Issn 2308-0590 Индекс 74661 редакциялық кеңес мағауин Мұхтар Қазақстанның халық жазушысы Ғарифолла Есім



жүктеу 2.46 Mb.
Pdf просмотр
бет10/15
Дата15.03.2017
өлшемі2.46 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

2014 №2 (23)

АЛАШТАНУ

61

Диханбай  қыстауында.  Осы  жерде  2,5  мың

озбыр  саясат  құрбандары  мәңгілік  дамыл

тапқан.


Қазақтың  арыстары  жерленген  жерді

анықтауда «Әділет» қоғамының үлес салмағы

айрықша.  Сондықтан  да,  межелі  жерге  бет

алғанда, осы қоғамды ұйымдастырушылардың

бірі,  жаны  жайсаң  ағамыз  Мардан

Байділдатегі:

–  «Әділет»  қоғамының  1989  жылы

сәуірінен бері жұмыс жасап келе жатқандығы

белгілі. Содан бергі тынымсыз еңбектің жемісі

ғой  бұл.  Топырағы  торқа,  жатқан  жерлері

жайлы болғыр С. Сейфуллин, І. Жансүгіров,

Бейімбет Майлин, Ахмет Байтұрсынов сынды

аяулы  азаматтардың,  жалпы  2,5  мың

боздақтың  жерленген  жері  анықталды.

Жерледі деген жай сөз ғой, атылғаннан кейін

бәрін  «қара  құзғынға»  тиеп,  Диханбай

қыстағындағы шұңқырға тастап, бетін шала-

шарпы жаба салған.

Диханбай  қыстауында  жатқан  2,5  мың

арыстарымыздың  кімдер  екендігін,  олардың

есімдерінің  қалай  анықталғанын  «Әділет»

қоғамының  төрағасы,  академик  Манаш

Қозыбаев:  «Бұл  жерде  жерленген  2,5  мың

адамның 499-ның есімдері анықталыпты. Ол

тізімді  Ресей  қауіпсіздік  комитетінің

қызметкерлері табыс етіпті. Жоғарыда біз сөз

еткен  қазақтың  маңдай  алды  азаматтарының

есімдері  де  сол  тізімде  аталған.  Ресейліктер

табыс еткен құжат бойынша 499 боздақ, не бары

14  күнде  атылып,  осы  жерге  құпия  түрде

көмілген».

Қорыта 


айтар 

болсақ, 


біздің

қоғамтанушылар тікелей голощекиндік геноцид

салдарынан,  тағы  басқа  өміршіл  зұламаттың

зардабынан күні бүгінге дейін қазақ халқының

ұлттық  дамуы  демографиялық  детерменизм,

яғни  амалсыз  санға  тәуелділік  жағдайында

қойғанын әлі біле алмай келе жатқан сияқты.

Сол демографиялық кәріптік жеңіп, сол дертті

бір  жола  жазбайынша  қазақты  ұлт  ретінде

ұшпаққа шығара алмаймыз.



Әдебиет

1.

Қызыл  қырғын.  37-де  опат



болғандар  //  Егемен  Қазақстан,  1993  жыл  14

тамыз.


2.

Дегитаева.  А.  Политические

репресии в Казахстане в 1937-1938 гг. Сб. Док./

Отв. Ред. Л, 1998. – 336 с.

   3. Мұстафин  Б.  Геноцид  ақиқаты  //

Қазақ әдебиеті, 1997, 27 мамыр.



2014 №2 (23)

Resume

Резюме

Article is devoted  to the history of repression victims of  Kazakh people.

АЛАШТАНУ

В статье рассказывается об истории жертв репрессий казахского народа.

62

ӘДЕБИЕТТАНУ ЖӘНЕ ТІЛ БІЛІМІ

AHMET BAYTURSINULI HAYATI;

KULTUREL, EDEBI FAALIYETLERI VE ESERLER

N. BIRAY, Doc. Dr., Soltustik-Batis Turik Dialektterinin Dotsenti

Pamukkale Universiteti

ӘОЖ 821.512.122



Makalede, edebi faaliyetleri Ahmet Baytursinuli. Bu makalede edebi faaliyetleri Ahmet Baytursinuli.

Anahtar Kelimeler: Ahmet Baytursinuli, hayati, kulterel,edebi faaliyetleri.

2014 №2 (23)

Ahmet  Baytursınulı,  1873’te  Kazakistan’ın  Torgay  ili,  Tosın  kasabası  Sarıtübek  köyünde 

doğmuştur. 

Kazaklar,  Büyük  Cüz,  Orta  Cüz  ve  Küçük  Cüz  olmak  üzere  üç  büyük  kola  ayrılmışlardır. 

Buna göre; Ahmet Baytursınulı, Orta Cüz Kazakları’nın Argun boyundandır. 

Ahmet  Baytursınulı’nın  ailesi  çiftçilikle  uğraşır.  Babası  Baytursın  mert,  dürüst,  namuslu, 

köyde  ve  çevre  köylerde  sevilip  sayılan  biridir.  İlçe  yöneticisi  Yakovlev  1886  yılı  20  Ekiminde 

Sarıtübek  köyüne  gelir.  Kendisini  karşılamadıkları  gerekçesiyle  Baytursın  ve  kardeşi  Aktas’ın 

üzerine  at  sürer.  Baytursın  ve  kardeşleri  ona  tepki  gösterir,  köyden  kovarlar.  Daha  sonra  il 

yöneticilerinin  köye  gönderdiği  heyet,  Şoşakulı  ailesinin  gözaltına  alınmasına  karar  verir. 

Duruşmada  Baytursın  ve  kardeşi  Aktas  tutuklanır,  Sibirya’ya  on  beş  yıllığına  sürgün  edilirler 

(Alibekiroğlu, 2005: 5). 

Babası,  Ahmet’in  okuması  için  çok  gayret  eder,  onu,  Torgay  şehrindeki  iki  sınıflık  Rus-

Kazak  okuluna  gönderir.  Babası  sürgündeyken  Ahmet’i  okutmak  için  annesi  Künşi  ve  amcası 

Erğazı ellerinden geleni yaparlar (Hüseyin, 2002: 223). 

Baytursınulı ilk olarak 1882-84 yılları arasında köydeki ilim sahibi kişilerden okuma yazma 

öğrenir. Sonra köy okuluna, 1886’da Rus-Kazak okuluna başlar. 1891’de Orenburg’daki öğretmen 

okuluna girer. 1895’te öğretmenliğe başlar. Bu arada Rusça eğitim de alır. 

Kazakistan’ın farklı bölgelerindeki okullarda öğretmenlik yapar. 

Ahmet  Baytursınulı,  1896  yılında  Kazak  tarihi,  etnografyası,  folkloru  ve  dili  üzerinde 

çalışmalar  yapan  Çuvaş  Türkü  Alektorov  ile  buluşur.  O,  Alektorov’dan  Kazakistan  dışındaki 

Kazakların yaşayışları ve Kazak ülkesi üzerinde güdülen yayılma ve sömürü siyaseti hakkında bilgi 

edinir.  Rus  âlimi  İlminskiy’nin  çalışmalarının  Kazakları  eğitme  değil  misyonerlik  faaliyetleri 

olduğunu  Alektorov’dan  öğrenir.  Bu  görüşmeden  sonra  Ahmet’in  siyaset,  eğitim,  bilim  ve  kültür 

alanındaki düşünce dünyası değişir (Türk, 1999: 1). 

O, İsmail Gaspıralı’nın temellerini attığı bütün Türkistan’a yayılan Usul-i Cedid adlı eğitim 

sistemini yakından takip eder. 

Baytursınulı, Kazak dili ve edebiyatının tarihî gelişimini araştırır, modern Kazak edebiyatını 

oluşturmanın  yollarını  arar.  Kazak  halkının  folklor  malzemelerini  derleme,  inceleme  ve  araştırma 

işiyle de uğraşır. Kazak toplumunun sosyal ve kültürel hayatıyla ilgili makaleler, şiirler yazar. Rus 

klasiklerinden çeviriler yapar. 


63

ӘДЕБИЕТТАНУ ЖӘНЕ ТІЛ БІЛІМІ

2014 №2 (23)

Ahmet  Baytursınulı,  Çarlık  Rusyası’nın  artan  baskıları  karşısında  “Kazaklar  bağımsız 

millettir.”  diyerek  kendisiyle  aynı  görüşte  olan  aydınlarla  birlikte  hareket  eder.  Böylece  siyasete 

atılır. 


Kazak çocuklarının eğitimiyle ilgili  yazılarıyla dikkatleri üzerine çeken  Baytursınulı, 1909

yılında  hükûmete  karşı  girişimlerde  bulunmakla  suçlanır.  Önce  Karkaralı  cezaevine  konur,  daha 

sonra  Semey  hapishanesine  nakledilir.    Oradan  da  Orenburg’a  sürgüne  gönderilir  (Oralbayeva, 

1998: 92).   

Ahmet  Baytursınulı,  sürgün  yıllarını  geçirmek  üzere  9  Mart  1910’da  Orenburg’a  gelir. 

1910’dan 1917 yılı sonuna kadar burada kalır. Yazarlık ve yayıncılık hayatı burada başlar.  

O,  Kazak  gençleri  ile  Mart  1913’te,  Orenburg’da  “Kazak”  adında  haftalık  bir  gazete 

çıkarmaya başlar. Gazetenin çıkış amacı, “Kazakların bilimsel, edebî, siyasi, sanatsal açıdan yetişip 

gelişmesi, halkın eğitilmesi”dir. Gazete, 1917’de hükûmet tarafından kapatılır. 

Bu dönemde, ilk kitabı olan Masa (1911)’yı,  Okuv Kuralı (1912) adlı eserini, Kırık Mısal 

(1913), Til Kuralı (1915) adlı kitaplarını yayımlar.  

21-28 Temmuz 1917’deki Kurultay’da Kazak partisinin kurulması kararı çıkar. Baytursınulı, 

“Kazak”  gazetesinin  27  Kasım  1917  tarihli  sayısında  yeni  kurulan  “Alaş”  partisinin  programını 

yayınlar.  O  yıldan  1919’a  kadar  da  “Alaş-Orda”  hükûmetinin  eğitim  bakanlığını  yapar.  1919’da 

“Alaş-Orda”  dağıtılır.  “Alaş”tan  ayrılıp  hürriyet  ve  bağımsızlık  vaatleriyle  gelen  Bolşeviklerin 

safına  geçer.  Moskova’ya  giderek  bizzat  Lenin’le  görüşür.  1920’de  Lenin’in  isteğiyle  “eğitim 

bakanlığı”na atanır. 

Baytursınulı 1921-1925 yılları arasında bilim ve edebiyat komisyonu başkanlığı, Kazakistan 

Araştırmaları  Komisyonu  fahri  başkanlığı,  1921-26  yılları  arasında  Orenburg’daki  Kazak  Eğitim 

Enstitüsü’nde hocalık görevlerini yürütür.  Komünist Partisi üyeliğini 1925’e kadar yürütür. Sonra 

tamamen  bilime  ve  öğreticilik  faaliyetlerine  yönelir.  Taşkent’teki  Kazak  Pedagoji  Enstitüsü’nde 

Kazak Dili ve Edebiyatı dersleri verir. 1928’de Almatı Kazak Memleket Üniversitesi’ne davet edilir 

ve burada Kazak Dili ve Edebiyatı profesörü unvanıyla dersler vermeye başlar (Oralbayeva, 1998: 

94). Bu yıllar Stalin’in ilk yıllarıdır. Stalin’in ilk icraatı Orta Asya Türk aydınlarını takibe almak ve 

onları  ortadan  kaldırmak  olur.  Türk  aydınları  “halk  düşmanı”,  “devrim  düşmanı”,  ve  “pantürkist” 

olmakla  suçlanır.  Ahmet  Baytursınulı  da  bu  fırtınadan  nasibini  alır  ve  1  Haziran  1929’da  halk 

düşmanı suçlamasıyla gözaltına alınır. 2 Haziran’da tutuklanarak Arhangelsk’e sürgün edilir.  

1934 yılında Rus yazar Maksim Gorki’nin eşi E. P. Peşkova’nın Sovyet Komünist partisine 

yazdığı,  sürgündeki  aydınların  affedilmeleri  içerikli  rica  mektubu  üzerine  Sibirya’daki 

mahkûmiyetinden  erken  döner.  Ona  verilen  “Herhangi  bir  iş  sahibi  değildir”  (Buran,  2010:  426) 

belgesi sebebiyle Almatı’da hiçbir işe kabul edilmez. Eskisi gibi bilimsel çalışma yapmasına, çocuk 

okutmasına, bir işte çalışmasına izin verilmez. Baytursınulı ve ailesi adeta açlığa terk edilir. 

Baytursınulı’nın  1935-37  yılları  arasında  görüştüğü  kişiler  bahane  edilir.  1936-37’lerin 

kasırgası  “Kızıl  Kırgın”  onu  da  bulur,  8  Ekim  1937’de  Ahmet  Baytursınulı  tutuklanır.  Bazı 

kaynaklara  göre  8  Aralık  1937’de;  bazılarına  göre  de  9  Ekim  1938’de  Torgay  kasabası,  Cangeldi 

köyünde kurşuna dizilerek katledilir. Tüm Türk aydınlarına olduğu gibi onun da adına ve eserlerine 

bu tarihten sonra yasak konur, tarih ve edebiyat kitaplarından adı çıkartılır (Buran, 2010: 427; Türk, 

1999:2).  1985  yılında  yönetimdeki  rahatlamadan  sonra  Kazak  SSR  Yüksek  Mahkemesi’nin  4 

Kasım 1988’de aldığı bir kararla Ahmet Baytursınulı, M. Cumabayev, C. Aymavıtulı, M. Duvlatov 

ve Ş. Kudayberdiyev’in adları; “ Halka hizmet etmekten başka hiçbir suçları yoktu.” denerek Kazak 

halkına iade edilir (Oralbay, 1998: 95). 

Baytursınulı’nın  8  Aralık  1937’de  kurşuna  dizilerek  öldürüldüğünü  ailesi  yıllar  sonra 

öğrenir. 


64

ӘДЕБИЕТТАНУ ЖӘНЕ ТІЛ БІЛІМІ

2014 №2 (23)

2.  AHMET  BAYTURSINULI’NIN  KÜLTı REL,  EDEBİ  FAALı YETLERı   VE 

ESERLERı 

Aydınlanma hareketi, Kazaklar arasında 19. yüzyılın ikinci yarısında başlar. Halk arasında 

daha sonra yayılan bu hareketin asıl öncüsü, doğunun klasik düşünürlerinin fikirleri ile liberal Rus 

aydınlarının  fikirlerini  birleştiren  şair  Abay  Kunanbayoğlu  olarak  kabul  edilir.  Onun  şiirleri, 

ölümünden  sonra  1909’da  Bökeyhanov  tarafından  Petersburg’ta  yayımlanır.  O  yıllardaki  diğer 

önemli  yayın  Ahmet  Baytursınulı’nın  “Kırk  Mısal”  adıyla,  İvan  Krilov’un  fabllarından  çevirdiği 

tercüme eserdir. Baytursınulı, böylelikle Kazakları çalışmaya, ilme önem vermeye teşvik eder. Bu 

çalışmaları sebebiyle Abay’la birlikte Kazak yazılı edebiyatının kurucusu olarak kabul edilir (Kara, 

2002: 40). 

“Bayğa mal, oqığanğa şen maqsut bop,   

Oylaytın curttıñ qamın adam azdan.” (Zengine mal, okuyana makam hedef olmuş, halkın ve 

ülkenin  sorunlarını  düşünen  az  çıkmıştır.)  diyen  Baytursınulı,  diğer  okuyan  Kazak  gençlerinden 

farklı  olarak,  halkı  bilinçlendirmek  için  en  zor  iş  olan  eğitim-öğretimle  uğraşmayı  seçer.    Onun 

rüyası hür, bağımsız,  kalkınmış ve güçlü bir Kazakistan’dır (Alibekiroğlu, 2005: 17). 

Baytursınulı’nın çalışmaları şu başlıklar altında ele alınabilir: 

a. Kazak Türkçesi İle ı lgili Çalışmaları 

Kazak Türkçesi ile ilgili çalışmalarını aşağıdaki ana başlıklar altında sıralayabiliriz: 

 

 

Kazak  Türkçesi’nin  Yazı  Dili  Olması  ve  Kazak  Edebiyatı’nın  Doğuşu  İle  İlgili 



Çalışmaları 

Ahmet Baytursınulı, Kazak dil biliminin kurucusu olarak kabul edilir. Çağdaş Kazak dili ve 

edebiyatının temellerini  atan  kişidir. Araştırmaları, daha  çok öğretime  yöneliktir. Baytursınulı’nın 

dil çalışmaları “alfabe ile ilgili olanlar, okullar için ders kitapları, yazı, imlâ ve terminoloji ile ilgili 

çalışmalar, halk eğitimi ve kültürle ilgili çalışmalar” şeklinde dört gruba ayrılabilir (Türk, 1999: 2).  

Alfabe İle İlgili Çalışmaları 

Arap  alfabesini  Kazak  Türkçesine  uyarlama  çalışmaları,  Baytursınulı’nın  en  önemli 

çalışmalarından  biridir  (1910).    O,  bu  konuyu  ele  alan  “Okuv  Kuralı”  adlı  kitabını  okullarda 

okutulması için yayımlar (Gömeç, 2003: 69). Baytursınulı’nın alfabesi, 1924  yılında Orenburg’da 

Kazak-Kırgız bilim adamları kurultayında Kazakistan Türkleri için resmî alfabe olarak kabul edilir. 

1928 yılında Latin harflerinin kabulüne kadar da geçerliliğini korur (Buran-Alkaya, 2002: 252).  



Yazı, İmla ve Terimler İle İlgili Çalışmaları 

Ahmet  Baytursınulı,  imla  üzerinde  de  durur.  Usul-i  cedid  ve  usul-i  savtiye  üzerindeki 

çalışmaları  bunlarla  ilgilidir.  Bunun  dışında  Türk  lehçeleri  için  ortak  terimler  türetmeye  çalışır. 

Baytursınulı, terim çalışmalarını ayrıntılı olarak “Til Kural” adlı çalışmasında vermektedir.  



Okullar İçin Hazırladığı Ders Kitapları İle İlgili Çalışmaları 

Baytursınulı,  savunduğu  eğitim  yöntemlerini  yazdığı  okul  kitaplarında  uygular.  O,  bu 

çalışmalarıyla Kazak dil biliminin kurucusu sayılır. Araştırmaları, “Kazak dili tarihi” çalışmalarının 

temelini  oluşturur.  Ders  kitabı  olarak  yayımlanan  aşağıdaki  eserlerde  Kazak  Türkçesi’ni  değişik 

açılardan ele alır. 

Okuv Kuralı (Okuma Kitabı): Öğrenciler için hazırlanmıştır. Kazak Türkçesinin ses bilgisi 

özelliklerine uygun olarak düzenlenen bu Arap harfli alfabeyi 1912 yılında Orenburg’da yayımlar. 

Eser, Gaspıralı’nın Türk dünyasında bir eğitim seferberliğine dönüştürdüğü Usul-i Cedid sisteminin 

Kazak aydınlarına ve eğitim sistemine etkisini de gösterir (Alibekiroğlu, 2005: 27-28). 

Til  Kural  (Dil  Bilgisi  Kitabı):  İlk  yayını  1914/15’te  Orenburg’da  yapılan  eser,  dilbilgisi 

konularını ele almaktadır. Moldatayev, 1997: 46). “Til Kural”, Baytursınulı’nın Kazak Türkçesi’nin 

sesli uyumu konusunda kaleme aldığı görüşlerinden oluşturulan bir kitaptır.   

 

 


65

ӘДЕБИЕТТАНУ ЖӘНЕ ТІЛ БІЛІМІ

2014 №2 (23)

Bayanşı (Başlangıç veya Yöntem Kitabı): 1920’de Kazan’da yayımlanan “Kazakça Elippege 

Bayanşı (Kazakça Alfabeye  Başlama)” adlı eserde alfabe ve alfabe öğretimi konusunda yöntemin 

ne olacağı anlatılmaktadır (Alibekiroğlu, 2005: 31). 

Til Tanıtkış (Dil Bilgisi): “Til Tanıtkış” bir okuma kitabıdır (1925, Orenburg). Eserde cümle 

bilgisi konuları, iyelik ve hâl çekimi, isimden isim türetme ekleri, sıfatlar, sayılar, zamirler, fiiller, 

fiil çatıları ele alınmakta, örneklerle açıklanmaktadır (Türk, 1999:5).   

Edebiyet Tanıtkış (Edebiyat Teorisi): 1926’da Taşkent’te yayımlanan eser, Kazak estetiğinin 

temeli  kabul  edilir.  Eserde  dilin  varlığı,  doğru  kullanılması,  edebî  eserlerde  dilin  kullanılışı  gibi 

konular işlenir. Kitap, kendi devrinde edebiyatın teorik meselelerini ele alan ilk bilimsel çalışmadır. 

Eserdeki edebiyat terimlerini Baytursınulı oluşturmuştur, bugün de kullanılan birçok edebiyat terimi 

ona aittir. Kitapta estetik, güzellik, insanlık, yazılı edebiyattaki akımlar, yöntemler, tenkit konuları 

ele alınmakta, tasnif edilmektedir. (Baytursınov, 1989: 137-317, 1991: 340-461). 

Til Jumsar (Dilin Kullanımı): Baytursınulı’nın 1928’de Kızılorda’da  yayımlanan konuşma, 

okuma ve yazma dilinin kullanımıyla ilgili yöntemleri anlattığı eseridir (Türk, 1999: 35).  

Halk Kültür Ürünleri Üzerindeki Çalışmaları 

Baytursınulı,  destan,  joqtav  (ağıt)  gibi  ürünlerin  halk  arasından  derlenmesi  çalışmalarını 

yaparak Kazak folkloruna katkıda bulunan ilim adamlarından biridir. Bu eserleri şunlardır: 

 

Er  Sayın  Destanı:  Destan,  1923’te  yayımlanır.  Yazar,  destana  önsöz  ve  açıklama  da 



eklemiştir (Baytursınov, 1991: 97). 

23 Coktav (23 Ağıt): Bu ağıtlar, halk edebiyatı çalışmaları içinde önemli bir yere sahiptir. O, 

ağıtları sadece derlememiş, sistematik bir hâle de getirmiştir (Baytursınov, 1991:143). 

Bu  tür  derlemeler  ve  bunların  sınıflandırılması  çalışmaları,  Kazak  edebiyatında  ilk  olması 

açısından  önemlidir.  Eser,  1926’da  Moskova’da  yayımlanmıştır.  Eserdeki  ağıtlar  içinde  “Mamay 

Batır,  Kaz  Davıstı  Kazıbek,  Kenesarı-Navrızbay,  Ertorı,  Erğazı,  Abdığapar”  gibi  tarihî  kişilikler 

hakkında ağıtlar da vardır (Baytursınov, 1991: 143-208). 

A.V.  Zataeviç,  Baytursınulı’nın  Kazak  müziği  ve  şarkıları  ile  ilgili  çalışmalar  yaptığını 

“Kazak Halkının 1000 Şarkısı” adlı eserinde ifade eder (Alibekiroğlu, 2005: 41). 

b. Kendi Şiirleri ve Çevirileri 

Kendi Şiirleri 

“Masa” (Sivrisinek) adlı ilk şiir kitabını 1911’de Orenburg’da yayımlanmıştır. “Masa” şairin 

ve uyuyan milleti uyandırmaya çalışan aydınların sembolüdür. O, “Masa”da kendi hayatını anlattığı 

gibi Kazak halkının yaşadığı eziyet, sıkıntı, kıtlık, hürriyet ve bağımsızlık hasreti gibi temaları da 

işler. Diğer şiirlerde halkı için, milletin bağımsızlığı ve özgürlüğü için  çalışan, kendini feda eden 

kahramanlar tasvir edilir. Eserde, Puşkin ve Krilov’dan tercüme edilmiş şiirler de yer almaktadır. 



Çevirileri 

Baytursınulı’nın çevirileri Kazak edebiyatı içerisinde önemli bir yere sahiptir. Çeviri olarak 

yayımlanan  ilk  eser  (Petersburg,  1909)  Baytursınulı’nın  “Qırıq  Mısal”  adlı  kitabıdır.  Daha  çok 

Krilov’dan ve Rus edebiyatı deneme yazarları A. P. Sumarakov, V. İ. Maykov, İ. İ. Hemnitser, A. 

S.  Puşkin,  Lermantov  ve  lirik  şair  S.  Y.  Nadson’dan  çeviriler  yer  almaktadır.  Baytursınulı,  bu 

aktarmaları  Kazak  halkını  bilinçlendirmek  için,  halkın  durumuna  uygun  örnekler  vererek  ve 

konuşma dilini kullanarak yapar. 

Kazak halkının medeniyeti, tarihi gibi konuları da ele alan, toplumun bu günü ve geleceği 

hakkında düşünceler öne süren Baytursınulı’nın sadece bu konuları işlediği “Medeniyet Tarihi” adlı 

bir eserinin olduğunu bazı kaynaklar söylese de eserin ne kendisi ne de müsveddesi vardır. Muhtar 

Avezov,  bir  makalesinde  Baytursınulı’nın  bu  eseri  hakkında  bilgi  vererek  eserin  1923  yılında 

tamamlandığını belirtir (Alibekiroğlu, 2005: 42). 

 

 

 



66

ӘДЕБИЕТТАНУ ЖӘНЕ ТІЛ БІЛІМІ

2014 №2 (23)

c. Eğitim ve Öğretim Konusundaki Çalışmaları 

Ahmet  Baytursınulı,  öğretmendir.  Savunduğu  fikirleri  kendi  ülkesinin  çocuklarına  ve 

halkına  anlatabilmek,  onları  aydınlatmak  için  daha  çok  eğitim  ve  öğretim  konusunda  çalışmalar 

yapmıştır.  Onun eğitimle uğraşmasının amacı, halkını uyandırmak, bilinçlendirmek ve bu yolla hür, 

bağımsız, kalkınmış bir Kazakistan’ın imarını sağlamaktır. Bu amacını geçekleştirmek için özellikle 

eğitim  çalışmaları  üzerinde  durmuştur.  Yazılarında  genellikle  ilerlemenin  eğitimle  olacağını 

belirterek medenî ülkelerle geri kalmış ülkeleri karşılaştırır. 

Onun  “ilköğretimlerde  okutulması  şarttır”  dediği  okuma,  yazma,  din,  anadili,  millî  tarih, 

matematik,  çiftçilik  eğitimi,  el  sanatları,  coğrafya,  fen  bilgisi  gibi  dersler  de  aydınlanma 

konusundaki düşüncelerinin göstergesidir. Onun görüşleri, Usul-i Cedid adlı Türk eğitim sisteminin 

etkisini göstermektedir.  

ç. Cedidcilik /Aydınlanma / Uyanma Konusundaki Çalışmaları 

19.  yüzyılın  sonlarında  Çarlık  Rusyası  sınırları  içerisinde  yaşayan  ve  Türkçenin  çeşitli 

lehçelerini  konuşan  bölgelerde,  eğitim  ve  kültür  alanında  merkezi  Kırım  ve  Kazan  olan  bir 

yenileşme hareketi başlar. Bu hareket, daha sonra Azerbaycan ve Türkistan’a sıçrar (Kakınç, 2002: 

99).  Bu  eğitim  sistemi  önce  ilköğretimde  ağırlığını  hissettirir.  Eski  usulle  ders  verme  (Usul-i 

Kadim)  yöntemine  karşı  çıkarak,  bunun  yerine  Batılı  eğitim  sistemini  (Usul-i  Cedid)  kullanmayı 

öneren  ve  bu  sistemin  savunucusu  olanlara  “Cedidciler”,  bu  sisteme  de    “Cedidcilik”  adı  verilir.  

İlköğretimde  ıslaha  gidilmesi,  eski  eğitim  sisteminin  yeni  eğitim  sistemi  ile  değiştirilmesi 

çalışmalarının  temsilcisi  Kırım  Tatarı  İsmail  Gaspıralı’dır  (1851-  1914).  Gaspıralı,  Cedidçilik 

akımını düzenler, geliştirir. Bu yöntemin okullarda uygulanması,  yeni bir yöntemin benimsenmesi 

fikri Kazanlı Şehabettin Mercani’nin öğrencisi Hüseyin Feyizhani (1828-1866)’ye aittir. 

Gaspıralı Kırım’da, Kazan’da ve Türkçe’nin değişik lehçelerini konuşan bütün Türkistan’da 

halkın içinde bulunduğu kötü şartlardan kurtulmasının ancak ve ancak eğitimle, bilgiyle ve kültürle 

olabileceğini öne sürer. Gaspıralı’nın ileri sürdüğü fikirlerle Ahmet Baytursınulı’nın Kazak eğitim 

sisteminde uygulamak istediklerinin hemen hemen aynı olduğu görülmektedir.  

d. Gazetecilikle İlgili Çalışmaları 

Baytursınulı, Kazak basın ve yayın hayatının gelişmesinde büyük rol oynar. Onun ilk yazısı 

1911’de  “Aykap”  dergisinde  yayımlanır.  O,  yazılarıyla  toplumun  fikir  ve  düşüncelerini  etkiler. 

“Şora” dergisinde de yazıları çıkar (Koç, vd, 2007: 468). 

Ufa’daki  “Ğaliya  Medresesi”nde  okumuş  bazı  Tatar  gençleri  ve  ileri  görüşlü  kimselerin 

yardımı  ve  korumasıyla  2  Şubat  1913  yılında  Orenburg’da  resmî  olmayan,  milliyetçi  kanada  ait 

“Kazak” gazetesini, onlar çıkarmaya başlar. Gazetenin ilk sayısında Baytursınulı, gazeteyi “Halkın 

gözü, kulağı ve dili” olarak tanımlar. 1917’ye kadar Kazak gazetesinin redaktörlüğünü de yapar. 

Kazakistan’da  “Kazak”  gazetesinden  önce,  “Türkistan  Valayatı”(1870-1918),  “Dala 

Valayatı”  (1888-1902)  gazeteleri,  “Aykap”  dergisi  (1911-1915/16)  gibi  gazete  ve  dergiler 

yayımlanmıştır. 

Baytursınulı’nın  gazete  yazılarında  ele  aldığı  konular  şöyle  sıralanabilir:  Kazakların 

topraklarına  el  konulması,  kiraya  verilmesi,  yabancıların  -genellikle  Ruslar-  bu  topraklara 

yerleştirilmesi,  mahkemeler  ve  kanunlarla  ilgili  düzenlemeler,  medeniyet  ve  kültürün  önemi  ve 

geliştirilmesi, Kazak folkloru, edebiyat, estetik, edebiyat teorisi, sanat, edebî sanatlar, okul kitapları 

ve  nasıl  olmaları  gerektiği,  alfabe,  imla,  dil  bilgisi,  eğitim  öğretim,  millî  meseleler,  o  devirdeki 

siyasi ve sosyal olaylar, sağlık, temizlik, nezaket ve nezaket kuralları. 

Onun  bazı  siyasi  yazılarında  “Bortan”  müstear  adını  kullandığını  söylenmektedir 

(Alibekiroğlu, 2005: 57).  

“Kazak”  Gazetesi,  “Alaş”  partisinin  kurulmasına  da  hizmet  eder.  Kısa  bir  süre  sonra 

“Alaş”ın resmî  yayın organına dönüşür. Bolşeviklerin 4 Mart 1918’de Omsk idare mahkemesinde 

aldığı  kararla  Kazak  basın-yayın  hayatına  damgasını  vuran  “Kazak”  gazetesinin  (265  sayı)  yayın 

hayatı sona erer (16 Eylül 1918). 

 

 



67

ӘДЕБИЕТТАНУ ЖӘНЕ ТІЛ БІЛІМІ


Каталог: files -> journ shakarim
journ shakarim -> Issn 2308-0590 Индекс 74661 редакциялық кеңес мағауин Мұхтар Қазақстанның халық жазушысы Ғарифолла Есім
journ shakarim -> Issn 2308-0590 Индекс 74661 редакциялық кеңес мағауин Мұхтар Қазақстанның халық жазушысы Ғарифолла Есім
journ shakarim -> Issn 2308-0590 Индекс 74661 редакциялық кеңес мағауин Мұхтар Қазақстанның халық жазушысы Ғарифолла Есім
journ shakarim -> Issn 2308-0590 Индекс 74661 редакциялық кеңес мағауин Мұхтар Қазақстанның халық жазушысы Ғарифолла Есім
journ shakarim -> Шәкәрім. Ғылыми-танымдық журнал
journ shakarim -> Issn 2308-0590 Индекс 74661 редакциялық кеңес мағауин Мұхтар Қазақстанның халық жазушысы Ғарифолла Есім
journ shakarim -> Issn 2308-0590 Индекс 74661 редакциялық кеңес мағауин Мұхтар
journ shakarim -> Бас редактор әмірбеков Шәріпбек
journ shakarim -> Issn 2308-0590 Индекс 74661 ШӘКӘрім
journ shakarim -> Бас редактор әмірбеков Шәріпбек


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет