Аралық ғылыми­практикалық конференция II том



жүктеу 8.09 Mb.

бет33/78
Дата22.12.2016
өлшемі8.09 Mb.
1   ...   29   30   31   32   33   34   35   36   ...   78

Sonuç 3: Yeni kurulan cümleyle hem Fatma Hanım’ın  ne kadar ve nereden  sebze alacağı  

belirtilmiş  olup,tam  bir    ön  gönderim  iletisi  sağlanmıştır.    Sebzelerden  sözcüğü  çıkartılarak 

yerine  

sebze reyonu iletisi koyulmuştur.  

 

İleti 3: ‘Meyvelerden elma, muz, şeftali, erik ve karpuz alacak.  ’   

Tümceye sorular sorarak   öğeleri  tespit ederek eksik iletiyi bulmaya çalışalım. 



Cümle kimin hakkında?         Fatma Hanım. 

O ne alacak?elma, muz, şeftali, erik ve karpuz 

Nereden alacak?                      ( cümle içi iletiden dolayı,  süper marketten )  

Ne zaman alacak?   

    (cümle içi iletiden dolayı, saat dörtten sonra  ) 



Kimle alacak?(cümle içi iletiden dolayı, kendisi (yalnız gitti) 

Ne kadar alacak?                      Bilgi yok 

Nereden alacak?                        Bilgi yok 

Eksik iletiler:Ne kadar alacak?,Nereden alacak?                         

Zenginleştirilmiş işlevsel-anlamsal tümce: 

‘ Fatma Hanım, meyve reyonundan da 3 kilo elma, 2 kilo muz, 2 kilo şeftali, 1 kilo erik ve 1 

tane karpuzalacak. 


260 

 

Sonuç  4:  Yeni  kurulan  cümleyle  hem  Fatma  Hanım’ın    ne  kadar  meyve  alacağı  belirtilmiş 

olup, tam bir  ön gönderim iletisi sağlanmıştır. ‘de’ bağlacı kullanılarak metin içi iletişimde ön 

gönderimsel öğe ile art gönderimsel öğe arasındaki ardıllık sağlanmıştır. Meyvelerden sözcüğü 

çıkartılarak yerine sebze reyonu iletisi koyulmuştur. 

 

Genişletilmiş Verici Projeksiyonu:    Çünkü,  Türkler için kahvaltı yapmak  çok önemlidir. 



Cümle kimin hakkında?         Fatma Hanım. 

O ne alacak?                             (cümle içi iletiden dolayı, biliyoruz) 

Nereden alacak?                      ( cümle içi iletiden dolayı,  süper marketten )  

Ne zaman alacak?   

    (cümle içi iletiden dolayı, saat dörtten sonra  ) 



Kimle alacak?(cümle içi iletiden dolayı, kendisi (yalnız gitti) 

Ne kadar alacak?                     (cümle içi iletiden dolayı, biliyoruz) 

Sonuç: Çünkü,  Türkler için kahvaltı yapmak  çok önemlidir. Kahvaltılıklardan bir kilo beyaz 

peynir, bir kilo yeşil zeytin, kaymak, bir kavanoz reçel, yarım kilo tereyağı ve bir koli yumurta 

alacak.’      gibi  bir  öngönderim  öğesi  daha  sonraki    ardıl  tümcedeki  iletişimi  somutlaştırmış 

olacaktır.  ‘Çünkü’  ifadesiyle  de  metnin  iletisine,  nedensellik  işlevsel­anlamsal  açıdan 

tamamlayıcılık,  ‘Türkler  için  kahvaltı  yapmak    çok  önemlidir.’    tümcesiyle  de  metin  içi 

iletişimi işlevsel ve hızlı bir iletiyle tamamlamış oluruz. ‘çünkü’ bağlayıcıyla bileşik cümleler 

arasında iletişim sağlanmaktadır. Bunu yaparken salt gramer   yapısı değil aynı zamanda metin 

içi  iletiye  uygun,  işlevsel­anlamsal  bütünlüğü  de  dengeleyen  metinbilimsel­tümcesel  düzlem 

içerisinde bir aktarım da sağlanmıştır.  

 

İleti 4: ‘O et ve kahvaltı reyonuna da uğrayacak.’   

Tümceye sorular sorarak   öğeleri  tespit ederek eksik iletiyi bulmaya çalışalım. 

Cümle kimin hakkında?         Fatma Hanım. 

O ne alacak?                            ( cümle içi iletiden dolayı biliyoruz) 

Nereden alacak?                      ( cümle içi iletiden dolayı,  süper marketten )  

Ne zaman alacak?   

Bilgi yok. 



Kiminle gitti?(cümle içi iletiden dolayı, kendisi (yalnız gitti) 

Ne kadar alacak?( cümle içi iletiden dolayı biliyoruz) 

Nereye uğrayacak?et ve kahvaltı reyonuna. 

Eksik iletiler: Ne zaman alacak? 

Zenginleştirilmiş işlevsel-anlamsal tümce: 

 O, daha sonra et ve kahvaltı reyonuna da uğrayacak.’   



Sonuç  4:Yeni  kurulan  cümleyle    art  ve    ön  gönderimsel  ileti  bütünlüğü    sağlanmıştır. 

‘Daha  sonra’  zaman  edatı  kullanılarak  metin  içi  iletişimde  ön  gönderimsel  öğe  ile  art 

gönderimsel öğe arasındaki ardıllık sağlanmıştır. 

 

İleti 5: ‘Kahvaltılıklardan bir kilo beyaz peynir, bir kilo yeşil zeytin, kaymak, bir kavanoz 



261 

 

reçel, yarım kilo tereyağı ve bir koli yumurta alacak.     ’ 



Tümceye sorular sorarak   öğeleri  tespit ederek eksik iletiyi bulmaya çalışalım. 

Cümle kimin hakkında?         Fatma Hanım. 

O ne alacak?                            ( cümle içi iletiden dolayı biliyoruz) 

Nereden alacak?                      ( cümle içi iletiden dolayı,  süper marketten )  

Ne zaman alacak?                 (cümle içi iletiden dolayı,   daha sonra)        

Kiminle gitti?(cümle içi iletiden dolayı, kendisi (yalnız gitti) 

Ne kadar alacak?                     bir kilo beyaz peynir, bir kilo yeşil zeytin, kaymak, bir 

kavanoz reçel, yarım   kilo tereyağı ve bir koli yumurta 



Nereye uğrayacak?( cümle içi iletiden dolayı,et ve kahvaltı reyonuna. 

Eksik iletiler:Yok. 

Zenginleştirilmiş işlevsel-anlamsal tümce: Yok. 

 

Sonuç  5:Daha Önceki  iletilerle;  art ve  ön gönderimsel ileti bütünlüğü  sağlandığı için ek 

yapılmamıştır.     

 

İleti 6: ‘Ayrıca akşam yemeği yapmak için bir kilo tavuk eti ve yarım kilo kıyma alacak.     ’   

Tümceye sorular sorarak   öğeleri  tespit ederek eksik iletiyi bulmaya çalışalım. 



Cümle kimin hakkında?         Fatma Hanım. 

O ne alacak?                              tavuk eti ve kıyma 

Nereden alacak?                      ( cümle içi iletiden dolayı,  süper marketten )  

Ne zaman alacak?                 (cümle içi iletiden dolayı,   daha sonra)        

Kiminle gitti?(cümle içi iletiden dolayı, kendisi (yalnız gitti) 

Ne kadar alacak?                      bir kilo ve yarım kilo  

Nereye uğrayacak?( cümle içi iletiden dolayı,et ve kahvaltı reyonuna) 

Eksik iletiler:Yok. 

Zenginleştirilmiş işlevsel-anlamsal tümce: Yok. 

Sonuç  6:Daha önceki  iletilerle;  art ve  ön  gönderimsel ileti bütünlüğü   sağlandığı için  ek 

yapılmamıştır.     

 

İleti 6: ‘ Fatma Hanım, çocuklarına çikolata, bisküvi ve sakız alacak.’ 

Tümceye sorular sorarak   öğeleri  tespit ederek eksik iletiyi bulmaya çalışalım. 



Cümle kimin hakkında?         Fatma Hanım. 

O ne alacak?çikolata, bisküvi ve sakız 

Nereden alacak?                      ( cümle içi iletiden dolayı,  süper marketten )  

Ne zaman alacak?   (cümle içi iletiden dolayı,   daha sonra)        

262 

 

Kiminle gitti?(cümle içi iletiden dolayı, kendisi (yalnız gitti) 



Ne kadar alacak?                      bir kilo ve yarım kilo  

Neyle yapacak?                  Kredi kartıyla. Art gönderimsel, öğe metnin iç iletisinde var olan 

iletişimi ve ön gönderimleri bütünleyici bir görevdedir. 



Kimlere alacak?                          Çocuklarına.  

Nereye uğrayacak?( cümle içi iletiden dolayı,et ve kahvaltı reyonuna) 

Eksik iletiler:‘Öğrencilerine’ 

Zenginleştirilmiş işlevsel-anlamsal tümce: 

Fatma Hanım, çocuklarına ve öğrencilerine çikolata, bisküvi ve sakız alacak.     



 

Sonuç  7:Art  gönderimsel  öğe  ile  ön  gönderimsel  iletinin  bütünlüğünü  sağlamak  için 

‘öğrencilerine’ sözcüğünü ekliyoruz. Böylece daha önce okuldan çıktığını söylediğimiz ‘Fatma 

Hanım’ iletisinin durumunu somutlaştırmış oluyoruz 

 

 



Zenginleştirilmiş İşlevsel-Anlamsal Metin 

Fatma Hanım’ın Alışveriş Planı 

‘Fatma Hanım, öğleden sonra saat üçte okuldan çıkacak.  O, alışveriş yapmak için saat 

dörtte arabayla süpermarkete gidecek.Fatma Hanım sebze  reyonundan  2 kilo domates, 1 kilo 

salatalık, 1 kilo sivribiber, yarım kilo dolmalık biber ve 1 kilo patlıcan alacak.  Fatma Hanım, 

meyve reyonundan da 3 kilo elma, 2 kilo muz, 2 kilo şeftali, 1 kilo erik ve 1 tane karpuzalacak.  

O, daha sonra  et ve kahvaltı reyonuna da uğrayacak.Çünkü,  Türkler için kahvaltı yapmak  çok 

önemlidir.  Kahvaltılıklardan  bir  kilo  beyaz  peynir,  bir  kilo  yeşil  zeytin,  kaymak,  bir  kavanoz 

reçel, yarım kilo tereyağı ve bir koli yumurta alacak.   Ayrıca akşam yemeği yapmak için bir kilo 

tavuk  eti  ve  yarım  kilo  kıyma  alacak.  Fatma  Hanım,  çocuklarına  çikolata  ve  bisküvi, 

öğrencilerine de sakız alacak. O, alışverişi kredi kartıyla yapmayı düşünüyor.’ 

  Türkçe’nin  dilbilimsel­  iletişimsel  dizgesi,  ünlülerin  ve  ünsüzlerin  ses  uyumuna, 

eklemeli­  kelime  bileşikleşmeli  yapısına,  tümcesel  bileşimlerinin(öğelerinin  )  “özne+  nesne+ 

yüklem”  sıralamasıyla  elde  edilir.Ama    daha  geniş  bir  düzlemedeki  “tümleç+  özne+  tümleç+ 

nesne+  tümleç+  yüklem”  nitelikli  genişleyen  standart  sözdizimsel  sıralanmasına  göre 

belirlenebilir.  Zenginleştirilmiş metindeki   sıralamada bunu da görebiliriz: 

Çünkü,  Türkler için kahvaltı yapmak  çok önemlidir. 

Çünkü(tümleç)+ 

 

Türkler(özne) 



için+ 

kahvaltı 

yapmak 

(nesne)+ 



çok 

(tümleç)+önemlidir(yüklem). 



Sonuç: Elde edilen yedi farklı tespitten sonra şunları söyleyebiliriz. Türkçe’nin yabancı 

dil  olarak  Türkiye’de  ve  diğer  ülkelerde  eğitimi  ve  incelenmesi  sonucunda  kazanılan 



263 

 

deneyimlere  uygun  bir  kitap  metninin  örneğini;  işlevsel­anlamsal  yönden  zenginleştirilmiş  ve 



metinsel  bağlamda  iletişimi  arttırılmış  bir  şekilde  uygulayarak  daha  hızlı  ve  iletişime  açık  bir 

metin  elde  edilmiştir.  Metinbilimsel­tümcesel  düzlemde  metin;  işlevsel­anlamsal  bağlamda 

zenginleştirilerek,  metnin  ardıl  sıralaması  işlevsel  dilbilgisi  yönteminin  ön  ve  art  gönderimsel 

bütünlüğü içinde  yeniden  düzenlenmiştir. Metnin en son haliyle; verici  somutlaşmış, vericinin  

projeksiyonu metin iletisini hızlandırarak, metnin projeksiyonunu alıcının daha hızlı anlamasını 

ve  işlevsel  olarak  kullanmasını  sağlayacak  şekle  dönüştürmüştür.Metne  ‘çünkü’  sözcüğünü 

ekleyerek  nedensellik,  kahvaltının  Türkler  için  önemi  vurgulanarak  vericinin  projeksiyonu 

genişletilerek verici­ileti­alıcı arasındaki iletişimsel yapı daha işlevsel bir hale dönüştürülmüştür. 

Metin  içi  bağlaşıklık  ve  tutarlılık;  metnin  gövdesi  ve  verici­alıcı  iletişiminin  işlevsel­anlamsal 

bağlamda  sağlanmasından  dolayı,  işlevsel  dilbilgisi  çerçevesinde  metinbilimsel­tümcesel 

düzlemde    yapılmış  olan  cümle  çözümlemeleri  ve  zenginleştirmeleri    somut  iletilerle 

ispatlanmıştır. 

 

Kaynakça: 

1 Korkmaz, Zeynep,(1992), Gramer Terimleri Sözlüğü, TDK Yay., Ankara. 

2 Yı ld ı z, Cemal, (2003), Ana Dili Öğretiminde Ça ğda ş  Yakla şı mlar veTürkçe Ö ğretimi, 

PegemA Yay., Ankara. 

3 Güneş, Firdes,(2013), İşlevsel Dilbilim Yaklaşımıyla Türkçede Sözcük Türleri Üzerine , Dil ve 

Edebiyat Eğitimi  Dergisi, 2(7), 71­92. 

4  Börekçi,Muhsine,(2013),Atatürk  Üniversitesi  Kâzım  Karabekir  Eğitim  Fakültesi  ,  Dil  ve 

Edebiyat Eğitimi Dergisi, 2(7), 93­102. 

 5 Tepeli,Yusuf,(2009),Akdeniz Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türkçede Özne Belirtme Ve Özne 

Yükleme: İşlevsel Dilbilgisi Çerçevesinde Bir Çalışma. 

6 G. Songül, Ercan­Özge, Can Bakırlı,(2009), Dil Dergisi,Sayı: 143, Ocak­Şubat­Mart 2009. 

7 Selçuk, Bilge Kağan,(2013), İşlevsel Dilbilgisi Çerçevesinde Kırgızcada Ettirgenliğin İşlevsel­

Anlamsal Alanı  International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish 

or Turkic Volume 8/1 Winter 2013, p.2241­2256, ANKARA­TURKEY 

8 İşcan, Adem, (2007), İşlevsel Dilbilgisinin Türkçe Öğretimindeki  Yeri, Atatürk Üniversitesi, 

Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sayı :1,s:253­258.  

9  Bondarko  A.V.,  Funksionalnayagrammatika,  Leningrad  “Nauka”,  (İşlevselDilbilgisi); 

(İşlevselDilbilgisininTemelleri, kp. İşlevselDilbilgisiTeorisi);  

10  Templer,  Bill,(2002),  Türkiye’deki  Avrupa  Dilleri  Dosyası[European  language  portfolio 

(ELP)] ve Yabancı Dil Olarak Türkçe: Avrupa Konseyi’nden Öğreticinin Yetkileri İçin Uygun 

Bir Amaç Oluşturma, Dil Dergisi, Sayı: 113 Mart­ Nisan s. 24­32.  

11 Musaoğlu, Mehman,(1999), Çağdaş Lengüistik ve Türk Dili Bilimi, 3. Uluslararası Türk Dil 

Kurultayı, Ankara, s. 775­779. 23­27. 

12 Akbayır, Sıddık, (2005), Metin Bilgisi, Deniz Kültür Yayınları 3. baskı, Samsun. 

13 Günay, Doğan, (2004), Dilveİletişim, Multilingual,İstanbul. 

14  Uzun, Engin N., (2006), BiçimBilim: TemelKavramlar, PapatyaYayıncılıkEğitim, İstanbul. 



264 

 

СЕКЦИЯ 9 



SESSION 9 

 

Заң ғылымдарының қазіргі жағдайы және даму мәселелері 

Current state and problems of development of legal sciences 

Hukuki ilimlerin güncel durumu ve gelişmesi ileilgili meseleler 

Современное состояние и проблемы развития юридических наук 

 

УДК 340­11 



Ағдарбеков Т. 

з.ғ.д., ҰҒА академигі, С.Демирель университетінің профессоры 

 

ҚАЗАҚ  ХАЛҚЫНЫҢ  ҰЛТТЫҚ  МЕМЛЕКЕТТІЛІГІНІҢ  ФЕОДАЛИЗМ 

НЕГІЗІНДЕГІ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 

 

      



Аннотация:  В данной работе главной задачей, является давать новые оценки об 

особенностях  возникновения  национальной  государственности  народов  Средней  Азии  и 

Казахстана  на  основе  феодолизма,  но  и  объяснить  прошлое  в  соответствии  требованиям 

нового  времени,  то  есть  используя  новые  факты  указать,  еще  какие  фокторы 

непосредственно  оказали  влияние  на  возникновение  национальной  государственности 

данного региона, чтобы планировать перспективу ее дальнейшего развития.  

     

Ключевые слова: Государство, право, национальное государство, феодолизм. 

 

   Тəуелсіздігіміздің  25  жылдық  мерейлі  тойы  қарсаңында    Орта  Азия  мен  Қазақстандағы 



көшпелі  халықтардың        ұлттық    мемлекеттілігінің    пайда  болуы  мен  дамуы  туралы 

теорияларға  жаңаша  сараптама  жасап,  оларды  іске  асыру  кезеңдеріндегі  ерекшеліктерге 

ғылыми­теориялық  баға  беріп,  ұлттық  мемлекттілігіміздің  болашақтағы  дамуын 

жобалауымыз ғана емес, өткенді бүгінгі күнге сай жаңаша түсіндіру болып табылады жəне 

көшпелі  халықтардың  мемлекеттерінің  пайда  болуына  тікелей  əсер  еткен  бұрынғы 

факторлардан басқа да жаңа факторларды ескеріп толықтыру қажеттігі туындады. 

    Елбасымыз Н.А.Назарбаев  «Тарих толқынында»  атты еңбегінде  «Дербес мемлекет құру 

туралы  ғасырлар  бойы  армандап  келген  мақсатын  жүзеге  асырып,  оны  нақты  мазмұнмен 

толықтыра түсетін кезеңге жетті» деп жəне ұлттық­мемлекеттілік құрылысы туралы қандай 

проблемаларға  көңіл  аудару  керектігін  нақты  атап  көрсетті:  «Сонымен  қатар  ұлттық­

мемлекеттілік құрылыстың барысында пайда болатын табиғи қарама­қайшылықтарды жеңе 

отырып,  одан  əлдеқайда  кең  көлемді  проблемаларды  да  айқын  көре  білу  қажет,  ал  ол 

проблемаларды  шешу  егемендікті  нығайта    түсу  міндеттерін  нақты  іс  жүзінде  орындап 

шығуға көмектесетін болады» деді. 

   Сондықтан,Қазақстандағы  ұлттық  мемлекетіміздің  əрі  қарай  құқықтық  мемлекет  құру 

процессіндегі басты қажеттілік  «ұлт мəселесіне қатысты жалпы үрдісті  танып түсіну, сөз 

жоқ, қажет. Мұнсыз мемлекеттік дамудың  логикасын бажайлау мүмкін емес»[1].           

    


  Орта  Азия  мен  Қазақстандағы  көшпелі    халықтардың  мемлекеттілігінің  пайда 

болуы мен дамуын алғашқы рет зерттеген көрнекті ғалымдар: А.Чулошников [2], Г.А.Попов 

[3],  Н.А.Логутов  [4]  жəне  Л.П.Потапов  [5],  буржуазиялық  методология  негізінде, 

қазақтардың,  қырғыздардың,түрікмендердің  жəне  басқа  да  көшпелі  халықтардың    ХХ  

ғасырға дейін тек  рулық қоғамда ғана өмір сүргендігі туралы қортындыға келген [6]. 


265 

 

    



Бұл ғылыми теориялық қортындының мазмұнына үңілсек, көшпелі жəне жартылай 

көшпелілер,  негізінен  мал  шаруашылығымен  шұғылданған,  оларда  революцияға  дейін 

үстемдік  еткен  тек  рулық  қар  ым­қатынас,таптарға  бөлінбеген,таптық  күрес  жəне  таптық 

қанаушылық болмаған [7] деген тұжырымға келіп саяды. 

   Кеңестік  басқару  кезіндегі  көрнекті  ғалымдардың  қортындылары  көп  уақытқа  дейін 

ғылыми­теориялық  зерттеулерде  басшылыққа  алынып,  ұлттардың  ұлттық  мемлекетінің 

құрылуына зияндық ықпалын тигізді. 

    Көшпенділердің  рулық    құрылымы  жөніндегі  бұл  теория  ғалымдардың  кейінгі 

зерттеулерінде  көрініс  тауып,  қате  «теория»  болғандығы  дəлелденді.  Г.Тоғжановтың  «О 

казахском  ауле»,  П.В.Погорельскийдің  жəне  В.С.Башраковтың  «Экономика  кочевого  аула  

Киргизстана»  жəне  басқалардың  еңбектерінде  мал  баққан  көшпелі  халықтардағы  таптың 

болғаны  жəне  таптық  қарым­қатынастың  қоса  дамығандығы  толық  дəлелденген.Ташкент 

қаласындағы  1954  жылы  шақырылған,белгілі  ғалымдар  қатынасқан  ғылыми  сессияда  күн 

тəртібіндегі  қаралатын  негізгі  мəселелердің  объектісінде,  Орта  Азия  жəне  Қазақстандағы 

патриархалы­феодалдық  қатынастардың  негізін  жəне  көшпелі  қазақ  қоғамындағы 

феодалдық  қатынастардың  ерекшелігін  ғылыми  тұрғыдан  терең  деңгейде  жан­жақты 

ғылыми­теориялық талқылау көзделді. 

    Белгілі  ғалымдар:  В.Ф.Шаяхметов,  С.И.Ильясов  жəне  экономист  С.Е.Толыбеков  [8],өз 

идеяларын  ортаға  салып,  көшпелі  халықтардағы  қоғамдық  ерекшеліктердің  үстемдігін 

қолдады.  Сессия  барысында  көшпелілердің  қоғамдық  ерекшеліктеріне,  маңыздылығына 

көңіл аударылып, ғылыми­теориялық талқылауға қатынасқандардың көпшілігінің пікірлері 

бойынша,  Орта  Азия  мен  Қазақтандағы  сол  кезеңдердегі  көшпелілер  қоғамындағы 

қалыптасқан  ерекше  феодалдық  формация  концепциясы  мойындалды  [9].  Ғалымдар 

В.Ф.Шаяхметов, С.И.Ильясов, С.Е.Толыбеков, көшпенділердегі феодалдық  қатынастардың 

ерекшелігін, феодалдық эксплуатацияның экономикалық жəне феодалдық қанаудың негізін 

құрайтын  жерге  меншіктіктің  жоқтығынан  көрді.  Олардың  пікірі  бойынша,  феодалдық 

меншіктілік жер мен жайылымға емес,малға ғана феодалдық меншіктілік болуы тиістілігін 

қолдаған[10].  Бірақ  сессияға  қатынасушылар  ғалымдардың  жоғарыдағы  пікірлеріне  қарсы 

шығып,  көшпенділердің  негізгі  өндіріс  құралдарына  жердің  жататындығын,  ал  қоғамдық 

қатынастардың негізіне, отырықшы тайпалардағыдай феодалдық меншіктіліктің тек  жерге 

ғана қатынастылығын мойындаған жəне патриархалды феодалдық қатынастарды, сессияға 

қатынасушылардың  пікірлері  бойынша  феодалдық  екендігі  мойындалған  жəне  олардың 

феодализмге тəн экономикалық заңдар негізінде дамитындығы айтылған. 

   Такшкенттегі  1954  жылғы  ғылыми­теориялық  сессия  Орта  Азия  мен  Қазақстандағы 

көшпелі  халықтар  мемлекеттілігінің  алғышарттары,  ерекше  феодалдық  формация  туралы 

қортындыларының  маңыздылығын  басқа  да  белгілі  ғалымдар  Л.Гумплович  жəне 

Б.Я.Владимирцов қолдаған. 

   Мысалы  Л.Гумплович  көшпелілердегі  феодализмнің  ерекшеліктерін  айта  келіп,  «біз 

мемлекеттің  ең  маңызды  бөлігі  таптар  мен  сословиялардың  пайда  болғандығын 

мойындаймыз.Сондай тайпалардан мемлекет пайда болды. Тек солар ғана мемлекеттің алғы 

шарттары  бола  алады»  [11]  деген  қорытынды  жасайды.  Б.Я.Владимирцов    «Көшпелі 

феодализм»    еориясында  көшпелілердегі  париархалды­феодалдық  қатынастар  –  ерекше 

феодализм жəне отырықшы, жер өңдеуші халықтардың феодализмінен мүлдем өзгеше жəне 

«ерекше өндіріс жолын» [12] құрайтындығын атап көрсеткен. 

    

Сонымен,  ғылыми­теориялық  негізде,көшпелілердегі  патриархалды­феодалдық 



қатынастар  жеткілікті  түрде  тұрақты  болды  жəне  феодалдық  қатынастар  пайда  болып, 

266 

 

рулық  алғашқы  қауымдық  құрылыстың  ыдырауына  сəйкес  дамыды  [13].  «Қазақстан  осы 



ғасырдың  бас  кезіне  дейін  тарих  көшінің  табиғи  даму  жолында  қалыптасқан 

құндылықтарымен  біте  қайнасқан  тұтастығын  сақтай  білген  дəстүрлі  көшпелі  қоғам 

еді»[14]. 

     


Ал  көшпелі  халықтардың  мемлекеттілігінің  пайда  болуындағы  негізгі  факторға, 

əрдайым  өз  ерекшелігімен  сақталып  келген  патриархалды  жанұя  мен  ауылды  жəне  əдет­

ғұрыпқа сіңген адамгершілік тұтастықты жатқызуға болады. «Жанұяның бұл сияқты үлгісі 

тарихи  жаралымының  табиғи  негізін  құраған,  одан  əрі  қауым,  ру,  тайпа,  тайпалар 

одағы,жүз, ең соңында қазақ халқы болып, табиғи қоғамдастыққа ұласып отырған»[15]. 

 

Пайдаланылған әдебиеттер: 

1 Назарбаев Н.Ə. Тарих тоқынында.Алматы,1999. 

2 Чулошников А. Очерки истории казак­киригизского народа...Оренбург. Ч.1. 1924 

3 Попов Г.А. Очерки по истории Якутии. Якутск,1924. 

4  Логутов  Н.А.  Очерк  родового  быта  казахов...  «Записки  Семипалатинского  отдела 

общества изучения Казахстан»,1929. 

5  Потапов  Л.П.  О  сущности  патриархально­феодальных  отношений  у  кочевых  народов 

Средней Азии и Казахстана//Материалы конференции. Такент,1955. 

6  Семенюк  Г.И.  Проблемы  истории  кочевых  племен  и  народов  периода  феодализма. 

Калинин,1974. 7­бет. 

7 Попов Л.П. Там же 

8  Тогжанов  Г.  О  казахском  ауле.  Кзыл­Орда,1927;  Погорельский  П.В.  и  Башраков  В.С. 

Экономика кочевого аула Киргизстана. М. 1930. 

9 Материалы научной сессии.Такент,1954. 50­60 беттер. 

10  Семенюк  Г.И.  Проблемы  истории  кочевых  племен  и  народов  периода  феодализма. 

Калинин.1974. 11­бет 

11 Бұл да сол жерде.12­бет 

12 Гумплович Л. СПб.1910.47,120­121­беттер 

13  Владимирцов  Б.Я.  Общественый  строй  монголов.Монгольский  кочевой  феодализм.  Л. 

1934.10­11­беттер. 

14 Материвалы Ташкентской научной сессии.133­бет. 

15 Назарбаев Н.Ə. Тарих толқынында. Алматы,1999 23,33­беттер. 

 

УДК  336. 741. 28 




1   ...   29   30   31   32   33   34   35   36   ...   78


©emirsaba.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал