Аралық ғылыми­практикалық конференция II том



жүктеу 8.09 Mb.

бет32/78
Дата22.12.2016
өлшемі8.09 Mb.
1   ...   28   29   30   31   32   33   34   35   ...   78

 

Пайдаланылған әдебиеттер: 

1  Бернард Шоу. Избранное. Русский перевод. ­Москва, 1956. ­286 c. 

2  Байтұрсынов А. Ақ жол: Өлеңдер мен тəржімелер, публ. мақалалар жəне əдеби зерттеу. 

­Алматы: Жалын, 1991. ­ 464 бет. 



253 

 

3  Александрова О.В. Поблемы экспрессивного синтаксиса. ­Москва: Высш. школа, 1984. 



­211с. 

4  Аханов К. Тіл білімінің негіздері. ­Алматы: Санат, 2003. ­496 бет. 

5  Ақылбекова  Г.  «Қазақ  тілі  түсіндірме  сөздігіндегі»  етістік  сөздердің  стильдік 

саралануы// Ізденіс. 1998. №6. Б.­15­21. 

6  Болғанбайұлы Ə., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. 

–Алматы.:Санат, 1997. ­265 бет. 

7  Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы: Мектеп, 1975. 

8  Мұсабекова Ф. Қазақ тілінің практикалық стилистикасы. –Алматы: Мектеп, 1982. ­151 

бет. 

9  Балақаев М., Томаннов М., Жанпейісов Е., Манасбаев Б. Қазақ тілінің стилистикасы. –



Алматы: Дəуір, 2005. ­256 бет. 

10 Болғанбаев Ə. Қазақ тілінің синонимдер сөздігі. –Алматы: Мектеп, 1975. ­308б. 

 

 

УДК 81 



Özyaşar Y.

1

 , Eren Ö. F.



 

1

PhD., Süleyman Demirel Üniversitesi, Kazakistan,  

yucel.ozyasar@sdu.edu.kz

 

2

Öğrt. Gör., Süleyman Demirel Üniversitesi, Kazakistan, 

omerfaruk.eren@sdu.edu.kz 

 

YABANCILARA TÜRKÇE ÖĞRETİMİNDE İŞLEVSEL DİLBİLGİSİ  

ÇERÇEVESİNDE METİNBİLİMSEL-TÜMCESEL YAPILARIN İŞLEVSEL-

ANLAMSAL BAĞLAMDA UYGULANMASI 

 

Abstract. The use of language teaching methods that provide effective communication 

that would meet the needs in modern Turkish language teaching is very important. In this study 

our aim is to define the functional structure of the grammar method “sentential text­scientific” 

that  teaches  Turkish to foreigners and to try to show applications in a  logical plane. Foreign 

language education is now accepted by all linguists to be taught not only through grammar. The 

importance of language teaching in communication, linguistic and communicative challenge in 

forming the text to be functional, the text in the semantic context in a consistent and correlative 

is obliged by the containment integrity. “Text­scientific” forms a functional presentation of the 

linguistic  structure.  Rather  than  directly  teaching  grammar,  attempting  to  comprehend  the 

existing  functional­semantic  integrity  in  the  text  constitutes  the  conceptual  framework  of  our 

goal.  In  our  study,  the  “sentential  text­scientific”  examples  that  are  related  to  the  functional 

grammar method are given to show that the subject has been studied. 

Key  words:  Teaching  English  to  foreigners,  Functional  Grammar,  "Metinbilimsel­

Tümcesel Building, Rainbow Textbooks. 

 

İşlevsel  Dilbilgisi,  bir  dil  dizgesini  çalışmanın  öncelikle  dil  kullanım  çerçevesinde 



başlaması  gerektiğini  ve  dilsel  ifadelerin  anlamının  belirlenmesinin  bağlamdaki  işlevlerinin 

betimlenmesi  ile  olanaklı  olduğunu  savunarak,  dile  işlevsel  bakış  açısıyla  yaklaşan  bir 



254 

 

yaklaşımdır.(Eggins  1994:  11;  Hopper  1998:  162).  İşlevsel  dil  bilim  bütün  dilleri  ele  alırken;  



işlevsel dil bilgisi bir dili  inceler  ve ona ait öğeler üzerinde yoğunlaşır. İşlevsel dilbilgisi somut 

bir gramer dalı olarak dilin yapısal birimlerinin (metin, tümce, tümcesel ve sözdizimsel yapılar 

vb.)  işlevlerini  ve  onların  kullanım  kurallarını  incelemektedir.  Söz  konusu  dilbilgisi  dalında 

çeşitli  dil  düzeylerinde  oluşan  dilbilimsel  dizge,  yapısal  bileşenlerin  anlamsal  işlevlerinin 

birlikteliği temelinde ele alınmaktadır. (Bondarko, LES 1990)İşlevsel dilbilgisi her dil düzeyinde  

oluşan  dilbilimsel  dizgelerin;  metin  veya  metinden  küçük  ve  büyük  yapıların,  yapısal 

bileşenlerinin anlamsal işlevleriyle bir bütün oluşturması temelli bir hedef gütmektedir. İşlevsel 

dilbilim  dildeki  öğeleri  ve  bunların  bildirimlerini  işlevleri  açısından  ele  alarak  dil  dizgesi 

içindeki  görevini  ve  konumunu  belirlemektir.  Dileişlevsel  bakış  açısıyla  yaklaşmak,  dilin 

kurallar  dizgesini  mümkün  olduğuncaişlevsel  kavramlar  açısından  açıklamayı  gerektirir 

(Siewierska  1991:  9).  Biçimselparadigmadan  farklı  olarak  işlevsel  dilbilgisi  bir  model 

oluşturmaya çalışmaz ve bir 

dil  dizgesini  çalışmanın  öncelikle  dil  kullanımı  çerçevesinde  başlaması  gerektiğinive  dilsel 

ifadelerin  betimlenmesinin  bağlamdaki  işlevlerinin  betimlenmesi  ileolanaklı  olduğunu 

savunur(Nichols 1984: 97).  

 

Semantik(anlamsalllık),  eş  zamanlı  ve  ard  zamanlı    olarak  çalışır. 



Ferdinand  de 

Saussure


’ye  kadar 

dilbilimi

 çalışmalarında  ardzamanlılık  hakimdi.  Eşzamanlı  semantik,  dildeki 

göstergelerin  belli  birzaman  diliminde  belli  gruplar  tarafından  biriletişimaracı  olarak  nasıl 

kullanıldığını  araştırır.  Eş  zamanlı  semantic  ve  ardzamanlı  semantic  birbiriyle  hiçbirzaman 

çelişmez, hatta birbirlerini tam anlamıyla tamamlar.  

Kelimelerin  anlamlarının  araştırılması  dilbilimsel  anlamsallığın  konusudur. Işlevsel 

anlamsallık 

Alfred  Tarski

 tarafından  1944  yılında  “sistematik  bir  süreç  olarak 

resmileştirilmiştir”.  Gerçek  –  işlevsel  semantic  bir  cümlenin  anlamını  bir  cümlenin  gerçekliği 

sorununa  bağlamıştır,  çünkü  bir  gerçekliğin  tasarısının  kavranması,  anlamın  tasarısının 

kavranmasından daha kolaydır. Gerçek – işlevsel semantik “anlam” kavramını dilsel ifadelerile 

dünya arasında bir işlev olarak anlayan ve bu ifadelerin gerçekliğini, bunların anlamlarına ölçüt 

olarak kullanan bir semantiktir.   

Türkçe’nin  eşzamanlı  dil  kullanımının  betimlenmesinde  işlevsel  dilbilgisinin  metodolojisinin 

bileşimli  olarak  uygulanması  kanaatimizce  Türkçe’nin  sözdizimsel  yapısına  uygun  olup 

metinbilimsel  çalışmalarda  daha  büyük  bir  kolaylık  sağlanacağı  söylenebilir.  İşlevsel­anlamsal 

metin  çalışmaları  daha  somut  ve  gerçekçi  bir  şekle  büründürecektir.  Cümlenin  gerçekliği  ve 

işlevi  onun  anlaşılır  olmasına  yani  anlamına  bağlıdır.  Dilbilgisinin  işlevsel  olarak  ele  alınıp 

incelenmesi metinbilimsel  yapıları daha  gerçekçi ve iletişimsel bir hale  getireceği şüphesizdir.  

Ayrıca Avrupa dil portföyüne göre dil öğretimi ve eğitimine ait kriterlerin belirlendiği dizgelerde 

işlevsel anlam alanları eş zamanlı ve metinbilimsel olarak daha iyi tanımlanabilecektir. Biz bu 

çalışmamızda  metin  ve  metin  içindeki  cümlelerin  metinbilimsel  çerçevede  yeniden  nasıl 

kurgulanabileceğinin  işlevsel­anlamsal  yönü  üzerinde  yoğunlaşacağız.  Çalışmaya  örnek  olacak 

dilbilgisel metni ise Dilset’in yabancılar için hazırlamış olduğu ‘Gökkuşağı1’ kitabından seçtik. 

İşlevsel­anlamsal  alanlara  göre  metindilbilimsel  açıdan  bakarak  tümcelerin  konuya  ve  yoruma 


255 

 

göre  kırılarak  yeniden    metinleşmesine  az  da  olsa  bir  açıklık  getirmeye  çalışacağız.  Bunu 



yaparken Türkçe’nin işlevsel dilbilgisini oluşturan temel öğeleri  işlevsel­anlamsal bakış açısıyla 

bir  metin  bütünlüğü  içerisinde  ele  almaya  çalışacağız.  Türkçe’deki  metinbilimsel­tümcesel 

yapılanmalar;  yüklem  merkezli,  öznel­nesnel,  nitelik­nicelik,  hal­durum  merkezli,işlevsel­

anlamsal  bileşim  alanları  şeklinde  ele  alınıp  incelenebilir.  İşlevsel  dilbilgisi  somut  bir  dilin 

kullanım  birikimi  ve  imkanlarıyla    işlevsel­anlamsal  alana  göre  yeniden  şekillendirilebilir. 

Dilbilimde işlevci yaklaşım farklı iletişim bağlamlarında dilin rolünü ve işlevlerini betimlemeye 

çalışan  ve  iletişime  dayanan  bir  yaklaşım  olarak  betimlenmektedir.  Bu  yaklaşımda  dilin 

insanların  birbirleriyle  olan  etkileşimlerinde  anlam  oluşturmasına  nasıl  olanak  sağladığı 

araştırılmaktadır;  ancak,  dilde  anlam  her  zaman  açıkça  belirlenememektedir.  İşlevsel 

dilbilgisinin  temellerini  üç  temel  soru  oluşturur:  Ne  anlatıyor?  ‘anlama’,  ne  ile  anlatılıyor? 

‘biçim’ ve ne için  anlatılıyor? ‘ görev. Soyut anlamların, somut dil biçimleriyle metinbilimsel 

anlatımla görselleşmesi bilgi ve iletişimin daha işlevsel olarak işlenmesini gerektirecektir. Fakat 

bu bizi aşan bir ekip çalışması gerektiren kapsamlı tetkikleri gerektiren bir husus olduğu için biz 

sadece küçük bir bölümü üzerinde  tatbikini göstermek için metinbilimsel verileri  basit tümce 

veya  tümcelerin  işlevsel  yönden      konuya  ve    anlama  göre  kırılarak  aynı  yazımın  yeni  metin 

şekillerine  dönüşümünü  göstermek  için  farklı  işlevsel­anlamsal  tümce  yapıları  oluşturacağız. 

‘Dilin işlevi, bir sözcenin ya da kullanılan herhangi bir dilsel birimin amacıdır. Dil içinde ya da 

dil öğretiminde, dilin işlevleri genellikle davranış  kategorileri biçiminde algılanır: rica etmek, 

özür dilemek,  şikâyet etmek, bir  şeyi ya da kendisini savunmak, vd. Bir dilin ya da bir sözcenin 

işlevi/işlevleri  o  sözcenin  yapısı  incelenerek  belirlenemez.  Önemli  olan,  dilin  işlevsel  olarak 

kullanılmasıdır,  dil  ile  bir  şey  yapmak  ya  da  sizi  dinleyenleri  etkileyerek  onların  bir  eylemde 

bulunmalarını    sağlamaktır’  (Kılıç,2002:31).  Kılıç’ın  da  ifadelendirdiği  gibi  dilin  işlevsel 

kullanımı sözcüklerin yapısını inceleyerek değil onların metin içinde veya durum içinde taşıdığı 

anlam ve davranış ortaya koymakla sağlanır.   

 

Ama  herşeyden  önce  metinve  metinbilim  nedir  suallerine  bir  cevap  vermemiz 



gerekmektedir. Metin, belirli bir iletişim bağlamında, bir ya da birden çok kişi tarafından sözlü 

ya  da  yazılı  olarak  üretilen  anlamlı  bir  yapıdır.  Metin  çok  farklı  düzeylerde  dille  iletişimde 

bulunmak  amacıyla  cümlelerden  oluşan,  cümlelerle  oluşturulan  anlatma  ve  anlaşma  aracıdır. 

Metni  tarif  eden  bu  ifadelerde  iletişim  kelimesi  önem  taşımaktadır.  İletişimin  gerçekleşmiş 

olması için onun işlevini yerine getirmiş olması mantıksal bir çıkarımdır).Metin içindeyazımsal 

ürünlerin bağlaşık ve tutarlı olması dilin işlevselliği açısından çok önemlidir. Bir cümlede veya 

metinde,  kelimelerin  dil  bilgisi  kurallarına  göre  bir  araya 

gelmesi  ve 

kullanılmasına bağlaşıklık denir. Bunların kendi içindee anlamca birbirlerini karşılamalarına ise 

tutarlılık  diyebiliriz  Charolles,  bir  metnin  tutarlılık  ve  bağdaşıklık  özelliklerini  gösterebilmesi 

için dört kurala uyulması gerektiğinden söz eder. Bunlar, yineleme (Fr. répétition), ilerleme (Fr. 

progression),  çelişkin  olmama  (Fr.  non­contradiction)  ve  bağıntılılıktır  (Fr.  relation)  (aktaran: 

Reichler­Béguelin,  Denervaud,  Jespersen  1990:125­126).‘Metin,  modern  dilbilimde  XX. 

yüzyılın  70’li  yıllarından  beri  onu  oluşturan  dil  birimlerinin  metindeki  ilişkilerine  ve 

sıralamasına  göre  yapısal, söz  konusu dil birimlerinin ifade  ettiği düşünsel kuramlara  göre ise 


256 

 

anlamsal  olarak  incelenmiştir.  Bilgi­  iletişim  çağında  bunun  yanı  sıra,  metnin  işlevselliğinin 



irdelenmesi  de  giderek  ivme  kazanmaktadır.  Çünkü  dil,  gerek  bireylerarası,  gerekse 

toplumlararası iletişimin ve bilgi akımının gerçekleşmesinde en temel araç  görevini herşeyden 

önce  işlevsel  olarak  üstlenmektedir.  İletişim  de,  çeşitli  sosyal  ve  dilsel  görevi  olan  ve  verici 

tarafından hem sözlü hem de yazılı olarak üretilen metinlerden oluşmaktadır. Dilbilimde metnin, 

bugün artık bir temel konu olarak belirlenmesi evresine girilmektedir. Nitekim birçok dilbilimsel 

kuralın  yanısıra, eylemin çatısal­zamansal biçimlenmesi de, temel metin oluşturucu araçlardan 

biri  olarak  ele  alınmaktadır.’  (Zolotova  2002).  Metin  bilim  ise  yazınsal  metnin  toplumsal, 

imgesel vb. Bakımından bilimsel olarak incelenmesi olarak ifadelendirilir. Metin yazılı ve sözlü 

olarak  şekillenmektedir.  Çağdaş  metinbilimi;  bütünlüğe  ve  bağlaşıklığa  sahip  olan  metinlerin 

kuruluş  kurallarına  göre  anlatılananlamsal  kuramları  inceler.  Çalışmamızda  metin  bilimsel 

verilerden  yararlanarak  evrensel  özellikli  anlamsal  kuramların  ekseninde,  işlevsel­anlamsal 

anlamların eşzamanlı düzlem deişlevselliğine göre şu şekilde değerlendirmeye çalışacağız:  

   ‘Temel  bir  dilbilimsel  iletişimsel  birim  olarak  “verici  ↔ileti↔alıcı”  formülü  biçiminde 

tanımlanan  metin  oluşturuculuk,  çağdaş  dil­kullanım  ortamına  göre  yeni  bir  düzlemde  ele 

alınmaktadır. Dolayısıyla metin, çağdaş dilbilimde bir bileşim, bir dilbilimsel­iletişimsel süreç ve 

oluşum  biçiminde,  bileşenlerinin  birbiriyle  birikişmesi  olarak  belirlenmektedir.  Sözkonusu 

birikişmeye  göre  belirlenen  klâsik  “verici↔ileti↔alıcı”  formülü  ise,  metin  bileşenleri 

düzleminde  yeniden  sınıflandırılmaktadır.  Bu  bağlamda  metin  bileşenlerinin  yeni  bir 

tanımlaması ve iletişimsel devresi, düşüncemize göre aşağıdaki şekilde formüle edilebilir:    

a. Verici 

b. Vericinin projeksiyonu 

c. Metin gövdesi veyaileti 

d. Metin projeksiyonu 

e. Alıcı 

(M.Musaoğlu 2002). 

1.  İşlevsel­AnlamsalAlanınaGöreMetninBasitCümceveCümcelerTemelindeYapılandırılması 

      1.1 Basit Cümle ve Cümleler Baz Alınarak 

O,  alışveriş  yapmak  için  süper  markete  gidecek.  Süper  marketten  sebze,  meyve,  vekahvaltılık 

malzemeler alacak. 

METİN1.1.1.1 (G1, Konu11,s.89) 

‘Fatma Hanım’ın Alıveriş Planı’ 

‘Fatma Hanım, öğleden sonra saat üçte işten çıkacak.  O, alışveriş yapmak için süper markete 

gidecek.Süper  marketten  sebze,  meyve,  ve  kahvaltılık  malzemeler  alacak.  Fatma  Hanım 

sebzelerden domates, salatalık, sivribiber, dolmalık biber ve patlıcan alacak. Meyvelerden elma, 

muz, şeftali, erik ve karpuz alacak. O et ve kahvaltı reyonuna da uğrayacak. Kahvaltılıklardan bir 

kilo beyaz peynir, bir kilo yeşil zeytin, kaymak, bir kavanoz reçel, yarım kilo tereyağı ve bir koli 

yumurta alacak. Ayrıca akşam yemeği yapmak için bir kilo tavuk eti ve yarım kilo kıyma alacak. 

Fatma Hanım, çocuklarına çikolata, bisküvi ve sakız alacak. O, alışverişi kredi kartıyla yapmayı 

düşünüyor.’ 


257 

 

Söz  konusu  örnekteki  birinci  tümcedeki  öngönderim  ikinci  tümcedeki  art  gönderimi  anlamsal 



açıdan tamamlıyor. ‘alışveriş yapmak için­ sebze, meyve, ve kahvaltılık malzemeler’bu da öncül 

tümcelerde var olan sözcüklerin,ardıl tümcedeki sözcüklerle somut bir iletişim kurması anlamına 

gelmektedir. Fakat aynı metin içerisinde‘Fatma Hanım, öğleden sonra saat üçte işten çıkacak.O, 

alışveriş  yapmak  için  süper  markete  gidecek.  Aşağıdaki  şekilde  sıralanan  cümlelerde  ise  aynı 

somut  bağlantı  kurulamamaktadır.    ‘saat  üçte  işten  çıkacakve  süper  markete  gidecek’  öncül 

tümce ile ardıl cümle arasında anlamsal yönden somut bir bağlantı yoktur. Yani öncül tümcede 

bize verilen iletiyle ardıl cümle hakkında hzlı bir iletişim kurmamız mümkün gibi değildir.Söz 

konusu  metinde    ‘alışveriş  yapmak  için’  öğesi  öncül  tümcedeki    bilgi  verici  konumundadır. 

Metni okuyan için somut bir gönderim oluşturmaktadır. Buna göre verici: ‘alışveriş yapmak için’ 

öğesidir.Vericinin  okuyucuya  verdiği  mesaj  ise  süpermarketten  bir  şeyler  alınacağıdır.  Metin 

gövdesindeki ileti ise sebze dendiğinde; ardıl cümlelerde var olan ‘domates, salatalık, sivribiber, 

dolmalık  biber  ve  patlıcan’.  Meyve  dendiğinde;  ‘elma,  muz,  şeftali,  erik  ve  karpuz’  ve 

kahvaltılık  dendiğinde  ise;  ‘bir  kilo  beyaz  peynir,  bir  kilo  yeşil  zeytin,  kaymak,  bir  kavanoz 

reçel, yarım kilo tereyağı ve bir koli yumurta’ şeklinde üç farklı ileti somut bir alışveriş anlamını 

taşımaktadır. Metnin ileti ise ‘süpermarkette alışveriş yapmak’ şeklinde ifadelendirilebilir. Alıcı 

ise dili öğrenen veya metni okuyandır. 

Metni  dil  öğretimin  işlevselliği  açısından  ele  alacak  olursak  bazı  eksiklikler  karşımıza 

çıkmaktadır.  Türk  kültürünü  ilk  defa  öğrenen  bir  öğrenci  için  kahvaltılık  kavramı  kendi 

kültüründe,    hedef  dildekini  karşılayacak  bir  öngönderimsel  iletiye  sahip  değildir.  Konumuz 

harici  olduğu  için  bunun  göstergesel  dilbilimle  daha  da  zenginleştirilebileceğini  söyleyerek 

geçiyoruz.  Yani  metne  uygun  resimlerin  ve  imajların  koyulmasından  bahsediyoruz.  Ama  biz 

bunu işlevsel dilbilgisel bir düzlemde anlatmayı hedeflediğimiz için şunları söyleyebiliriz. Türk 

kahvaltı  kültürünün  Türkler  için  taşıdığı  önem  öngönderimsel  bir  tümce  ile  somutlaştırılarak 

iletişim  hızlı  ve  işlevsel  bir  halae  gelebilirdi.  Vericinin  projeksiyonu  diyeceğimiz  bu  ileti  şu 

şekilde olabilirdi:  

‘Fatma  Hanım,  öğleden  sonra  saat  üçte  işten  çıkacak.    O,  alışveriş  yapmak  için  süper 

markete  gidecek.  Süper  marketten  sebze,  meyve,  ve  kahvaltılık  malzemeler  alacak.O  et  ve 

kahvaltı  reyonuna  da  uğrayacak.  Çünkü,  Türkler  için  kahvaltı  yapmak    çok  önemlidir. 

Kahvaltılıklardan bir kilo beyaz peynir, bir kilo yeşil zeytin, kaymak, bir kavanoz reçel, yarım 

kilo  tereyağı  ve  bir  koli  yumurta  alacak.’      gibi  bir  öngönderim  öğesi  daha  sonraki    ardıl 

tümcedeki iletişimi somutlaştırmış olacaktı. ‘Çünkü’ ifadesiyle de metnin iletisine, nedensellik 

işlevsel­anlamsal  açıdan  tamamlayıcılık,  ‘Türkler  için  kahvaltı  yapmak    çok  önemlidir.’  

tümcesiyle  de  metin  içi  iletişimi  işlevsel  ve  hızlı  bir  iletiyle  tamamlamış  oluruz.  ‘çünkü’ 

bağlayıcıyla bileşik cümleler arasında iletişim sağlanmaktadır. Bunu yaparken salt gramer yapısı 

değil  aynı  zamanda  metin  içi  iletiye  uygun,  işlevsel­anlamsal  bütünlüğü  de  dengeleyen 

metinbilimsel­tümcesel düzlem içerisinde bir aktarım sağlanmalıdır. 

Metnin  daha  da  işlevsel­anlamsal  düzlemde  metnin  zenginleştirilmesi  metinbilimsel 

bağlamda  cümle  çözümlemeleriyle  de  sağlanabilir.  Bunun  için  cümle  çözümlemelerinde 

tümevarım  yöntemi uygulanmalıdır. Zira işlevsel dilbilgisel kuramda ve  modern metinbilimsel 


258 

 

uygulamalarda,  klasik  dilbilgisel  uygulamalarda  olduğu  gibi  tümdengelim  değil,  tümevarım 



yöntemi  uygulanır.  Metinbilimsel  cümle  çözümlemelerinde  öğelerin  isminden  çok  işlevleri  ve 

kullanım alanları öğrencilere kavratılmak istenir. Bu çözümlemelerdeki oluşturulacak tümcesel 

yapılar;  metinbilimsel­tümcesel  kriterler  uygun  işlevsel­anlamsal  bütünlüğü  sağlamış,  hızlı 

iletişim iletilerine sahip olmalıdır. 

 

Metinleri ardıl sıralamaya göre  gösterecek olursak: 



 

İleti 1: ‘Fatma Hanım, öğleden sonra saat üçte işten çıkacak. ’   

Tümceye sorular sorarak   öğeleri  tespit ederek eksik iletiyi bulmaya çalışalım. 



Cümle kimin hakkında?         Fatma Hanım. 

Kim  işten çıkacak?                 Fatma Hanım. 

Ne zaman işten çıkacak?(öğleden sonra saat üçte) 

Kiminle gitti? 

 

 (cümle içi iletiden dolayı, kendisi (yalnız gitti) 



Fatma hanım ne iş yapıyor?  Bilgi yok 

Fatma Hanım nerede çalışıyor? Bilgi yok 

Eksik iletiler:Fatma Hanım nerede çalışıyor?, Fatma hanım ne iş yapıyor? 

Zenginleştirilmiş işlevsel-anlamsal tümce: 

  Fatma Hanım, öğleden sonra saat üçte okuldan çıkacak. 



Sonuç  1:  Yeni  kurulan  cümleyle  hem  Fatma  Hanım’ın  nerede  çalıştığını  hem  de  metin  içi 

iletiyle  

O’nun öğretmen olabileceği öngönderimi verilmiştir. Art gözderimlerdeki yapılacak olan  

zenginleştirilmiş  iletilerde  yaptığı  iş  daha  hızlı  bir  iletişim  sağlanarak  ifadelendirilmiş 

olacaktır. 

 

Vericinin iletisi: ‘O, alışveriş yapmak için süper markete gidecek.’ 

Tümceye sorular sorarak   öğeleri  tespit ederek eksik iletiyi bulmaya çalışalım. 

Cümle kimin hakkında?         Fatma Hanım. 

Kim markeye gitti?                  Fatma Hanım. 

Ne zaman gitti?                       (öngönderimsel iletiden dolayı, öğleden sonra veya saat üçten 

sonra) 


Kiminle gitti? Kendisi (yalnız gitti) 

Neyle gitti?Bilgi yok 

Tam olarak ne zaman gitti? Bilgi yok 

Eksik iletiler:  Neyle gitti?, Tam olarak ne zaman gitti?       

Zenginleştirilmiş işlevsel-anlamsal tümce: 

Fatma Hanım, alışveriş yapmak için saat dörtte arabayla süpermarkete gidecek. 



Sonuç  2:  Vericinin  projeksiyonunu  genişletecek  olan  bu    yeni  öğeler    metin  iletisini  ve 

projeksiyonu  



259 

 

da zenginleştirerek ‘alıcı’nın yani öğrencinin dili öğrenmeyle ilgili olan iletişimini ve dilin  



kullanımını (işlevini) daha üst seviyeye taşıyacaktır. Metinbilimsel­tümcesel yapıdaki işlevsel­ 

anlamsal alandaki bu değişiklikler işlevsel dilbilimsel düzleme de uygunluk göstermektedir. 



 

 

İleti 2: ‘ Fatma Hanım sebzelerden domates, salatalık, sivribiber, dolmalık biber ve patlıcan 

alacak.’   

Tümceye sorular sorarak   öğeleri  tespit ederek eksik iletiyi bulmaya çalışalım. 



Cümle kimin hakkında?         Fatma Hanım. 

O ne alacak?domates, salatalık, sivribiber, dolmalık biber ve patlıcan 

Nereden alacak?  ( cümle içi iletiden dolayı,  süper marketten )  

Ne zaman alacak?   

    (cümle içi iletiden dolayı, saat dörtten sonra  ) 



Kimle alacak?(cümle içi iletiden dolayı, kendisi (yalnız gitti) 

Ne kadar alacak?                      Bilgi yok 

Nereden alacak?                       Bilgi yok 

Eksik iletiler:Ne kadar alacak?,Nereden alacak?                          

Zenginleştirilmiş işlevsel-anlamsal tümce: 

 ‘ Fatma Hanım sebze  reyonundan   2 kilo domates, 1 kilo salatalık, 1 kilo sivribiber, yarım 

kilo  

dolmalık biber ve 1 kilo patlıcan alacak.’   




1   ...   28   29   30   31   32   33   34   35   ...   78


©emirsaba.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал