Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Тілдерді дамыту және қоғамдық-саяси жұмыс комитетіінің тапсырысы бойынша



жүктеу 4.99 Mb.

бет41/41
Дата15.03.2017
өлшемі4.99 Mb.
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   41

Рахметова мектебі

«Шәкіртсіз  ұстаз  тұл»  деген  ғой,  егер  жолын  қуған  шәкірті 

ибн  Сина  болмаса,  Әбу  Насыр  әл-Фараби  бабамыз  еңбектерінің 

жаңа  дәуірде  бүкіл  Еуропаға  танылып,  адамзаттың  осы  заманғы 

ғылыми түсініктерінің негізіне қалануы мүмкін бе еді?! Ғылым мен 

білімнің одан кейінгі даму тарихының өн бойынан да дәл осындай 

сабақтастықты,  ұстаз  бен  оның  шәкірттері  ынтымағының  жарқын 

үлгілерін  көптеп  кездестіруге  болады.  Қазақ  қоғамы  тарихындағы 

өркениет  орталықтарына  қатысты  «Ясауи  тариқаты»,  «Абайдың 

айналасы»,  «Алтынсарин  мектебі»,  Сәтбаев  мектебі,  «Марғұлан 

мектебі» деген ұғымдардың ғылыми әдебиеттерде берік орныққаны 

бекер  емес.  Мұндай  тұлғалар  өнегесінің  ұшқынын  бүгінгі  таңда 

білікті де бедслді ғалымдар маңына топтасқан ғылыми ортадан да 

байқауға  болады.  Қазіргі  Қазақстан  ғылымында  тарихшылардың, 

мамандарының,  математиктердің  т.б.  өзіндік  орталықтары 


506

қалыптасқандығын  бұл  күнде  ешкім  жоққа  шығара  алмайды.  Дәл 

осындай бір орталық әдістемеші педагогтар арасында да бар. 

Алматы  қаласында  өткен  Білім  және  ғылым  саласы 

қызметкерлерінің  республикалық  съезінде  сөйлеген  сөзінде 

Президент еліміздің жоғары сыныптарға қажетті төл оқулықтарын 

жасау  ісіндегі  олқылықтарға  сын  айта  келіп,  1-4  сыныптарға 

арналған  оқулықтардың  жасалып  біткені  туралы  жылы  пікір 

білдірді.  Елбасымыздың  бұл  пікірі  -  республика  мектептерінің 

бастауыш сыныптарын қысқа мерзімде отандық төл оқулықтармен 

қамтамасыз  ете  алған  авторлар  ұжымы  мен  баспагерлер  еңбегіне 

берілген үлкен баға да болатын.

Кез  келген  еңбектің  жарық  көріп,  халық  игілігіне  айналуы 

-  бір  бақыт,  оның  жоғарыдағыдай  үлкен  бағаға  ие  болуы  ғылым 

адамының шығармашылық қуатын еселеп арттыратын зор қуаныш.

Шыны  сол,  қазір  республикамыздың  мыңдаған  мектептерінде 

бүгінгі бүлдіршіндер - ертеңгі егемен еліміздің еркін азаматтарының 

сауатын ашып, тілін сындырып, ілім-білім әлеміне қадам басуына 

негіз болып отырған төл оқулықтарымыздың бастауыш сыныптарға 

арналған  алғашқы  легінің  басым  көпшілігін  бір  ғылыми  орта 

өкілдері  жасапты.  Олар  Алматы  мемлекеттік  университетінің 

бастауыш білім беру теориясы мен әдістемесі факультетінің (қазіргі 

психология және педагогика факультетінің бір бөлімінің) ұстаздар 

ұжымы  екен.  Ғылыми  ортада  бұл  ұжымды  ұзақ  жыл  бастауыш 

кластарда қазақ тілін оқыту теориясы мен әдістемесі кафедрасының 

меңгерушісі  болған,  бастауыш  мектептерге  арналған  барлық 

оқулықтар мен оқу құралдарын сараптаудан өткізген республикалық 

ғылыми-әдістемелік  кеңеске,  осы  саладан  білікті  мамандар 

даярлайтын  диссертациялық  кеңеске  жетекшілік  еткен,  педагогика 

ғылымының  докторы,  профессор  «Сағира  Рахметова  мектебі»  деп 

орынды атайды.

Кезінде  Орал  педагогикалық  институтын  бітіріп,  еңбек  жолын 

Жанғалы  ауданындағы  орта  мектептің  оқытушылығынан  бастаған, 

ұйымдастырушылық  қызметімен  жарқ  етіп  кезге  түсіп,  облыстық 

комсомол  комитетіндегі  бөлім  меңгерушісінің  орынбасарлығына 

дейін  өскен,  содан  соң,  журналист  жұбайымен  бірге  Алматыға 

қоныс  аударып,  «Мектеп»  (қазіргі  «Рауан»)  баспасында  қарапайым 

редактордан  бөлім  меңгерушісі  қызметіне  дейін  көтерілген  жас 

ғалымның  мол  өмірлік  тәжірибесі,  шығармашылық  қабілеті  мен 


507

ерекше біліктілігі мамандар назарын бірден аударған еді. 1960 жылы 

жарық көрген, үшінші және төртінші кластарға арналған жаңа «Ана 

тілі» оқулығының жас авторының есімі содан бері, міне, қырық жыл 

бойы  бастауыш  сынып  бүлдіршіндерінің  тілін  дамытып,  қиялын 

ұштауға  қызмет  етіп  келеді.  Осы  уақыт  ішінде  автордың  өзі  де 

өсті:  тынбай  еңбектеніп  алғаш  кандидаттық,  содан  соң  докторлық 

диссертация  қорғады,  профессор  атағын  иеленді,  сан  мың  маман 

педагогтар  даярлап,  топтасқан  талантты  шәкірттерінен  қуатты 

ғылыми орта құра білді. Ал бастауыш сыныптың «Ана тілі» оқулығы 

да  әр  басылым  сайын  жаңарып,  толыға  түсті.  Жалпы  саны  160-тан 

астам  ғылыми  еңбек  жариялап,  есімі  елге  танылған  педагог  ғалым, 

шын  мәнінде,  республикамыздағы  жаңа  заманғы  бастауыш  білім 

берудің  теориясы  мен  әдістемесі  саласының  білікті  жетекшісіне 

айналды.

Оның  «Бастауыш  мектептерде  қазақ  тілін  оқыту  әдістемесі», 

«Бастауыш кластарда оқушылардың жазба тілін дамыту», «Бастауыш 

сыныптарда  оқушылардың  тілін  ұстарту»  және  т.б.  кітаптары 

еліміз  жоғары  оқу  орындарындағы  бастауыш  сынып  мұғалімдері 

даярланатын  факультеттер  студенттерінің  негізгі  оқулықтары 

қатарына қосылды. Егемен еліміздің бастауыш сыныптарға арналған 

жаңа  буын  төл  оқулықтарын  жазу  жауапкершілігінің  С.Рахметова 

бастаған  авторлар  ұжымына  тапсырылуының  міне,  осындай 

табиғи  заңдылығы  бар  еді.  Талантты  шәкірттері  Т.Әбдікәрімова, 

П.Жаманқұлова,  Б.Қабатаевалармен  бірлесіп  жаңа  буын  «Ана 

тілі»  оқулықтары  мен  оларға  қосымша  әдістемелік  кешенін  жазуға 

жетекшілік еткен ұстаз тек өз саласымен ғана шектеліп қалмай, басқа 

да пәндердің оқулықтарын жасаушы шәкірттерінің жұмысына ақыл-

кеңестерімен үлкен көмек көрсетіп отырды.

Ғалым Сағира Рахметқызының шәкірттерін бұл күнде Алтайдан 

Атырауға  дейінгі  кең  байтақ  еліміздің  барлық  ауылдары  мен 

қалаларынан  кездестіруге  болады.  Ұстаздарының  жолын  қуып, 

ғылыми-зерттеу  жұмысымен  айналысып  жүргендері  қаншама. 

Ұстаздары оларға бастауыш сынып балалары үшін оқулық жазудың, 

оқыту  әдістемесін  жасаудың  өзіндік  сырларын  үйретуден  бір 

жалыкқан емес. «Бұл - білгеніңді ересектерге баяндап беру емес, бұл 

- балалардың өзіндік, психологиялық қабылдау ерекшеліктерін қатаң 

ескере отырып, қажетті білім мен дағдыны оларды қызықтыратындай, 

сонымен  бірге  тілі  мен  ойын  дамытатындай,  алға  жетелейтіндей 


508

оңтайлы әдіс-тәсіл таба білу» - дейді Сағира Рахметқызы. Содан соң, 

психология ғылымының, М.Жұмабаев пен Ж.Аймауытов еңбектерінің, 

Л.Выготский  мен  Б.Эльконин  жаңалықтарының,  В.Давыдов  пен 

Ш.Амонашвили  ойларының  тереңіне  бойлап,  өзі  қырық  жыл  бойы 

айналысқан  қиын  да  қызықты  әлемді  шарлап  кетеді.  «Шынайы 

педагог қасиеті оның өз балаларының тәрбиесінен басталады» дейтіні 

бар  кейде  жымиып.  Шәкірттері  үшін  бұл  да  сабақ.  Ұстаздарының 

журналист  М.Жантекиннің  жары  екенін,  Әлия  мен  Ғалия,  Темір 

(еліміздің  Атом  энергиясы  жөніндегі  ұлттық  агенттігінің  төрағасы 

Т.Жантекин)  мен  Қайрат  (белгілі  спорт  шолушысы)  сынды  бүгінде 

елге  танымал  ұл-қыздардың  анасы  екенінен  хабардар  шәкірттері 

оның әр сөзінен үлгі-өнеге алғандай болады.

Отандық  педагогика  саласында  өзіндік  мектеп  қалыптастырған 

ұстаздың  айналасына  жеке  өмірлік  өнегесімен  де  дәл  осылай  үлгі 

шашып жүруі табиғи зандылық та болар, сірә.



«Егемен Қазақстан», 10 сәуір 2001.

509

МАЗМҰНЫ


Алғысөз....................................................................................................3

ТҮРКІТАНУ ЖӘНЕ АЛТАЙТАНУ......................................................6

Түркология............................................................................................................8

Алтайстика..........................................................................................................21

Түркітанудың бүгіні мен ертеңі..................................................................22

Қыпшақтанудың бір бұлағы – тіл...............................................................29

 Түркітанудың жаңа көкжиектері................................................................35

Түркітану тұғыры биік ғылым.....................................................................43

Қазақ тілінің қара шаңырағы және түркітану.........................................45

Культ слова у тюркских народов...........................................................56

Көне түркі жазба ескерткіштері кімге ортақ, кімге тән?.....................63

ҰЙҒЫР ТІЛІНІҢ ЗЕРТТЕЛУІ.............................................................70

К вопросу о частицах в уйгурском языке................................................70

Орфография уйгурского языка...................................................................92

О новой уйгурской орфографии ................................................................109

Краткий грамматический очерк уйгурского языка..............................120

Фонетические закономерности уйгурского языка................................121

Уйгурское языкознание за 40 лет...............................................................169

Ұйғыр әдеби тілінің дамуына орыс тілінің ықпалы............................184

Уйгурский  литературный  язык  и  вопросы  разработки  научных 

принципов терминотворчества....................................................................191

Из истории современного уйгурского языка..........................................192

Общая характеристика современного уйгурского литературного 

языка.....................................................................................................................197

Вопросы  разработки  научных  принципов    терминотворчества  в 

языке советских уйгуров...............................................................................214



510

О терминотворчестве в языке синьцзянских уйгуров ........................234

Уйгурский (новоуйгурский) язык..............................................................244

Особенности  стилистического  употребления  синонимных  и 

вариантных фразеологизмов в уйгурском литературном языке.......278

Уйгурско-монгольские языковые связи в области фонетики............292

О фразеологических вариантах в уйгурском языке.............................303

Уйгурское языкознание в СССР на данном этапе...................................318

Уйгуроведение в Казахстане........................................................................328

К проблеме уйгурско-монгольских языковых контактов...................338

Уйгурско-монгольские языковые связи в области фонетики.............341

Уйгурско-монгольские 

параллели 

и 

заимствования  



в области морфологии...................................................................................344

Уйгурско-монгольские гомогенные производные основы.................352

Уйгурско-монгольские лексико-семантические параллели и заимство

вания...................................................................................................................353

Ұйғыр терминологиясы жөнінде...............................................................359

Арабизм и иранизм‚ употребляющиеся в уйгурских  пословицах  и 

поговорках.........................................................................................................363

Насущные вопросы развития уйгурской культуры.............................369

Случаи выпадения согласных  в устной речи уйгуров и их отражение  

в письменно-литературном языке

.

..............................................................371



Уйғур тили аталғуш у наслиғиниң  бәзи  бир мәсилилири..............376

Уйғур әдәби тилиниң тарихи тәрәққиятиға бир нәзәр............................387

Жиддий ойландуридиған мәсилиләр........................................................392

ОҚУЛЫҚТАРҒА БЕРІЛГЕН БАҒА....................................................405

Жүсіп Хас-Хажиб Баласағын.......................................................................405

Исследование языка Абая.............................................................................406

Уникальный лексикографический труд...................................................407

К.М.Мусаев. Лексикология тюркских языков........................................412

К.М.Мұсаев. Түркі тілдерінің лексикологиясы.....................................419

Қ. Есенов. Қазақ тіліндегі күрделенген сөйлемдер..............................423

Ж.А.Аралбаев. Вокализм казахского языка............................................429

Үлкен жұмыстың тырнақалдысы.................................................................432



511

Өмір талабына сай оқулық............................................................................435

Проза тілі туралы зерттеу..............................................................................441

Әскери атау сөздер әлемі...............................................................................446

«Қазақ тілінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Әскери іс»......446

Ауылшаруашылық терминдерінің сөздігі жөнінде................................448

Энциклопедия шығару – өркениетті қадам............................................450

Вклад в киргизское языкознание................................................................455

Проблемы казахской региональной лексикографии..............................457

Результат многолетнего исследования карачаево-балкарского

 языка...................................................................................................................458

Қазақ әдеби тілі тарихының зерттелу жайы мен міндеттері............460

Ауылдастар тағдыры.......................................................................................482

ОҚУ-АҒАРТУ КӨКЖИЕГІ.................................................................486

Как слово наше отзовется.............................................................................486

Қыздарын құрметтеген ел едік...................................................................489

Араб, парсы тілдерін үйренудің ділгерлігі..............................................491

Лингвистикалық «жедел жәрдем»..............................................................494

Болашағымызды осы бастан ойласақ........................................................497

Міндет – мұғалім білімін арттыру..............................................................502

Рахметова мектебі............................................................................................505


512

Қайдар Әбдуәли

Ғылымдағы ғұмыр

Редакторы: Т. Данияров

Дизайнері: Р.Арсланов

Беттеуші: Б. Қасымбекова 

Теруші: М.Құсмолданова

“Сардар” баспа үйі

Алматы қаласы,

8 ы/а, 19а үй.

Тел.: 8(727) 249 68 05

e-mail: sardar777@list.ru

Шартты баспа табағы 32. Пішімі 60х90 

1

/



16

 

Офсеттік басылым. Қаріп түрі «Таймс» Таралымы  4000 дана




1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   41


©emirsaba.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал