Қазақстан республикасы бiлiм және ғылым министрлiгi еуразия гуманитарлық институты



жүктеу 5.18 Mb.
Pdf просмотр
бет9/68
Дата11.01.2017
өлшемі5.18 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   68

А. С. Caрсекеев 

Б. С. Нұрлыбекова 

Астана қ. 

 

ОҚУШЫЛАРДЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТТЕРІН                   



ДАМЫТУДАҒЫ ЛОГИКАЛЫҚ ЕСЕПТЕРДІҢ ОРНЫ 

 

Қазіргі кезде техника мен ғылымның даму деңгейі  әрбір  адамға сапалы және терең 



білімнің,  іскерліктің  болуын  қамтиды.  Оқушының  белсенді  шығармашылықпен  жұмыс 

істеуін  және  кеңінен  ойлауға  қабілетті  болуын  талап  етеді.  Логикалық  шығармашылық 

тапсырмалар  оқушыларды  ізденушілікке  әкеліп,  білім  сапасын  көтеруге,  есте  сақтау 

қабілетінің  артуына  мүмкіндік    береді.  Еліміздің  әлеуметтік-экономикалық,  ғылыми-

техникалық  үрдістері  жастардың  белсенді,  ұдайы    шығармашылықпен  жұмыс  істейтін 

және  кең  ауқымды    ойлауға  қабілетті  болуын  керек  етеді.  Мектеп  деңгейіндегі  оқу 

үрдісінің  негізгі  мақсаты  –  арнайы  педагогикалық  әдістемелер    арқылы  жүйелі  және 

мақсатты  түрде  балалардың  қызығушылығын,  шығармашылықпен  ойлауын  дамыту, 

ғылыми көзқарасы мен белсенділігін нығайту [1,46]. 

Логикалық  сұрақтар  ойдың  дамуына,  өзінше  пікір  айтуға  итермелейтін  бірден-бір 

тиімді  әдіс.  Логикалық  тапсырмалар  балаларды  өз  бетінше  жұмыс  істеуге  мүмкіндік 

береді,  ептілік  пен  шеберлікке  қарай  баулиды.  Сондықтан  да  мектептегі  оқу  процесінің 

негізгі  мақсаты  арнайы  педагогикалық  әдістермен  мақсатты  және  жүйелі  түрде 

оқушылардың  интеллектік,  шығармашылық  ойлауын  дамыту,  ғылыми  көзқарасы  мен 

белсенділігін  қалыптастыру.  Математиканы  оқыту  процесінде  мәселені  талдай  білуге, 

нақтылауға,  ұғымдарды  анықтауға,  ой  қорытындылар  жасауға,  дәлелдеуге  логикалық 

ойлау  қабілеттері  ұлғайтыла  береді.  Формальды  логика  көмегімен  қандай  да  болмасын 

тұжырымдардың  ақиқаттылығы  туралы  ақпарат  алу  мүмкіндігі  алынады  [1,20].  Ол  үшін 

әдетте,  тұжырымның  логикалық  құрылымы  анықталып  дәлелдеу  процесі  әртүрлі 

логикалық  теңдеулерге  келтіріледі.  Сондықтан  шешімдері  логикалық  теңдеулерге 

келтірілетін  логикалық  құрылымды  мәселе  есептердің  оқушылардың  шығармашылық 

қабілеттерін  дамытудағы  мәні  зор.  Оқушылардың  танымдық  қызығушылығын  арттыру 

мақсатында  логикалық  есептің  мәтінін  құру  үшін  біз  қазақ  ауыз  әдебиетіндегі  ертегілер 

көмегіне  жүгіндік. Жұмыстың нәтижесін «Қырық өтірік» есебімен түйіндедік. 



«Қырық өтірік» 

 

67 


Ертеде  бір  хан  ел  аралап  жүріп  халқына  жар  салыпты.  «Кімде-кім  менің  алдыма 

келіп, мүдірместен қырық  өтірік  айтып берсе, соған сұлу қызымды беремін және өзіме 

уәзір қыламын, егер әңгімесінің ішінде рас әңгіме болса басын кесемін», - депті.

 

Әр жерден ханның қызын алып, уәзір болуды армандағандар келіп, ұйқастыра айта 



алмай  өліп  кетіпті.  Ақырында он жасар  тазша  бала  келіп,  былайша  өтірік  әңгімесін 

өрбітіп жіберіпті:

 

«Тумай  тұрғанымда  әкемнің  әкесінің  жылқысын  баққан  екенмін,  жаздың  орта 



шілдесінде  жылқыны  суарайын  деп  көлге  айдап  келсем,  ыстықтың  өткірлігінен  көлдің 

суы  кісі  бойы  қол  ұсыным  қалыңдығы  мұз  болып  қатып  қалған  екен.  Балтамен  ұрдым 

ойылмады,  сойылмен  де  ұрдым  ойылмады,  ақырында  қолыммен  басымды  жұлып  алып, 

кеңірдегімнен  ұстап  тұрып  шекеммен  бір  тық  еткізгенімде  мұз  ойылып,  мың  жылқы 

бірден  жайылып  су  ішетін  суат  ашылды.  Бір  жерде  бітпеген  қу  тобылғының  түбінде 

тумаған  ту  қоян  жатыр  екен.  Қоянды  сойып,  етін  бір  қазанға,  майын  екінші  қазанға 

салдым.  Манағы  ерітіп  алған  өгіз  қарын  майменен  етігімді  майлап  едім,  біреуіне  жетті, 

біреуіне жетпей қалды. Түнде ұйықтап жатқанымда бір нәрсенің сарт-сұрт болып жатқан 

даусынан  оянып  қарасам,  екі  етігім  төбелесіп  жатыр  екен.  Біреуі  айтады:  маған  май 

жақпады. Біреуі айтады: саған май жақты дейді. Екеуін жұдырықпенен шекелеріне бір-бір 

қойып, екі жамбасыма басып, жата бердім. Таң атқан соң қарасам: манағы жақпаған етігім 

түнде қашып кетіпті...» 

Осы кезде хан уәзірлерінің бірі тазша баланың сөзін бөліп, былай дейді: егер екі етік 

және  тазша  баланың  біреуі  ғана  өтірік  айтпаған  болса,  онда  май  жақпаған  етігі  қайда 

болар еді? Біз де ойланып көрейік. 

Шешімі: 

Есеп шартындағы  пікірлерді белгілейік: 

А=«Етік қашып кеткен жоқ» 

B=«Май жақты» 

А=«Етік қашып кетті» 



B=«Май жақпады» 

Есепте аталған үш пікірді логикалық формула ретінде белгілейік: 

 

 



Уәзірдің  айтуы  бойынша,  бұл  пікірлердің  біреуі  ғана  өтірік  айтпаған  болуы  керек, 

яғни үш пікірдің біреуі «ақиқат», ал қалған екеуі «жалған»: 

а 

ж 



ж 

ж 



а 

ж 



ж 

ж 

а 



Бұл  үш  жағдайда  формулалардың  конъюнкциялары  ақиқат  болатындай  терімдерін 

құрастырайық: 



а

В

В

А





))



(

(

 



а

В

В

А





))



(

)

(



(

 

а



В

В

А





))



(

(

 



Сонда уәзірдің сөзі (аксиома) формула арқылы былай жазылады: 

а

В

В

А

В

В

А

В

В

А









)



(

)

(



)

(

 



а

В

А

В

А

ж





)

(



)

(

 



а

В

А

В

А





)

(

)



(

 

а



В

В

А



)



(

 

а



а

А



 

Сонымен, А пікірі ақиқат болып тұр, онда май жақпаған етік ешқайда  қашып кеткен 

жоқ. 

 

А



 

В  



В

 



 

68 


Әдебиеттер 

1.  Айтахунова  Д.  Оқушының  шығармашылық  қабілеттерін  дамытудағы  логикалық 

тапсырманың маңызы. //Қазақстан тарихы. – 2004. – № 4. – 46 б 

2. Воспитание учащихся при обучении математике. – Москва: Просвещение, 1987. – 

20 б 

3.  Смаллиан  Р.  Принцесса  или  тигр?:  Пер.  с  англ./Под  ред.  И  спредисл.  Ю.И. 



Манина. – М.: Мир, 1985. – 25 б. 

 

 



 

 

A. Sarsenova  



Astana city 

 

TEACHING AND DISCIPLINE 

 

Discipline  is  essential  to  academic  success.    Discipline  is  also  critical  for  creating  a  safe, 



respectful  learning  environment,  where  all  members  of  a  school  community  can  focus  on 

learning and teaching. Perhaps, most importantly, discipline is essential to the emotional, social, 

and moral development of  children. 

Discipline  is  more  than  keeping  a  group  of  children  or  young  people  quiet  while  being 

talked  to.  Preserving  good  behaviour  is  certainly  one  aspect  to  discipline,  for  learning  in  an 

atmosphere of confusion is difficult. Children have to learn to conform to the rules of  behaviour  

needed in a classroom. Teachers have the right to ask for a quiet class, keep the students in their 

seats,  and have the right  to  discipline them if they  do not  cooperate. When a teacher expresses 

his  or  her  thoughts,  feelings,  and  beliefs  in  direct,  honest,  and  appropriate  ways  that  do  not 

violate the right  of others,  and when the message does not  humiliate, degrade, or dominate the 

one  being  talked  to,  he  or  she  is  using  Assertive  Discipline.  In  order  for  a  teacher  to  maintain 

control of his or her class they must use Assertive Discipline [1]. 

In order for a teacher to have his or her needs met, they can influence the behaviour of the 

children. Without influence a teacher is  «powerless» and will become  «burn out». There is  no 

simple  answer  to  why  this  happens.  A  number  of  complex  factors  have  combined  to  create  an 

environment in which teachers are having trouble in getting personal and professional needs met. 

Until the past decade, the teacher was looked at as the main person in the classroom by students 

and  parents.  The  teachers,  simply  because  of  their  role  status,  had  respect  and  authority.  Thus, 

the teacher was a  «powerful»  figure in  the eyes  of the students  and  could  easily influence the 

student’s behaviour, often with just a look or a smile. 

All of that is now changed. Today, a teacher has to earn the respect of both the students and 

their parents. A teacher’s basic techniques of influence, or discipline, is no longer as effective as 

getting the desired results. The discipline approaches of the previous century do not work with 

the students of the new century .In addition, the teacher cannot rely on the strong support of the 

parents  any  more.  Many  parents  are  openly  questioning  the  education  that  their  children  are 

receiving, and do not feel they want to support the needs of their children’s teachers. 

Teachers cannot get their needs met in a classroom unless they have  an effective method 

of discipline in which they thoroughly understand and comfortably utilize. An assertive teacher 

is  one who clearly and firmly communicates his  or her wants  and needs to his  or her students, 

and is  prepared to  reinforce their words with  appropriate  actions. When    a teacher is  assertive, 

and  clearly  and  firmly  communicates  their  wants  and  feelings  to  a  child,  they  send  a  clear 

message. This message simply states: «I mean what I say and say what I mean». 

While  most  teachers  make  lesson  plans  as  a  routine  matter,  very  few  make    discipline 

plans.  Planning  is  essential  to  teaching  well.  Lesson  planning  is  second  nature  to  teachers. 

Lesson plans are part of a professional routine, and are done almost automatically when the need 


 

69 


arises.  However,  planning  for  discipline  is  an  entirely  different  story.  The  vast  majority  of 

teachers  have  learned  or  have  been  exposed  to  the  steps  involved  in  planning  discipline 

programs,  especially  those  to  be  used  specifically  with  disruptive  students[2].  Because  of 

teachers’  frustrations,  all  we  often  hear  is  their  complaining  about  how  difficult  the  students 

really are. Such complaining may help to relieve the strain of dealing with difficult students, but 

it in no way helps to solve the problem. Planning your discipline efforts, and utilizing assertive 

principles, are as essential to teaching as a lesson plan. Discipline plans are important and helpful 

to all teachers. Teachers make discipline plans according to these steps: identify any existing or 

potential  discipline  problems;  specify  the    behaviour  you  want  the  students  to  eliminate  or 

engage in; decide on negative and positive consequences appropriate to the student and situation; 

and decide how to execute the negative and positive consequences. 

Discipline  planning  is  the  systematic  applications  of  the  assertive  principles  the  teacher 

exhibits. It involves focusing your attention on any existing or potential discipline problems you 

may have. These discipline problems may involve an individual student, or a group of students, 

or an entire class. 

Having good discipline enables the teacher to deal assertively with their students. He or she 

will know how to maximize their potential influence to get their needs met. With more difficult 

situations  it may be useful for the teacher to engage in problem-solving and discipline planning 

with  peers,  school  psychologist,  principal  or  anyone  who  may  be  familiar  with  the  students  or 

have successfully managed similar problems.  One final  area needed for discipline planning are 

special activities. Special activities are those activities the students do not consistently engage in, 

for example, field trips or assemblies. A day or so before such an activity ,the teacher must have 

some basic discipline planning. Once again, the teacher must determine the behavior wanted and 

not wanted, the limit setting and positive consequences, and how the programme will be started. 

The  assertive  teacher  recognizes  the  fact  that  he  or  she  has  wants  and  needs  and  has  the 

right to get them met in the classroom. The teacher is also aware of the limitations and realizes 

that they have the right to ask for assistance, whether it is from the principal, parents, or peers. 

The assertive teacher should be aware of the child’s need for warmth, support and a limit-setting 

response  must  be  delivered  in  as  effective  a  manner  as  possible.  Eye  contact  is  very  important 

when  trying  to  get  a  point  made.  Whenever  necessary,  the  teacher  plans  how  to  back  up  their 

limit-setting  statement  with  appropriate  consequences.  Limit-setting  is  mild  social  punishment, 

and as such it is incomplete. For limit-setting to be in balance, there must be reward. The reward 

would,  of  course,  be  social  reward-the  positive  social  interactions  between  the  teacher  and  the 

student  that  create  an  informal  incentive  system[3].  This  is  done  in  order  to  maximize  the 

influence that his or her response can have on the behavior of the child. 

Whenever required, teachers should be prepared to back up their words with consequences 

in  order  to  motivate  the  behaviour  of  the  child.  He  or  she  is  aware  some  children  need  more 

support than others and is prepared to give  encouragement to that child as much as they can.  

The children learn to trust and respect an assertive teacher. Many of them clearly know the 

parameters of acceptable and unacceptable behaviour. This gives them an opportunity to choose 

how  they  want  to  behave  while  knowing  fully  what  the  consequences  will  be  for  their 

behaviours. This does not mean that every child will like an assertive teacher, and does not mean 

that  every  child  will  behave.  Some  children  may  still  decide  not  to  behave  for  any  reason.  All 

that an assertive teacher can do by his or her behavior is to try to establish an atmosphere where 

he or she maximizes the potential for a positive teacher-student relationship[4]. 

The  major  area  where  being  an  assertive  teacher  helps  a  child  is  when  the  student  has 

special needs  or problems.  This  is  when  a teacher needs to  step things  up a notch and become 

more assertive. Some teachers may lose track of their assertive potential ,but they have to teach a 

child how to behave in the appropriate manner. One problem area where a child needs assertive 

discipline  is  when  he  or  she  is  confronted  with  peer  pressure.  This  is  when  the  student’s 

classmates force him or her to do something ,like throw spit balls or make funny noises to win 

the approval of others. This problem can be solved by confronting the child and telling him what 



 

70 


he  or  she  is  doing  wrong.  This  problem  can  also  be  solved  by  giving  out  a  punishment  like, 

writing on the blackboard or may be standing in the corner with his or her back turned to the rest 

of  the  class.  If  all  else  fails,  the  teacher  may  want  to  call  the  child’s  home  and  plan  an 

arrangement with the student’s parents. 

Though  most  teachers  feel  threatened  and  overwhelmed  by  parents,  especially  if  they  are 

pushy or manipulative, they need to take a stand and thoroughly explain the situation going on 

with  their  child.  The  teacher  has  to  be  assertive  with  the  parents  and  the  child.  The  teacher 

should not downgrade the problems they are having with their child. Instead, they should tell the 

parents  the  way  things  are.  For  instance,  a  teacher  should  not  call  the  child’s  parents  and  say, 

«we have a little problem with your son», when  actually, the child had a violent tantrum. The 

teacher  should  let  the  parents  know  that  they  need  their  cooperation  to  discipline  the  child  at 

home for his tantrum. If the teacher does not tell the parents what they truly feel then the child’s 

tantrum will be even worse the next time. The cornerstone of assertive discipline is the potential 

positive  influence  teachers  can  have  on  the  behaviour  of  their  students[5].  Behaviour  is  one  of 

the main areas where the teacher needs to be kept fully informed. If there is a disruptive student, 

any  action  must  fit  in  with  the  school's  behaviour  and  discipline  policy.  If  there  have  been 

previous difficulties with a certain pupil, the  teacher should be aware and can react accordingly 

if there are further problems.  

Well  before  any  disciplining  action  is  required,  there  must  be  acceptance  and 

understanding of the rules of conduct and the disciplinary system by both teachers and students. 

Students  should  know  exactly  what  is  expected  of  them  and  what  the  consequences  will  be  if 

they  do  not  meet  those  expectations.  The  rules  should  be  consistent  and  fair.  The  discipline 

system will be more effective when there is consistency between teachers. 

When  teachers  accept  the  consequences  of  their  potential  influence  they  accept  the 

responsibility  to  choose,  or  not  to  choose,  to  utilize  this  potential  for  the  best  interest  of    both 

themselves and the students[6]. Assertive teachers recognize the   responsibilities they have for 

the  children.  They  know  they  cannot  assert  themselves  and  get  their  needs  and  the  children’s 

needs  met.  They  know  they  can  have  the  impact  on  their  classrooms  if  they  choose  to  do  so. 

Other  teachers  choose  not  to  accept  the  reality  of  their  potential  influence.  Thus,  they  are 

confronted with the following situations: they place themselves in a powerless position, and they 

view themselves as  a helpless  victim at  the mercy  of the students  , their  parents,  the principle, 

and  the  school  system.  Such  teachers  become  the  complainers.  They  complain  about  everyone 

and everything that «victimize» them. And they end up blaming all of their problems on others, 

and never on themselves. 

Issues  of school  discipline in  schools remain very  challenging.   The teachers express  and 

inspire  a  tremendous  amount  of  confidence  that  the  problem  of    discipline  can  be  tackled  and 

solved like any other problem. It can indeed be taught.  

 

References 



1.  Darling-Hammond,  L.  and  Bransford,  J.  (Eds.)  (2005).  Preparing  Teachers  for  a 

Changing  World:  What  Teachers  Should  Learn  and  Be  Able  to  Do.  National  Academy  of 

Education,  Committee  on  Teacher  Education.  San  Francisco:  Jossey  Bass,  Inc.,  12. 

www.josseybass.com. 

2.  Freiberg,  H.  J.  (Ed)  (1999).  School  climate:  Measuring,  improving,  and  sustaining 

healthy learning  environments. London: Falmer Press. 

3. Moos, R. H. (1979). Evaluating educational environments. San Francisco:  

4.  Cohen    E.  G.  (1994).  Designing  Groupwork:  Strategies  for  the  Heterogeneous 

Classroom, 2nd edition. New York: Teachers College Press, Columbia University. 

5.  Good,  Thomas,  and  Brophy,  Jere  E.  (1997).  Looking  in  Classrooms,  7th  edition.  New 

York: Harper and Row. 

6.Johnson, David W., and Johnson, Roger T. 1992. Learning Together and Learning Alone, 

3rd edition. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall. 


 

71 


7. Darling-Hammond, L. Powerful Teacher Education: Lessons from Exemplary Programs. 

(2006). San Francisco: John Wiley and Sons, Inc. 21. 

8.  Teitel,  L.  (2004).  How  Professional  Development  Schools  Make  A  Difference:  A 

Review of Research. 2nd Ed. Revised. Washington, D.C. National Council for Accreditation of 

Teacher Education. www.ncate.org. Click on Publications. 

 

 



 

 

М. Д. Есекешова 



Д. Сейсембай 

Астана қ. 

 

СТУДЕНТТЕРГЕ РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕ БЕРУ НЕГІЗДЕРІ 

 

«Адамның  адамшылығы  –  жақсы  ұстаздан»  деп  Абай  Құнанбайұлы  айтқанындай, 



осы сөзден-ақ ұрпақ тәрбиесіндегі ұстаздың ерекше орнын аңғару қиын болмаса керек.  

Профессор  М.Ғабдуллин  өзінің  «Ата-аналарға  тәрбие  туралы  кеңес»  еңбегінде 

«Бүгінгі  жастарды  ұлтжандылық  рухта  тәрбиелеуде  ақын-жыраулардың  өнеге  сөздерінің 

белгілі мөлшерде пайдасы бар екені нақ. Мұндағы тәрбиелік мәні бар әңгімелер жастарға 

жат емес. Халықты сүй, халық үшін ерлік еңбек ет, ел-жұртқа қорған бол деушілік қазіргі 

күнде  ескірген  сөздер  емес,  қайта  мағыналы,  мәнді  сөздер.  Сондықтан  бұлардың  ішінен 

жастарымызды тәрбиелеуде әсер ететіндерін таңдап алып, орнымен пайдалана білсек, нұр 

үстіне нұр болар еді», - дейді. 

Осы тұрғыдан алғанда, қазақтың ұлы ойшылдарының кемеңгерлік ой-пікірлерін оқу-

тәрбие  ісінде  орынды  пайдалана  отырып,  оқушы-жастарды  ұлтжандылыққа  тәрбиелеу  – 

әрбір тәрбиеші ұстаздың басты парызы. 

Жеткіншек  ұрпақты  тәрбиелеуге  қажетті  негізгі  адамгершілік  қасиет,  С.Көбеевтің 

пікірінше, ұлтжандылық болып табылады.  «Туған елін сүю сезімі туа біткен сезім болып 

табылмайды,  оны  адамға  табиғат  тарту  етпейді.  Елжандылықты  қоғам  мен  жекелеген 

адамдар бойына сіңіріп, дамытып, тиісті деңгейге көтереді. Отбасы мен мектеп жастарды 

асқақ ұлжандылық сезімге тәрбиелеуге тиіс»,  - дейді ол. 

С.Көбеев баланың өз Отаны үшін қажетті азамат болып қалыптасуында ата-ананың 

алатын орны мен атқаратын мәнін зор бағалап, отансүйгіштік тәрбие негізі ана тілі екенін 

терең  түсіндіре  білді.  Оның  пікірінше,  жас  ұрпаққа  білім  беру  өз  ана  тілінде  жүргізілуі 

керек.  Барлық  ақыл-ойын,  күш-жігерін  аянбай  жұмсап,  өз  өмірінің  жарты  ғасырдан 

астамын  мектепте  өткізген  С.Көбеев  халықтар  достығы  жолында  жалынды  жаршы  бола 

білді, жастарды туған халқын құрметтеуге тәрбиеледі. 

Ұстаз  мақсаты  –  тұлға  дамуына  жағдай  туғызу.  Дамыған  тұлға  –  ертеңгі  қоғам 

қайраткері.  Осыны  жүзеге  асыратын  ұстаз  десек,  ол  –  бір  елдің  болашағы  үшін  еңбек 

ететін  аса  қасиетті  де  құрметті  мамандық  иесі.  Оның  парасатты  жүріс-тұрысы,  сөйлеу 

мәдениеті, ішкі жан дүниесі, тіпті киім киісі, бәрі баланың назарынан тыс қалмайды.  

Тәрбие  мақсаттарын  тереңінен  білу  педагогтерді,  негізінен,  қандай  адамды 

қалыптастыруы қажет екені туралы, өздерінің іс-әрекеттеріне не нәрсе саналылық, айқын 

бағыт,  қисындылық  беретіні  туралы  көзқарас  тудырады.  Сонымен  қатар  тәрбие 

мақсаттарының  одан  ары  айқындалуы  оның  міндеттерінің  қалыптасуына  ықпал  етеді. 

Тәрбиенің  мақсаттары  мен  міндеттері  тәрбиелік  жұмыстардың  мазмұнын  анықтауға 

тікелей қатысты. 

Тұлға  мәдениетінің  негізі  оның  жалпыадамзаттық  құндылықтарға  қатынасынан 

көрінеді.  «Құндылық»  термині  болмыстың  белгілі  құбылыстарының  адами,  әлеуметтік 

және  мәдени  мән-мағынасын  білдіру  үшін  қолданылады.  Адам  қызметіндегі  заттар, 

қоғамдық қатынастар және олар қамтыған табиғат құбылыстары құндылықты қатынастар 



 

72 


нысандары  ретінде  танылған  бағалы  заттар  сипатында  іс-әрекетке  қосылады,  яғни 

бұлардың  бәрі  де  жақсылық  пен  жамандық,  шындық  пен  жалғандық,  әсемдік  пен 

ұсқынсыздық,  әділдік  пен  әділетсіздік  және  т.б.  тұрғысынан  пайымдалады.  Белгілі 

құбылыстарды бағалауға негіз болған тәсілдер мен өлшем-шектер субъектив баға түрінде 

қоғамдық сана мен мәдениетте бекиді де адам әрекетін бағыттаушы құралдарға айналады. 

Қалыпты  тәртіптік  ұғым  формасына  енген  мұндай  құралдар  түрі:  ұстанымдар  және 

бағалар, бұйрықтар мен шектеулер, мақсаттар мен жобалар.  

Үздіксіз  және  мақсатқа  бағытталған  тәрбие  процесінсіз  қоғам  өмір  сүрмейді  және 

адам рухани дамымайды. Адамгершілік тәрбиесі басты мәселе болып табылады. 

Адамдықтың  мәні,  тұрмыстың  адамгершілік  негізі  тікелей  ғылым  және  техникалық 

прогреспен  анықталмайды.  Бірақ  олар  (ғылыми-техникалық  өзгерістер)  жақсылық  пен 

жамандық,  әділдік,  т.б.  жүзеге  асатын  (жалпы  мәдениеттілігі,  білім  деңгейі,  т.б.) 

жағдайларды  түрлендіреді.  Осы  өзгерістер  адамның  моральдық  жауапкершілігіне, 

сенімділігіне, сауаттылығына нақты әсер етеді. 

Ғылыми-техникалық прогресс түрлі мекемелердің іс-әрекеттік факторларының рөлін 

көтеруге  әрекет  етеді.  Ғылым  мен  техниканың  дамуы  жалпы  мәдениетті,  адамның  білім 

деңгейін көтереді. Мысалы: Бұқаралық ақпарат құралдарының көмегімен адамдар жалпы 

адамгершілік  мәдениетін  көтеруге  ықпал  ететін  өнер  туындыларына,  ғылым 

жетістіктеріне қосыла алады. 

Мынадай бір аксиома анық-адамгершілік тәрбиесін күшейту. 

Адамгершілік тәрбиесі  жоспарланған, мақсатты адамгершілік сенімдерді,  әдеттерді, 

рухани парасаттылық қажеттіліктері мен сапаларын қалыптастыру болып табылады. 

Г.В.Лазутина «кәсіби адамгершілік қағидалары – командирдің бұйрығы емес, нақты 

өсиеттер» екенін естен шығармау керектігін айтады. 

Қазіргі студенттердің адамгершілік сапалары: 

 



тәртіптілік пен сауаттылық; 

 



оқуға қабілеттілік пен ұйымшылдық; 

 



еңбекке шығармашылық қатынас; 

 



кәсіптік абырой, шеберлікті құрметтеу; 

 



саналылық, сыпайылық, ұқыптылық; 

 



өндірістік көңіл-күй мәдениеті; 

 



еңбекке, өмірге, іс-әрекетке эстетикалық қатынас; 

 



ұжымдық түрде бірлесіп еңбек ете білу; 

 



бастамашылдық, дербестік; 

 



еңбек етуге дайын болушылық; 

 



іскерлік және талаптылық; 

 



еңбектің қорытындысына жауапкершілік; 

 



еңбек адамдарына, өндіріс шеберлеріне деген құрмет; 

 



ұстамдылық, сөйлесе білу мәдениеті

 



басқа адмдардың құқығы мен бостандығын құрметтеу; 

 



құндылықтардың гуманистік бағытталуы; 

 



өзін-өзібағалауға,  парасаттылық  қатынастарын  реттеуге  және  өзін-өзі  тәрбиелеуге 

дайын болу; 

 

қоғамдық жұмыстарға белсенділік (темекі шегумен, нашақорлықпен, қылмыспен). 



Дегенмен,  индустриалдық  қоғамның  дағдарысты  жағдайында  жеке  тұлғаның 

адамгершіліктен  шеттетілуі  мінез-құлықтық  жанама  түрдегі  қоғамдық  қатынастарда, 

адамдар  арасындағы  қарым-қатынастарда  (оқытудың  дистанциялық  түрі,  интернет,  т.б.) 

сыртқы  дүниені  қабылдаудағы  рационалдау,  табиғи  эмоционалдық  қабылдауды  жоғалту 

қаупін туғызады. 

Адамгершіліктің  жоғары  дамуына,  жоғары  идеалдарға,  жер  бетінде  әділеттіліктің, 

қайырымдылықтың салтанат құруына сенім болмаса, қазіргі қарама-қайшылықты әлемде 


 

73 


өмір  сүру  қиын.  Осы  орайда  И.Кант  дәл  анықтама  берді:  "әрбір  адам  өз  ұрпақтарының 

бойына жақсы қасиеттердің қалуына әсер етуі тиіс". Адамгершілік пен қайырымдылық 

әлемді құтқарады. 

Адамгершілік тәрбиесінің мақсаты – өз іс-әрекетіне жауапкершілікті, адал, намысты, 

жалғандық пен кәззаптықтан жаны аулақ адамды тәрбиелеу.  

Алайда  адамгершілік  тек  сырттай  форма  ретінде  игерілуі  мүмкін  емес,  ол  адамның 

тұлғалық  дербестігіне  негізделіп,  әр  тұлғаның  өзіндік  заңы  күйінде  танылады. 

Адамгершілік қалаған уақытта, қалаған нақты жолмен орындалатын жай мақсат емес. Ол 

адами іс-әрекеттің өз негізінде жатқан мақсаттардың мақсаты.  

Адамгершілік  тәрбиесі  негізінде  қалыптасушы  сапа-қасиеттер  түрі  келесідей: 

шыдамдылық,  жомарттық,  әдептілік,  ізгіліктілік;  адамдар  арасындағы  өзара  сыйластық, 

өзара жәрдем және жолдастық, үлкенге сый, кішіге қамқорлық, әйел және ер арасындағы 

құрметтеу  қатынасы;  өзіндік  тәртіптілік,  өзіндік  қадағалау,  өзіндік  басқарым,  өзін-өзі 

тану, өзін өзі реттеу қабілеттері. Әр адам өзі қалаған әдет-қылықтарды ардақтау арқылы өз 

адамгершілігінің дамуына ықпал жасауы мүмкін.  

Адамгершілік тәрбиесіне орай іс-әрекеттер мазмұны:  

-  ұжымдық  оқу  және  қоғамдық  пайдалы  іс-әрекеттерді  ұйымдастыру  арқылы 

тәрбиеленушілерді қамқорлыққа баулу;  

- қайырымдылық пен жауыздық проблемаларын талдай білуге үйрету;  

- шынайы және бейнақты гуманизмді айыра білуге жаттықтыру;  

- әлеуметтік әділдік пен әділетсіздік мәнін түсінуге баулу;  

-  гуманизм  идеялары  мен  олардың  жалпыадамзаттық  сипатын  түсіне,  бағалауға 

дағдыландыру. 

Тәрбие мазмұнын жаңаша қарастыру, оны іске асырудағы тұлғалық бағдарлық және 

іс-әрекеттік тәсілдер ғалымдар мен педагогтерді жеке тұлғаны қалыптастыру міндеттерін 

шешудің  тиімді  құралдарын  тұтас  педагогикалық  үрдіс  тұрғысынан  іздестіруге 

ынталандырады.  

Тәрбие  мақсаттарын  тереңінен  білу  педагогтерді,  негізінен,  қандай  адамды 

қалыптастыруы қажет екені туралы, өздерінің іс-әрекеттеріне не нәрсе саналылық, айқын 

бағыт,  қисындылық  беретіні  туралы  көзқарас  тудырады.  Сонымен  қатар  тәрбие 

мақсаттарының  одан  ары  айқындалуы  оның  міндеттерінің  қалыптасуына  ықпал  етеді. 

Тәрбиенің  мақсаттары  мен  міндеттері  тәрбиелік  жұмыстардың  мазмұнын  анықтауға 

тікелей қатысты.  

Тәрбие мазмұнының мәселесі тәрбие бағдарламаларымен тығыз байланысты. Нақты 

бір білім беру мекемесіндегі тәрбие мазмұны мекеменің өз бетінше жасап, қабылдап іске 

асыратын  білім  беру  бағдарламаларымен  анықталады,  тәрбие  бағдарламалары  тәрбиенің 

негізгі  мақсаттары  мен  міндеттер  шеңберін  анықтап,  тәрбие  мазмұнының 

сипаттамаларын, ерекшеліктерін, негізгі бағыттарын ашып көрсетеді. 

Тәрбиеленушілер  әрқилы  мақсаттар  төңірегінде  бірігеді.  Ондай  мақсаттар  түрлері 

келесідей  болуы  мүмкін:  өз  құрбыларымен  ресми  емес  қарым-қатынасқа  түсу;  қарым-

қатынас  шеңберін  кеңейту;  тұрмыстағы  өз  орны  мен  беделін  анықтауда,  құқықтары  мен 

еркіндігін қорғауда, ересек өмірге дайындалуда жәрдем алу. 

Жас  ұрпақты  тәрбиелеу  үнемі  идеялар  мен  құндылықтарға  негізделуі  керек. 

Сондықтан да қазіргі замандағы барлық тәрбие жүйесінің идеялық негізі ретінде бірнеше 

ғасыр  тәжірибиесінде  қалыптасқан  және  дәлелденген  ізгіліктік  ұстанымдар  болуы  тиіс. 

Ізгіліктік,  ең  алдымен,  адамның  адамдығын  білдіреді:  адамдарға  деген  махаббат, 

сүйіспеншілік,  психологиялық  сабырлықтың  жоғарғы  деңгейі,  адамдар  арасындағы 

қарым-қатынастағы  мейірімділік,  тұлғаны  сыйлау,  қошеметтеуді  көрсетеді.  “Гуманизм” 

ұғымы  адамды  ең  жоғарғы  құндылық  ретінде  санайтын  құндылық  бағдарлары  жүйесі 

ретінде қалыптасады. 

Тәрбие  жұмысының  басты  міндеттерінің  бірі  –  дүниеге  ғылыми  көзқарас 

қалыптастыру.  Бұл  міндетті  шешуде  әр  пәннің  алатын  орны  бар.  Өзімізді  қоршаған 


 

74 


дүниені  тануда  ғылыми  әдістердің  қуатын  көрсету  үшін  ғылыми  және  практикалық 

мәселелерде  абстрактылы  ойлаудың  маңыздылығын  айқындау  үшін,  ғылыми  ұғымдарды 

қалыптастыру  процесін  және  ғылыми  теориялардың  пайда  болуы  мен  дамуын  анықтау 

үшін математиканың мүмкіндіктері өте үлкен.  

Демек,  тәрбие  –  жалпыадамзаттық  құндылықтар  мен  халықтың  ғасырлар 

жинақталған,  іріктеп  алған  озық  тәжірибесі  мен  ізгі  қасиеттерін  жас  ұрпақтың  бойына 

сіңіру,  баланың  қоршаған  ортадағы  қарым-қатынасын,  дүниетанымын,  өмірге  деген 

көзқарасын және соған сай мінез-құлқын қалыптастыра отырып еңбекке тәрбиелеу.  

Қазіргі  егемендік  алған  еліміздегі  тәрбиенің  мақсаты  оның  мазмұнына  үйлесімді 

тұлғаның  мәдени  болмысын  қалыптастырып,  дербестігін  дамытуға  лайық  болуына 

негізделген.  Дәлірек  айтқанда,  мәдени  болмыстың  қамтитын  аймақтық  деңгейі  зор, 

тұлғаның  өзін-өзі  айқындауы,  әлеуметтік-экономикалық,  саяси  дамуы,  адамгершілік, 

имандылықтың  жетілуі,  экологиялық  заңдылықтарды  сақтап,  көркемдік  танымын 

зорайтып  денсаулығын  нығайту  және  адамдармен  қарым-қатынасын  жақсарта  беру 

мәселелерін қамтиды [4]. 

Әрине,  студентті  білімдендіру  мен  тәрбие  ісін  жүзеге  асыру  әдістемелері  бір  сәтте 

немесе бір жылда жасала салмайды, ол ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып түрлі тәжірбиелерден 

сұрыпталып,  оның  қорлануы  барысында  жүзеге  асады.  Осы  орайда  кеңестік  кезіндегі 

тәрбие  мазмұнындағы  теориялық  және  ұйымдастырушылық  жолдардың  бүгінгі  өмірге 

үйлесімді  жақтарын  жетілдіре  отырып,  шәкірттердің  салауатты  өмір  сүру  дағдыларын 

қалыптастыру  бағдарламаларын  жетілдіру  күн  тәртібінен  түспейтін  мәселе.  Өйткені 

студентке  берілетін  тәрбиенің  мазмұндылығы  классикалық  педагогика  құндылықтарын 

және оның ұзақ жылдар бойы өмір сараптауынан өткен формаларын ретті және уақытпен 

үйлестіре  пайдалана  білу  бұл  саладағы  іс-әрекеттің  табысты  болуына  кепілдік  берумен 

қатар, тәрбие мазмұнының өміршең болуына жол ашады. 

Рухани-адамгершілік  тәрбиесі  –  көп  арналы,  сан  қырлы.  Ол  –  халықтың  тілімен, 

әдебиетімен, тарихымен біте қайнасып, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан қастерлі 

мұра.  Адамгершілік  тәрбиесі  туралы  ежелгі  ойшылдардың,  ғалымдардың  ойлары  бүгінгі 

зерттеулерде де өз жалғасын тауып келеді. 

Қорыта  келгенде,  «Адамға  ең  бірінші  білім  емес,  тәрбие  берілуі  керек,  тәрбиесіз 

берілген білім – адамзаттың қас жауы, ол келешекте оның барлық өміріне апат әкеледі», - 

деп ұлағатты ұстаз Әбу Насыр әл-Фараби айтқандай, біліммен бірге жақсы тәрбиені қоса 

беру  ізгілікке  бағдарланған,  әсемдікпен  қаруланған,  ұлттық  тәлім-тәрбие  нәрімен 

сусындаған  халық  игілігін  жасаушы  болашақ  азаматты  тәрбиелеуге,  білімдар  саналы  да 

салауатты,  «Сегіз  қырлы,  бір  сырлы»  болып  өсуіне,  жақсы  азамат  болып  қалыптасуына 

жол ашады. Ендеше құнды біліммен қатар өнегелі тәрбие беру – біздің еншімізде тұрған 

абыройлы да ардақты іс. 

 

Әдебиеттер  



1. В.А.Сухомлинский. Балаға жүрек жылуы. –Алматы, 1976. 

2. Қ.Б.Сейталиев. Тәрбие теориясы. – Алматы, 1976. 

3. И.А.Қайров Адамгершілікке тәрбиелеу әліппесі. – Алматы, 1980. 

4. Қоянбаев Ж.Б, Ж.Б Қоянбаев. Педагогика – Астана:1998 

5. Тәлім-тәрбие тұжырымдамасы/Қазақстан мұғалімі. 5 ақпан,1993. 

6.  Бұзаубақова  К.Ж.  Жаңа  педагогикалық  технология:  Оқу  құралы.  –  Алматы: 

Жазушы, 2004 ж. 

 

 



 

 

 



 
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   68


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет