы зметінен жалпы  және ө зін д ік  ерекше факторларды 

көбірек  ашып,  накты   омірді  ең  жоғары дәрежеде  және  объективті  түрде 

көрсететін коғамды к кұрал жасактай алса, онда мұндай ғылыми нактылыкта 

жоғары рак болады.

Эр елде  саясаттану  ғылы мынын,  әсіресе,  баска  кез  келген  коғам ды к 

ғылымға карағанда,  үл тты қе зін д ік ерекшелікпен кобірек байланысты болуы

— табиғи кұбылыс. Оныңтұжырымдары мен кағидаларынын,  пайымдаулары 

мен  ұсыныстарының,  кобіне,  тек  тікелей  белгілі  бір елге  бағытталуы  да 

сонды ктан.  Бүлардын  баска  елдерде  қолданы луы н  ен  әуелі  ки сы н д ы к 

талдаумен,  әлеуметтіктәжірибемен,  сезімге ж үгінум ен тексеруін алу керек.

Сондыктан,  әрбір елдің әртүрлі аймактарында елеулі айырмашылыктары 

болуы әбден м ү м кін  өЗіндік ерекшелікті кейбір белгіленген жалпы заңдар 

аясында  герендетіп  зерттейтін  пл ю ра л и стік  ( к ө п п ік ір л ік )   түрпаттағы 

саясаттанымдык оз мектебі болуға тиісті де.

Сайып келгенде,  саясаттануды ғылым ретінде көпденгейлі салыстырмалы 

талдаусыз ойға алуға да болмайды. Дәл  осындай талдаулар гана белгілі бір 

шетелдік,  ә л ем д ік  т ә ж ір и б е н ін   п р и н и и п т і  м ү м кін д ікт е р і  мен  оларды 

колданудын шегі туралы сүракка азды-кепті сенімді жауап бере алады.

С о н ы м е н ,  с а я с а т т а н у   п ә н і  ад ам д ард ы н  саяси  м үд д е л е рім ен , 

көзкарастарынын және карым-катынастарынын пайда болуы мен олардын 

бірте-бірте  ж е т іл у ін ін ;  саяси  б и л ік т ін   калы птасу,  даму  және  өзгеру 

жолдары нын;  саясат  пен  саяси  кы зм е ттің,  саяси  процесс  дам уы ны ң 

обьективтік зандылыктары болып табылады.

9


Саясаттану  п ә н ін ін   күр д е л іл ігі.  көпкы рлы л ы ғы   мен  көпд енгейл ігін 

танытатын бұл т ү с ін ік көбінесе оны ң күрылымымен де ты ғы з байланысты. 

И герілуге  тиіс  білімдердің  о р та кты к денгейі  бойынша саясаттану  жалпы 

ж әне  жеке  болып  бөліне  алады.  Ал,  ө зін ін   сипатына  карай  саяси  білім 

теориялык және тәж ірибел ік білім салаларына тарамдалуы м үм кін.

С аясаттаны м ды к  зерттеулер  ә зд е р ін ін   максаты  мен  м індеттеріне, 

бағытына карай іргелі және колданбалы зерттеулер саласына да бөлінеді  .

Саясаттану  -   сезд ін  тіке л е й   мағынасында  —  ж ал п ы   байланы сты к 

(интеграциял ы к)  ғы лы м,  саяси  проиестер  мен  күбы лы стар  ж ө н ін д е гі 

біл ім д ерд ің  ж и ы н ты ғы ,  сонд ай -ак,  ко ға м н ы н   саяси  ө м ір ін ін   жалпы 

принциптері  мен зандылыктары  және о л ар д ы нө зінд ік ерекше көріністері 

туралы,  коғам ды к прогресс  ж үйесіндегі саясат субъектілерінін кызметінде 

оларды жүзеге асыру жолдары,  түрлері және әдістері туралы ғылым.

2. Саясаттану үғымдары мен категориялары,  і 



.  ; 

.

зандары мен әдістері 



:

С аясаттану  ғы лы м  ретінде  ө з ін ін   ұ ғы м д ы к  аппараты н  (аспабы н) 



жасактайды.  О ны н тек ө зін д ік  п ә нд ік  келбетін,  ө зін д ік  зерттеу  нысанасы 

ғана емес,  сонымен бірге зерттеу аясынын өзіндік ерекш елігін бейнелейтін 

үғымдардың,  категориялардын,  зандармен тану әдістерінін жүйесі де бар. 

Ә р б ір саясаттанымдыкүғымнынсапасы мұны растайтын,  не болмасатеріске 

шығара  алатын  тәжірибем ен  тексер іл етін д ігін   айта  кету  керек.  Сайып 

келгенде,  азды-кепті тиянакты білімдер мен шынайы проиестер болжамдарын 

камтамасыз  етуде  ө зін ін   бейім діл ігін  таныткан  ұғымдар  ғана  екшеленіп 

калады. 


’  . 

........... ..  .

К а з ір гі  кезде  әртүрлі  саясаттануш ылар  мен  саясаттану  мектептері 

колдана алатын үғымдардын түжырымдалған жүйесін ұсыну өте-моте күрделі 

күйінде  калып  отыр.  Әйтсе  де.  казірдін  өзінде-ак  саяси  өмірді  біршама 

тиянакты және объективті түрде талдап,  бағалауға м ү м кін д ік беретін кейбір 

ортак үғымдар орныкты.

Саясаттанудағы мүндай ортак үғымдардын катарына еңалдымен “ саясат” 

және “ саяси” деген ен басты категориялар жатады. Мағынасы неғүрлым  кең 

де жалпылама “ саясат”  категориясын талдауға көшпей түры п,  әуелі “ саяси” 

деген атауды калай түсіну ге болатынын карастырып көрелік.

“ Саяси” дегеніміз бүл -  индивидтердін немесе бірлестіктердін (таптардын, 

партиялардын,  ұлттардын,  мемлекеттін,  әлеуметтіктоптардын) өздерінін 

бірге жүргізген саяси кызметі процесіндегі коғамдык катынастарынын бел гілі




  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   50


©emirsaba.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал