Аралық ғылыми­практикалық конференция II том



жүктеу 8.09 Mb.

бет28/78
Дата22.12.2016
өлшемі8.09 Mb.
1   ...   24   25   26   27   28   29   30   31   ...   78

шұғылалы көздері алтын жүзіктің    тозған  гауһар    тасындай  көмескі тартып, жүзінің 

қызғылт  бояуы    оңып,  түсі  бұзылады»[8,242­б.]  ал,  басты  кейіпкер  Ақбілек  арудың 

портретінің  бейнеленуіндегі  романтизм  мен  реализм  көркемдік  əдістері  бейнелеулері  

тоғысуындағы өрнектердің эстетикалық əсерлілігі айрықша: «Етегі желбіреген ақ көйлегі, 

жеңіл қара қамзолы бір уыс құмырсқа белін одансайын  қиылдырған сұңғақ денелі, қолаң 

шашты  арудың    маңдайы  аппақ  екен,  аспалы  шамның  сəулесімен  жарқ  етіп,  көз 

қарықтырады,  сəл  қызарған  аялы,  нұрлы  көздері    қара  түндей  тұңғиық  екен,  сұқтанған, 

қызыққан көп назарды тереңіне батырып жіберді» [8,246­б.]. 

Бас  кейіпкер  ақын,  əнші,  күйші­қобызшы  Дайрабайдың  портреті(«...домбыра 

шектерін салалы  саусақтарымен қағып­қағып қалған сəтте томағасын сыпырған тастүлек 

қырандай  түлеп,  өзгеріп,  жайнап­жарқырап  шыға  келетін  жас  жігіттің  өткір    жүзі...»[8, 

238­239­бб.] де өнерді  өміріне өзек еткен Ұлы Дала Елі ұрпақтарына ортақ тəн мен жан 

сұлулығы    тұтастығымен    əн  шырқап,  күй  төгіп,  көкпар  тартып    дараланған  қазақ 

ұрпақтарының көркем жинақталған тарихи тұлғасын айқын елестетеді.  

Шығарма      арқауында    алынған  тағдыры  таразыға  түскен  тарихи  кезеңдердегі 

дəулеті,  мансабы    бар    пенделердің  сүлесоқ,  мəңгүрт  қалпының  салдарынан  ата­

қоныстарынан    айрылып,  əр  жаққа  ауа  көшкен  қазақтың  азып­тозуына,  жат  жұрттар 

құлдығына    душар  болуы  да    идеялық  желілі  ойлармен  өрнектелген.  Əлеуметтік 


217 

 

психология  мен  өмір  сүру    философиясы  бағалаулары  сабақтасқан  осындай  ойлар 



кейіпкерлерінің  даралаудағы    коллизиялық  байыптаулардан    байқалады.  Мұндай 

монологтарда портреттік­мінездемелік бейнелеулер жасалған. Мысалы, кейіпкер Күпілдек 

Көбеннің    қарапайым  жылқышысының    атақоныс  Шұбарағаштың  босқын  мұжықтарға 

берілгеніне  күйзелгенін    естіп  тұрып    ойлану    сəті    де  психологиялық  коллизия 

ерекшелігімен  берілген:  «Шұбарағашты  бөтен  жұртқа  бергеннен  кім  ұтты,  кім  ұтылды? 

Алыстан  дұшпан  іздемей,  қарамағындағы  нашар  жақыбайдың  бəрін  жау  көріп,жолында 

тұрғанды  омыраумен  қағып,  алдына  келгенді  шайнап  тастайтын  құтырған  бурадай 

шабынған  Көбен  бе,  əлде  əрбір  іс­қимылын  алдын­ала  есептеп,  дүниенің  бəрін  жердің 

түбінен ойлайтын тақыс, есепқор Есбол ма?! [8,260­б.]. Сюжеттің басталуында жас тоқал 

Ақбалақтың бағалауымен портреттік мінездемелермен («...бір ұрты май, бір ұрты қан кəрі 

күйеу...», «...еті қайтып шалбарлана бастаған қасаң денесі бір жылымайды»; «...теке сақал  

шалдың    бірде  бəсеңдеп,  бірде  үдеп  шығатын  түнгі  қорылы...»;  «...теке  сақал  шалдың 

құшағынан  жалынды  жар  қызығын  көре  алмай»)    танылған  Күпілдек  Көбеннің  бұл 

фəнидегі  ең  жиіркенішті  пенде  екендігі  даралана  бейнеленген.  Отарланған  халықты 

қорлауды, азаптауды өздеріне нəсілдік жоғары мəртебе санайтын  орыс үкіметі орналасқан 

елді  мекендегі  шіркеу  қоңырауларының  үні,  ал    түрме  басшының  кескіні  («...қасқырдікі 

сияқты сояудай қасқа тістерін көрсетіп ырсия күледі»)[8, 280­б.] түрме айдауылының сөзі 

(«Сəде, киргиз в тюрьме сто лет»[8, 280­б.]) де, тергеушінің кейпі («Осы уақыттың ішінде 

Дайрабайдан    тайқы    маңдай,  пұшық  мұрын,  сирек  шашы  кірпінің  түгіндей  тікірейген,  

шикіл  сары  тергеуші  екі  рет  жауап  алды.  Алғашқы  кездеуде  əлгі  үрпек  бас    тергеуші 

езуіне  қыстырған    темекінің  көк  түтінін  бұрқыратып  отырып  «...кенет  суық  көздерін  

бұған  оқтай  қадап...»  [8,  280­б.])­  жергілікті  халыққа  ажал,  өлім,  жазалау  ғана    тілейтін 

жендеттік­қатыгездік  пиғылдағы  жатжерлік  билік  иелерінің    шынайы  келбетін  айқын 

көрсетеді. 

Шығарманың құрылысындағы пейзаждық суреттеулер  де сюжеттік бөліктеріндегі 

кейіпкерлердің  көңіл­күйлерімен  жəне  оқиғалармен  үндес  психологиялық  егіздеу 

поэтикасы сипатымен байқалады. Барымта­ұрлыққа аттанған адамдардың  өмір мен өлім 

ортасындағы  хал­жағдайынан,  оларды  ойлап  уайымдаған  ата­ананың    көңіл­күйімен 

егізделген қалпынан («...үш күн бойы ышқына соғып, құтырған  ақ боран басылып, аппақ 

дүние  демін  бір сəтке ішіне тартып, тыңдағандай»[8, 271­б.]), алдағы  жарқын болашақты 

жайнаған  кейпін  елестеткендей    жыл  басы  көктемнің  бейнеленуінен    туындыға  арқау 

болған  тартыстардан,  қақтығыстардан  ада    алдағы      ажарлы,  сұлу  өмірдің  көп  дауысты, 

мол бояулы əлемі  психологиялық егіздеу­мегзеу бағдарымен суреттелген: 

«Тағы  да  көктем  келді.  Қызыл  тобылғы  жапырақ  жайып,  қараған  біткен  түгел 

гүлдеп, сəуірде селдетіп өткен ақ жаңбырдан  кейін күнгей беткейде,  құйқалы жоталарда  

қызыл,сары,  ақ  қызғалдақтар,  сарғалдақтар    дүркірей  көтерілді.  Олар  самал  желмен 

желкілдеп,  құлпыра  түсіп,  көздің  жауын  алады.  Алты  ай  қыста  онша  жылы  шырай 

танытпай,  біресе  бұлттанып,  біресе  мұнартып,  еңсені  басқан  аспан    əлемі  де  шайдай 

ашылып, тұңғиық тартып, біртүрлі биіктеп кеткендей.  

Көк    зүмірат    аспанға  арқан  бойы  көтеріліп,  шексіз­түпсіз  көгілдір  дүниеге  қара 

меңдей  жарасып,  ақ  тамағы  бүлк­бүлк  етіп,  сахара  бұлбұлы  –  бозторғай  шырылдайды. 

Бозторғай екеш, бозторғай да, жібек  талдай  мың бұратылып, құйқылжыта  салған əнімен 

қыс  бойы      қатып  жатқан    сүрі    қардан    арылып,  жаңарып­жасарған  жас  дүниені  мадақ 

еткендей»[8, 266­б.]. 



218 

 

Тіршілік  қозғалыстарындағы  адам  мен  қоршаған  табиғат  құбылыстарын, 



тұрмыстық­əлеуметтік    ортаға  тəн  іс­əрекеттерді,  құбылыстарды,  қасиеттерді  баламалай 

бейнелеу  арқылы  туындының  құрылысындағы  көркемдік  бояулардың  халықтық­

этнографиялық, көркем ойлау ұстанымдары айқындала түскен. Эпикалық баяндаулар мен  

кейіпкерлер  диалогтары  арқауына  халық  жадында    жатталған  қанатты    сөздерді, 

фразеологиялық  тіркестерді,  сөйленімдерді  пайдаланудан  шығарманың  көркемдік­

эстетикалық  əсерлілігі  күшейе  түскендігі  байқалады.  Мысалы:  «Құтырған  қасқырдай 

қотаныңа  түсер»,  «Ағайын  бірде  тату,  бірде  қату»,  «Күйеу  –  жүз  жылдық,  құда  –  мың 

жылдық»,  «Ит  не  жесе  соны  құсады»,  «  Қартайған  кісіге  қарға  адым  жер  де  мұң», 

«Қалыңсыз қыз болса да, кəдесіз күйеу болмайды», «Орамал тон болмайды, жол болады», 

«Құданың атымен күл тасы», «Ит ұяласынан қорықпайды», «Жылы,жылы сөйлесе, жылан 

да    інінен    шығады»,  «Өлім  барда,  қаза  бар»,  «Бала  –  қызық,  немере  –  тəтті»,  «Шайпау 

болса,  қатын  жау,  жаман  болса,  жақын  жау»,  «Ақырзаман  жақындағанда,  жүзі    төмен, 

жүрегі  шемен  тас  бауырлар  көбейеді»,  «Сыпайы  тоңбайды,  қалтырайды»,  «Ит  ашуын 

тырнадан  алады»,  «Өз  үйің  –  өлең  төсегің»,  «Өсетін  елдің  балалары  бірін­бірі  батыр 

дейді»,  «Естіген  құлақта  жазық  жоқ»,  «Бар  болсаң,  көре  алмайтын,  жоқ  болсаң,  бере 

алмайтын  көп  шуылдақ»,  «Қарына  тартпағанның  қары  сынсын»,  «Иттің  басын  алтын 

табаққа  салсаң  шоршып  түседі»,  «Əйел  –  өмір  жаннаты,  арғымақ  –  ердің  қанаты», 

«Қашанда көптің  қарғысына ұшыраған  адам  оңбайды»,  «Түйенің  танығаны – жапырақ», 

«Күй – құдірет, əн­қуаныш», «Қадір­қасиетіңді білетін үзеңгі достарыңның қатары сиреп, 

сопайып соқа басы  қалған қарт­жетім,  бауырындағы баласынан айырылған ана – жетім,  

атақонысынан  айырылып,  айдалада  сансырап,  сандалып  қалған  ер­азамат  –  жетім», 

«Сабыр  түбі  –  сары  алтын»,  «Мал  аласы  –  сыртында,  адам  аласы  –  ішінде»,  «Əні  –  ақ 

көңілінің ажары, күйі – көкірегінің күмбірі, өлеңі – ақжарма жанының өзегі», «Ер – егесте, 

нар көшуде сыналады», «Жат жерде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол»,т.б.  

Жазушының  туындысындағы  кейіпкерлердің  тағдыр  тауқыметтерімен  бетпе­бет 

келгенде  де    мойымастан  алға  ұмтылатыны,    жауыздықтың,  қатыгездіктің  ақыры 

жеңілетініне,  жақсылықтың  салтанат  құратынына    өршіл  оптимизм  рухымен,арманды  

сеніммен    қарайтын  көзқарастары  өмір  филсофиясының  жалпыадамзатқа  ортақ 

дүниетанымы    бағдарымен  суреттелген.  Ғылыми­зерттеу  еңбектерінде    [12,13]  де 

шығармашылық өнер психологиясын  қарастырған қаламгердің  дүниетанымы  əлемінен 

көркемдік­эстетикалық  ұстанымдар  тұтастығын  танимыз. 

Қорыта  айтқанда,  жазушы  Теңізбай  Нəбиұлы  Рахымжановтың  «Күй  аты  – 

«Дайрабай»  повесін  мазмұн  мен  пішін  поэтикасы    заңдылықтарына  сəйкес  шеберлікпен 

жазылған көрнекті туындылар  қатарында бағалаймыз.  

 

Пайдаланған әдебиеттер: 

1  Қабдолов З. Сөз өнері: Оқулық­монография.­Алматы: Өлке, 2014.­496б. 

2  Рахымжанов Т. Күн тамшысы; Өлеңдер.­Алматы: жазушы,1973.­56б. 

3  Рахымжанов Т. Алтын керуен. Өлеңдер.­Алматы: Жалын,1980.­56б. 

4  Рахымжанов Т.Оралу: Повесть жəне əңгіме.­Алматы: Жалын,1982.­156б. 

5  Рахымжанов Т.Туысқандар. Повесть жəне əңгімелер.­Алматы: Жалын,1984.­200б 

6  Рахымжанов Т.Көгілдір тырналар; Повесть,əңгімелер.­Алматы: Жазушы,1988. ­224б. 

7  Рахымжанов Т. Жанайғайы: Повесть//Жалын,1992,№9­10,29­50­бб. 

8  Рахымжанов  Т.  Жел  өтіндегі  ұя.  «Күй  аты  –  «Дайрабай:  Повестер//»Сарыарқа 

кітапханасы» сериясының жинағы.­Астана: Фолиант, 2014. ­400б.; 191­304­бб. 



219 

 

9  Əлемдік  философиялық  мұра.  Жиырма  томдық.  11­том.  Өмір  сүру  философиясы.­



Алматы: Жазушы,2006.­512б. 

10  Мəдени­философиялық 

энциклопедия/Құраст. 

Т. 


Ғабитов,А. 

Құлсариева, 

Ə.Əлімжанов жəне т.б. –Алматы: Раритет, 2007.­336б. 

11  Əдебиеттану. Терминдер сөздігі/ Құрастырушылар З.Ахметов, Т.Шаңбаев. –Алматы: 

Ана тілі, 1998.­384б. 

12  Рахымжанов Т. Развитие импровизаторской традиций в казахской народной поэзии: 

Авторефераты канд.дисс. –Алматы, 1975. ­35 с. 

13  Рахымжанов Т. Романның көркемдік əлемі.­Алматы: Рауан,1997.­224б. 

 

 

UDK: 821.512.133 ­ 053.2 



 

Turayeva D.D. 

Taşkent Devlet Özbek Dili ve Edebiyatı Enstitüsü nebzindeki Bilimsel Araştırmalar 

Enstitüsü Üst Düzey Araştırmacısı, Taşkent, Özbekistan  

turaeva_dilorom@mail.ru

   

 

ÖZBEK ÇOCUK ŞİİRİNDE MAHARET MESELELERİ 

 

Abstract. In article use of means of art transfer in works of great Uzbek children's poets 

G. Gulyam, K. Mukhammadi, Sh. Sadulla, K.Hikmat and T. Adashbayev devoted to winter are 

rather analyzed. 

Key words: winter, snow, last week of winter, children's poetry, rhyme, skill, value. 

 

Her millet için çocuk edebiyatı, o milletin gelişmesi ve geleceğini temin eden önemli bir 

etken  arz  eder.  Dolayısıyla  çocukların  kusursuz  bir  insan  olarak  yetişmesine  yönelik  eğitim 

süreci  ta  bebeklik  döneminden  başlatılır.  Çocuk  edebiyatının  esas  vazifesi;  genç  kuşakları 

manevî açıdan kâmil ve her açıdan kusursuz bir şekilde eğitmenin yanında onlarda güzellikleri 

hissedebilme  ve  sevme,  güzellikleri  gözbebekleri  gibi  koruma  duygularını  uyandırmak  ve  bu 

duyguları geliştirmekten ibarettir.  

Bir  sanatçının  toplumun  diğer  bir  kesime  ait  insandan  farkı,  onun  bizim  her  gün 

gördüğümüz,  rastladığımız  ve  sıradan  bir  şey  bildiklerimizi  kalp  gözüyle  görebildiği, 

hissedebildiği  ve  onlardan  zevk  alabildiğidir.  Sanatçı  sadece  mevsimler  gelini  olan  bahardan 

değil, yakıcı yaz ve şiddetli kıştan bile güzellikler bulup ortaya koyar. Şair “... bizim sıradan bir 

ağaç bildiğimiz meşe yaprağının bir tavusun kuyruğu kadar güzel ve bezekli olduğunu keşfeder. 

Geyiğin yürüdüğü yolların bembeyaz karla bürünmüş bozkırda ne güzel çizgiler oluşturduğunu 

görebilir.  Onun  gözünde  bir  çam  ağacı  kollarını  genişçe  açarak  dizginsiz  rüzgârın  dağınık 

saçlarını  yemyeşil  taraklarıyla  usanmadan  tarayan  bir  adama  dönüşür.  İşte  bu  eşsiz  ve 

beklenmedik  benzetmeler  şiire  can  verir,  kusursuz  bir  manzarayı  ortaya  çıkarır.Sıcacık  evde 

oturup kitap sayfalarını karıştırırken doğadaki her şeyin, ağaçların da uykuya daldığını, etrafın 

tamamen karla büründüğünü okuduğunda çocuk vücudunda bir üşüme hisseder, gözünün önünde 

büyüleyici güzel bir manzara boy gösterir” [3,12]. 

Fikrimizin  kanıtını  Özbek  çocuk  edebiyatının  önemli  temsilcileri  olan  G.Gulâm, 

K.Muhammedî,  Ş.Sâdulla,  K.Hikmet  ve  o  dönemin  en  genç  şairlerinden  T.Adaşbayevlerin 

şiirlerinden bulmaya çalışalım.    



220 

 

Eşsiz  sanatıyla  Özbek  çocuk  edebiyatı  hazinesini  daha  da  zenginleştiren  G.Gulâm’ın 



şiirlerini okurken onun ne kadar derin düşünce ve yüksek yetenek sahibi olduğunu bir kez daha 

anlarız. G.Gulâm’ın çocuklar için yazdığı bütün şiirlerindekullanılan basit ve pürüssüz dil, cilveli 

ahenk, sağlam kafiye, anlam ve şekil uyumu şairin sanatının yüksek seviyede olduğunu gösterir. 

Şairin  Özbek  çocuklarının  içten  ve  özenli  babası,  titiz  ve  şefkatli  öğretmeni  olduğunu,  halkın 

parlak geleceğine inancını şu dizelerdenanlayabiliriz: 

 

  



 

 

Shoir ota uyg‘ongan, 



Kezinar yovosh­yovosh, 

Siyohdoni ustiga, 

Tong otib, tushar quyosh. 

Siz uchun she’r yozmoqchi 

Shu yig‘ilgan nur bilan. 

Satrları kuylaydi 

Bir jahon huzur bilan [13,93]. 

 

G.Gulam da diğer şairler gibi doğanın hayranıdır. Şairin Kış, Yeni Yıl Şarkısı gibi şiirleri 



kış  mevsinin  güzelliklerini  ele  almıştır.  Özellikle  Kış  şiiri  tasvir  vasıtalarının  zenginliği,  hafif 

gülümsemesiyle ayrıcalık taşır. Kışın gelişiyle havanın soğuması, kar yağması, ağaç ve bitkilerin 

“çıplak”  olması,  asmaların  kırağı  çalmaması  için  gömülmesi  gibiler  doğal  hareketlerdir.  Şair, 

şiddetli kış manzarasını sanatsallaştırarak lapa lapa yağan karı her tarafa dağılmış tüylere, buz 

tutmuş yerleri de aynaya benzetir: 

 

Poxol ko‘rpa yopinib, 



Tim qotib toklar uxlar,  

Uvishganday qimtinib, 

Yalang‘och noklar uxlar.  

Qalpoqsiz yurib bo‘lmas, 

Ko‘cha­ko‘y juda sovuq, 

Bu inju marjon emas, 

Tol shoxida bulduriq [13,105]. 

 

Kırağı  çalmaması  için  samanla  örtülmüş  olan  asmalar  sanki  insan  gibi  üstüne  yorgan 



çekmiştir.  Yaprakları  dökülünce  sadece  gövdesi  kalan  armut  bu  halinden  utanır.  Doğal 

canlandırmalar  dışında  şiirin  diğer  bir  özelliği  şair  tarafından  söğüt  dallarındaki  karların 

tasvirinde “bulduriq” kelimesinden kullanmış olmasıdır (aslında “bulduriq” sesteş bir kelimedir: 

I. kırağı;I I. bir tür kuş adı).Bu da okurlarının kelime dağarcığının genişlemesine yardımcı olur. 

Okul bahçesinde elinde çanta tutmuş kar adamın yapılması da şiir sujesinde hafif bir gülümseme 

yaratmıştır: 

  

 

 



 

Faqat maktab sathida, 

Sovuq qotar Qorbobo, 

Qo‘shiq uning sha’nida, 

Qator­qator Qorbobo, 

Hech kim o‘sha sho‘rlikni 

O‘zi erishidan qo‘rqib, 

Sinfga chaqirmaydi, 

“Sovuq” deb baqirmaydi.   

 

Rus  çocuk  şiirinin  önemli  temsilcisi  A.Barto’un  “şiir  ustası”  diye  itiraf  ettiği  Kudüs 



Muhammedî’nin  de  doğa  lirizmine  ait  şiirleri  çoktur.  Özellikle  şairin  botanik  dersi  öğretmeni 

olarak  bitki  dünyasına  karşı  sevgisi  şiirlerine  sindirilmiştir. Kış  Dede’nin  Şakası,  Kışın  Ertesi, 



Buz  Tepede,  Bitkiler  Arasında,  Kış  da  Güzeldir  gibi  şiirleri  fikrimizi  kanıtlar.  Kış  Dede’nin 

Şakası şiiri kusursuz sanatsallığı, tasavvurun geniş olması ile büyük önem taşır. Kış Dede kızgın, 

inatçı, takık olmasına rağmen çocukların ondan korkmadığını vurgulayan şair, yağışlar ne kadar 



221 

 

bol  olursa  halkın  sofrası  o  kadar  bol  olacağına  ima  ederek  karı  şekere,  buzu  akide  şekere 



benzetir.  Söz  konusu  şiir  edebiyatçı  Mahmud  Yahyayev’in  Sanata  Önemli  Hisse  adlı 

makalesinde  analize  çekilmiş  ve  şu  fikirler  bildirilmiştir:  “Şair  Kar  Dede’nin  Şakası  şiirinde 

kışın ne kadar sert olduğunu ortaya koymak için onu “Sertajang durush bobo”, “badfe’l, asov, 

vahshiy”, “o‘jar, g‘ayir, tegajoq” gibi sıfatlarla anmış olsa da aynı zamanda kışı mevsimlerin en 

yaşlısı, hayat kaynağı olarak över. Buradan şairin Kış Dede’yiaşağılayarak ona uyduruk sıfatları 

taktığı  anlaşılmaktadır”  [6,285].  Dünya  şiirinde  kış,  sonbahar,  bulut  gibi  detaylar  olumsuz  bir 

imge olarak karşımıza çıkar. Halkımız arasında “Qovog‘idan qor yog‘adi”, “Hamma yoqni qora 

bulut bosgan” gibi deyimler boşuna kullanılmamıştır. Dolayısıyla şairin kış mevsimi için yaptığı 

bütün  “tanım”lar  garezsizdir.  Şair,  tasavvurundaki  kış  manzarasını  sanatsallaştırarak  onu  genç 

okurların  gözünün  önüne  getirir.  Sıfatlamalar  ise  okurların  kelime  dağarcığını  genişletmeye 

yarar.  

V.G.Belinskî  sanat  gerçeği,  hayat  gerçeğinden  daha  güzel  ve  daha  doğaldır,  demiştir. 

Çünkü hayat  gerçeği var haliyle  görünür. Sanat  gerçeği ise  yeniden işlenmiş ve belli  bir gaye 

etrafında toplanmış bir halde sunulur. Bu anlamda, sanat eserinin gerçekliği hayatı kopyalamak 

değildir. Onu yeniden işleyerek sanat gerçeğine dönüştürebilmektir [11,36]. 

Özbek çocuk edebiyatının hassas şairi Kudret Hikmet kış mevsimi ve onun güzelliğini 

överek  birçok  şiir  yazmıştır.  Patinaj,  Acuze,  Hediye  Verin  Noel  Baba,  Kış  Dağıtır  Yumşak 

Tüyleriadlı  şiirleri  bunlardan  bazılarıdır.  Kış  Dağıtır  Yumşak  Tüyleri  şiiri  bol  benzetmeleri  ve 

canlandırmaları ile dikkat çekicidir:  

 

Savab bulut to‘shagin,  



Qish to‘zg‘itar momiq par.  

Yerga serbar oq namat, 

Yozilganday yaltırar.  

Mahalla­ko‘y ko‘chada 

Chuvurlashib qor kurar. 

Esib sovuq – izg‘irin:  

­ Tezroq yur deb buyurar. 

Pirpiratib ko‘zini,  

Avtobuslar o‘tadi.  

Qahraton qish hovurni 

Mo‘rkon kabi yutadi [14,1]. 

Biliyoruz  ki  kış  mevsimi  bitip  havalar  ısınınca  annelerimiz  yorganları  güneşin  altına 

koyarak şişirirler ve onları daha yumuşak halde kullanmamızı sağlarlar. Şair işte bu sürece ima 

ederek bulutu yumuşacık tüylü yorgana benzetir. Daha sonra da yorganı döverek (gün boyunca 

dışarıda  kalan  yorganın  eve  alınmadan  önce  dövülerek  temizlenmesi  doğaldır.  Bulutlu  yorgan 

dövüldüğünde ise dağılan kar taneleri  yumuşak tüylere benzetilmiştir) yumuşacık kar  yağdırır. 

Kışın soğuk rüzgârdan, karın aralıksız yağmasından insanın gözleri kırpar. Şair, sokakta giden 

otobüsleri canlandırarak onların farları açıp söndürmelerini göz kırpmaya benzetir. Daha sonraki 

dizelerde bembeyaz karla bürünmüş evin damlarını beyaz şapka giymiş insana, durmadan yağan 

karı  da  elekten  elenen  una  benzeterek  okurların  kış  hakkındaki  izlenimlerini  daha  da 

derinleştirir.İlk önce kışın güzel manzarasını çizerek onun tarlalara ve kırlara bereket getirdiğini, 

yani  kışın  ne  kadar  bol  yağışlı  olsa  yazın  o  kadar  bereketli  olacağını  okurlara  bildirir.  Şiirde 

gümüş kışın güzel manzarasıyla birlikte onun özellikleri de kaydedilmiştir. 

Acuze  şiirinde  ise  doğanın  kışın  şiddetli  soğuğunda  bile  güzelliğini  koruduğu,  kır  ve 

tarlaların bembeyaz kara büründüğü, bütün meyvelerini insanlara ikram eden meyve bahçelerinin 

rahat rahat uykuya daldığı, kanallardaki suların buz tuttuğu, kar tanelerinin küçük kelebeklere, 

buz  saçaklarının  inci  taneleri  gibi  dizildiği  tasvir  edilir.  Ninelerimizin  dediği  gibi  kışın  son 

haftası olmuş acuze, mevsimin sona ermesine kızarak sokaklarda cadaloz gibi dolaşır ve her şeyi 

çekip  koparmaya  çalışır.  Bütün  bunlara  rağmen  hepimizin  çok  sevdiği  ve  hasretle  beklediği 

bahar karların altından çıkagelir. Güzelim baharın zaferi olarak simgelenir bu: 


222 

 

Ayamajuz izg‘iydi 



Ko‘chalarda tutoqib.  

Shox­shabbani tortqilar 

Yalmog‘izdek yutoqib.  

Sa’va sayrar tolzorda,  

Qushlarga kon qir­u o‘r. 

Qo‘msashadi ko‘klamni 

Chirqirab  soch,  to‘rg‘ay,  jo‘r. 

Ko‘k maysalar nish urib 

Yerning baland­pastida,  

Go‘zal bahor serkillab,  

Yetilar qor ostida [14,119]. 

 

 



Kır ve tarlaların kuşlarla dolup taştığını kaydeden şair ardından onların adlarını saymaya 

başlar:sa’va, soch, to‘rg‘ay, jo‘r...Mevsimlerin gelini sayılan baharın tasvirinde bahor, ko‘klam, 



ko‘k maysalar nısh uribgibi anlamdaş kelime ve ifadelerin kullanılması şairin kelime kullanma 

maharetini  ortaya  koyar.  Bu  bağlamda  diğer  önemli  şey,  şairin  manzara  yaratma  maharetidir. 

Dizeleri okuyan  genç okur o şiddetli soğuk günleri gözünün önüne getirir. K.Hikmet manzara 

yaratma  ustasıdır.  Detaylar,  net  ve  yeterlidir.  Fazla  kullanılan  kelimeler  yoktur.  Şiiri  okurken 

karşınıza net ve tam bir fotoğraf çıkar. Şiir, anlam ve şekil açısından dünya edebiyatının en güzel 

örnekleriyle boy ölçüşebilir. K.Hikmet’in Acuze şiiri, ünlü Rus şairi A.S.Puşkin’in Zimnıy veçer 

ve F.İ.Tutçev’in Zima nedarom zlitsya şiirleriyle uyumludur. F.İ.Tutçev’in Zima nedarom zlitsya 

şiirinde baharın pencereyi tıklatmasına kızan kış, acele ettiğinden her tarafı dağınık halde bırakan 

insana  benzetilir.  Kışın  bu  hoşnutsuz  halini  gören  toygarların  gökyüzünde  gürültü  çıkarması, 

kışın kudurmuş cadaloz gibi giderken bahara kar hediye etmesi, baharın da bu kardan sonra daha 

da güzelleşmesi gibi ifadeler iyiliğin kötülük üstünden kazandığı zaferi simgeler:  

Zima nedarom zlitsya,  

Proşla yeyo pora ­  

Vesna v okno stuçitsya  

İ gonit so dvora.  

İ vse zasuetilos,  

Vse nudit Zimu von ­  

İ javoronki v nebe 

Uj podnyali trezvon.  

Zima yeşyo hlopoçet  

İ na Vesnu vorçit.  

 

Ta yey v glaza hohoçet 



İ puşeliş şumit...  

Vzbesilas vedma zlaya  

İ, snegu zahvatya,  

Pustila, ubegaya,  

V prekrasnoye ditya... 

Vesne i gorya malo:  

Umılas yav snegu  

İ liş rumyaney stala  

Naperekor vragu [8,134].  

Dikkatle  bakılırsa  her  iki  şair  de  kış  manzarasının  tasvirinde  “kovulmakta  olan”  kış, 

cadaloz, toygar gibi detayları kullanmış, her ikisi de şiiri baharın girmesiyle tamamlamıştır. Bu 

açıdan Acuze ve Zima nedarom zlitsya şiirleri ortak gayevî anlamı oluşturmuştur.   

Eşsiz eserleriyle dünya edebiyatı hazinesini daha da zenginleştiren A.S.Puşkin’in Zimnıy 

veçer şiiri de Acuze’yle imgesel açıdan uyumludur. Zimnıy veçer’de kış kâh bir hayvan gibi ulur 

kâh bir bebek gibi ağlar kâh bir yolcu gibi pencereleri tıklatır: 

Burya mgloyu nebo kroyet, 

Vihri snejnıye krutya; 

To, kak zver, ona zavoyet, 

To zaplaçet, kak ditya, 

 

To po krovleobvetşaloy 



Vdrug solomoyzaşumit  

To, kak putnikzapozdalıy, 

K nam v okoşkozastuçit [2,212]. 

Yukarıda andığımız iki şiirden Zimnıy veçer’in farklı yanı, şiirin baharaın gelmesine değil 

Puşkin’in çocukluk yıllarında dadısı ile birlikte geçirdiği o kış akşamlarına adanmış olmasıdır. 

Bu  üç  şiir  farklı  dönemlerde  farklı  sanatçılar  tarafından  yazılmış  olmasına  rağmen  kış 

mevsiminin tasvirinde ve detayların seçilmesinde ortak özellikler bulundurmaktadır. Zira doğa 

manzarası, onun lirizmi her dönem ve zaman için aynıdır.    



223 

 

Şükür Sâdulla’nın yıl mevsimlerini ele alan Dört Mevsim şiirinın Kış kısmında tamamen 



farklı durum söz konusudur:  

 

Qor yog‘ar kecha­kunduz, 



Suv sovqotib kiygan muz. 

Dala­dasht oppoq gilam, 

Qoqib bo‘lmas sira ham. 

 

Orom berar qor yerga, 



Dam­badam tushib terga, 

Kela qolsa gul bahor, 

Erib ketar yerdan qor... [5,72]. 

 

Şair, şiirinde her mevsimin özellikleri ve güzelliklerini ortaya koymaya çalışmıştır. Şair, 



Kış  kısmında  bembeyaz  kardan  “dokulmuş”,  “dövülemeyen”  halıyı  tarlalara  döşeyerek  suyun 

“sırtı”na  üşümesin  diye  buzdan  entari  giydirir.  Şair  tasavvurunun  genişliği,  fikrinin  derinliği, 

tasvir vasıtaları ve ifadelerin  yerinde  kullanılmış  olması tasvirin canlı, ifadenin etkili  olmasını 

sağlamıştır. Şair, karın yağmasını da bir emek bilerek onun boşuna yağmadığını, bahardan kışa 

kadar dinlenmeden çalışan tarlaları dinlendirmek için aşağı indiğini söyler.  

Tursunbay Adaşbayev sanatının büyük bir kısmı doğa tasvirine ait şiirlerden oluşmuştur. 



Kar,  Kaypak,  Patinaş,  Hıçkırık,  Aladağlıyım,  Kopuz  Dinlerken...  gibi  şiirleri  bunlardan 

bazılarıdır. 

Şair,  Kar  şiirinde  karın  yağışını  unun  elenmesine,  yerleri  büyük  bir  örtüye  benzeterek 

karla kaplı tarlaları beyaz çarşafla örter, otobüsler yardımıyla yeri ütüler (K.Hikmet otobüslerin 

göz kırptıklarını yazmıştı): 

  

 



Shamol qorni to‘zg‘itib, 

  

 



Hushtak chalar o‘shqirib. 

  

 



Xuddi asov otdayin,  

Qish depsinar pishqirib. 

Tinmas osmon elagi, 

Ona yer go‘yo supra. 

Qir, adir, dala­tuzga 

Qor yog‘ar turfa­turfa [1,39]. 

Rüzgârın tepesi atmış adam gibi bağırması, vahşi bir at gibi yerinde durmaması gibi tasvir 

vasıtaları  şiirin  kusursuzluğunu  sağlamıştır.  Kar  şiiri  B.Aşurov’un  Tursunbay  Adaşbayev’in 



Poetik Maharetiadlı bilimsel çalışmasında  da incelemeye tabi tutulmuştur. Araştırmacı, şairin 

sanatı  için  “...doğa  manzaralarının  tasviri,  şair  için  sıradan  bir  peyzaj  lirizmi  ya  da  gönül  işi 

değildir.  Aslında  bu  tasvirlerin  arka  planında  genç  okurları  “edebiyat”ın  sihirli  dünyasına 

götürme,  onların  güzellikleri  hissetmesini  ve  onlardan  zevk  almasını  sağlamak  gibi  amaç 

bulunmaktadır. Vatanın her karış yerini, verimli tarlalarını, çöl ve ormanlarını, dağlarını sevmek, 

onlara  değer  vermek,  korumak  gibi  duyguları  uyandırmaktan  ibarettir.”demiştir  [2,85].  Bu 

fikirlere katılarak şu kaydedilmelidir ki şairin her detay üzerinde titizlikle çalıştığı, kelime seçme 

ve onu yerinde kullanma mahareti okurların sanatsal­estetik zevkini şekillendirmeye yarar.   

Dikkatle bakılırsa, T.Adaşbayev’in sanatında kış mevsiminin türlü manzaralarını ayrı bir 

tasavvurla  görebiliriz:  Hıçkırık’ta  yukarıdaki  şiirlerden  farklı  olarak  kış  imgesi  gece  yarısında 

açlıktan uluyarak gezen kurda benzetilmiştir. (“Tuni bilan Qoratog‘da, // Bo‘ron tinmas o‘kirib. 

// Och bo‘riday uliydi, // Qor to‘zg‘itib, bo‘kirib”). Aladağlıyım şiirinde Aladağ’ın başına kardan 

örtü  örttüğü,  Patinaj’da  soğuktan  buz  tutmuş  kanalıngözlük  taktığı  (Ş.Sâdulla’nın  şiirinde  su 

buzdan entari giymişti), Buz Saçağı’nda kardelenler uyanana kadar baharın kışı burnundan oluğa 

astığı  tasvir  edilir.  Şair,  bunların  her  birinden  güzellik  bulur,  onları  türlü  benzetme  ve 

canlandırmalarla süsler, genç okurların kalbinde güzel manzaralar yaratmaya çalışır.  



224 

 

Kısacası, XX.yüzyılın  2.yarısı  Özbek  çocuk şiirinde tasvir vasıtalarının  kullanılışı  daha 



da canlanarak, sanatçı maharetinin gelişmesinde doğa lirizmi ve onun eşsiz güzellikleri önemli 

etken  oldu,  dersek  abartmış  olmayız.  Şair,  doğa  tasvirinionun  güzelliklerini  methetmek,  onu 

korumak gibi farklı amaçlarla ele almış olsa da bütün bunların temelinde geleceğimiz olan genç 

kuşağı eğitimli ve kamil insan olarak yetiştirmek yatmaktadır. 

Vurgulanmalıdır ki çocuk şiiri temsilcileri kış tasvirini kendi tasavvurları sınırında ayrı 

bir sevgi ve şefkatle ele  almaya  çalışmışlardır. Kışın esas detayı olan kar kimisinde kelebeğe, 

kimisinde  elenen  una,  kimisinde  de  her  tarafa  dağılmış  tüylere,  bembeyaz  başörtüsüne 

benzetilmiş, kışın kendisi de sinirli adam, vahşi at, aç kurt olarak ifade edilmiştir. Söz konusu 

ifadelerin imgesel tasviri hayat gerçeğinin sanat gerçeğine dönüşmesini sağlamıştır. 

Büyük  eğitimci  V.Suhomlinskî’nin  vurguladığı  gibi:  “Çocukluk,  büyük  hayata  hazırlık 

değildir.  Çocukluk,  insan  ömrünün  tamamen  farklı,  parlak  ve  tekrar  edilmez  bir  dönemidir” 

[7,14].  Bu  yüzden  küçüklerin  minik  ve  temiz  kalbine  iyilik  ve  güzellik  tohumlarını  ekmek, 

onlara  güzelliği  sevmeyi  öğretmek,  dürüst,  çalışkan  ve  eğitimli  olmalarını  sağlamak,  sadece 

onların değil belki de geleceğin kaderini belirlemek açısından bu şiirler büyük önem arz eder.  

 



1   ...   24   25   26   27   28   29   30   31   ...   78


©emirsaba.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал