Қазақстан республикасы экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі «Қазақстан республикасының демографиялық болжамы: неггізгі трендтер, сын-қатерлер, практикалық Ұсыныстар»


-сурет.  ҚР  63  жас  (еркектер)  және  58  жас  (әйелдер)  және  одан  үлкен  жас



жүктеу 2.08 Mb.
Pdf просмотр
бет5/8
Дата26.12.2016
өлшемі2.08 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

31-сурет.  ҚР  63  жас  (еркектер)  және  58  жас  (әйелдер)  және  одан  үлкен  жас 

тобындағы халықтың болжамды саны және 2030 жылға дейінгі оның өсу қарқыны    

           

2012  жылы  зейнеттік  жастағы  халықтың  үлесі  жалпы  халықтың  10,1 

пайызын,  оның  ішінде  әйелдер  7,3  пайызды  құрайды.  2030  жылы  оның 

үлесінің 13,7 пайызға дейін өсуі күтілуде. 2013 жылдан 2018 жыл бойы   63 

(58)  және  одан  үлкен  жастағы  жастық  топтағы  халық  тобына  соғыстан 

кейінгі  1950-1960  жылдары  көпсанды  туылған  ұрпақ  және  1950-1960 

жылдардан  бұрын  туылған  ұрпақ  кіреді,  жыныстық-жастық  құрылымға 

қазіргі  уақытқа  дейінгі  (2013  жылға  дейінгі)  елде  болған  барлық 

демографиялық  процестер  әсер  етеді.  Олардың  саны  және  жалпы  халық  

санындағы  үлесі  2013  жылы  1748  мың  адамды  немесе  жалпы  халықтағы 

үлесі 10,3% құрайды, 2018 жылы – 2056 мың адамды құрап, ал үлесі 11,3%-

ға,  2025  жылы  2257  мың  адамды  құрап,  үлесі  13,1%  дейін  артады,  ал  2030 

жылы 2836   мың адамды құрап, үлесі 14% -ға артады (31-сурет). 

 Базалық  жылға  қатысты  халықтың  жалпы  саны  21%-ға  өскенде, 

зейнеттік  жастағы  халықтың  саны  67%  құрайды  деп  болжанып  отыр. 

Нәтижесінде  зейнеттік  жастағы  халықтың  жалпы  сандағы  үлесі  2012  жылы 

10,1%-дан 2030 жылы 14% дейін өседі. 

  

 

 



 

 

 



46 

 

 



11 –Кесте. Демографиялық жағдайды талдау үшін коэффициенттер. 

 

Демографиялық 



жүктеменің 

коэффициенті, 

промилльде 

(1000  адамға) 

Ықтимал 

алмастыру 

коэффициенті 

промилльде 

(1000  адамға) 

Зейнетақылық 

жүктеменің 

коэффициенті, 

промилльде 

(1000  адамға) 

Зейнетақылық 

қолдаудың 

коэффициенті, 

промилльде 

(1000  адамға) 

2009 


556 

403 


153 

6542 


2010 

560 


406 

154 


6475 

2011 


568 

411 


157 

6385 


2012 

579 


420 

160 


6264 

2013 


595 

431 


164 

6107 


2014 

613 


444 

168 


5941 

2015 


631 

458 


173 

5772 


2016 

651 


472 

179 


5598 

2017 


670 

486 


185 

5418 


2018 

690 


499 

191 


5230 

2019 


708 

510 


198 

5053 


2020 

723 


519 

204 


4897 

2021 


736 

526 


210 

4752 


2022 

747 


530 

216 


4623 

2023 


754 

532 


222 

4506 


2024 

756 


530 

227 


4412 

2025 


754 

524 


230 

4347 


2026 

750 


517 

233 


4291 

2027 


745 

510 


236 

4244 


2028 

740 


502 

238 


4203 

2029 


734 

494 


240 

4170 


2030 

727 


486 

241 


4146 

 

2013 жылдан 2030 жылға дейінгі кезеңде зейнеттік жастағы халықтың 



үлесінің  күтілетін  өсуі  және  осы  кезеңдегі  еңбекке  қабілетті  жастағы 

халықтың  үлесінің  төмендеуі,  өкінішке  орай  еңбекке  қабілетті  халыққа 

демографиялық жүктеменің біршама  өсуіне алып келеді. Мысалы, зейнеттік 

жүктеме коэффиценті ағымдағы жылы еңбекке қабілетті жастағы мың адамға 

164 зейнеттік жастағы адамды құраса, 2030 жылы еңбекке қабілетті жастағы 

мың  адамға  241  адамды  құрайды.  Егер  2012  жылы  демографиялық 

жүктеменің  коэффиценті  жұмысқа  қабілетті  жастағы  мың  адамға  жас  және 

зейнеттік жастағы 579 адамды құраса, 2030 жылы еңбекке қабілетті жастағы 

1000  адамға  727  адамды  құрайды.  Ағымдағы  жылы  ықтималды  алмастыру 

коэффиценті еңбекке қабілетті жастағы 1000 адамға еңбекке қабілетті жастан 

жас 431 адамды құраса, 2030 жылы - 486 адамды құрайды. 

 2030  жылдан  Қазақстанда  еңбекке  қабілетті  жастағы  халықтың 

үлесінің  азаюы  және  зейнеттік жастағы  халықтың үлесінің  көбеюі  күтілуде, 

бұл 2025-2026 дейін жалғасады. Бұл үрдіс өткен ғасырда қалыптасқан біздің 

еліміздің  демографиялық  тарихымен  байланысты.  Есептеулерге  сәйкес, 

нақты осы 2013 жылдан бастап жұмысқа қабілетті жастағы халықтың тобына  

елде  туу  деңгейі  салыстырмалы  түрде  төмен  болған  1995  жылдан  кейін 

туылған жастар кіре бастайды. Соғыстан кейінгі жылдары туылған көпсанды 



47 

 

ұрпақ еңбекке қабілетті жастан шығып, зейнеттік жастағы топқа кіреді. Бұлар 



1948  жылдан  кейін  туылған  еркектер  мен  1953  жылдан  кейін  туылған 

әйелдер. 

  

2.2  Экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың болжамы 

 

 

Экономикалық тұрғыдан белсенді халық ( жұмыс күші ) - тауар және 

қызмет  көрсету  өндірісі  үшін  жұмыс  күшін  ұсынуды  қамтамасыз  ететін 

халықтың  экономикалық  тұрғыдан  белсенділігін  өлшеу  үшін  белгіленген 

жастағы  халықтың  бөлігі.  Экономикалық  тұрғыдан  белсенді  халықтың 

санына 

экономикалық 



қызметтің 

барлық 


салаларында 

жұмыспен 

қамтылғандар мен жұмыссыздар кіреді.  

 Еңбекке қабілетті жастағы адамдарға 16-58 жастағы (әйелдер) және 63 

жастағы (еркектер) жатады ( «Қазақстан Республикасындағы еңбек туралы» 

және  «Қазақстан  Республикасының  азаматтарын  зейнетақымен  қамтамасыз 

ету туралы» ҚР заңдарына сәйкес).  

 2012  жылы  15  жас  және  одан  үлкен  жастағы  Қазақстандағы 

экономикалық  белсенді  халықтың  саны  9,0  млн.адамға  жетті.  Бұл  ретте, 

қалалықтар  экономикалық  белсенді  халықтың  жалпы  санының  жартысынан 

астамын  4,9  млн.  адамды  немесе  54,4%  құрайды.  Гендерлік  аспектіде 

еркектер  4,6  млн.  адамды  немесе  экономикалық  белсенді  халықтың  50,8%, 

әйелдер сәйкесінше 4,4 млн. адамды (49,2%) құрайды. 

Экономикалық  белсенділік  деңгейі  –  бұл  пайызбен  өлшенген  15  жас 

және  одан  жоғары  жастағы  халықтың  жалпы  санындағы  экономикалық 

тұрғыдан  белсенді  халық  санының  үлесі.  Қазақстанда  2012  жылы 

экономикалық  тұрғыдан  белсенді  халық  санының  деңгейі  71,7%  болып 

қалыптасты. 

 Жұмыспен  қамтылған  (  жұмыс  істейтін  )  халық  -  бір  аптаға  тең 

қысқа  мерзім  ішінде  өз  жағдайы  бойынша  мына  санаттардың  біреуіне 

жатқызуға болатын тиісті жастағы барлық адамдар; 

 

а) ақы төленетін өз (жалдамалы ) қызметкер; 



б) өз бетінше жұмыспен қамтылған қызметкер. 

 

Зерттелген  аптада  демалыста  болған  (еңбек  демалысында,  ақысыз 



демалыс,  жүктілігі  мен  босануы  бойынша  демалыс  немесе  баланы  күтуге 

берілетін  демалыс  )  немесе  ауырып  қалған  адам  да  жұмыспен  қамтылған 

болып есептеледі, өйткені ол өз жұмысына ресми тіркелген.  

Жалдамалы  (ақы  төленетін  )  қызметкерлер  –  қызметақы,  сыйақы, 

үстемеақы  және  с.с.  немесе  заттай  еңбек  ақы  (сыйақы)  төлеу  көзделетін 

жалдау шарты бойынша жұмыс істейтін адамдар. 

Өз  бетінше  жұмыспен  қамтылу  -  бұл  сыйақы  мөлшері  тауар  өндіру  

(өткізу)  және  қызмет  көрсетуден  алынатын  табысқа  тікелей  байланысты  

болатын жұмыспен қамтылу (бұл жерде өзінің тұтынуы табыстың бір бөлігі 


48 

 

ретінде қарастырылады).  



2012  жылы  республика  экономикасында  8,5  млн.адам  жұмыспен 

қамтылды. Жұмыспен қамтылу деңгейінің   экономикалық тұрғыдан белсенді 

халыққа қатынасы 94,7%-ға жетті. Жұмыспен қамтылған халықтың аарсында 

жалдамалы жұмыскерлердің саны 5,8 млн. адам, немесе 64,7  % , өз бетімен 

жұмыспен қамтылғандар – 2,7 млн.адамды, немесе 30% құрады. 

 Жұмыспен  қамтылудағы  дәрежесі  (қамтылудағы  мәртебесі)  бойынша 

Халықаралық  топтамаға  сәйкес,  өз  бетімен  жұмыспен  қамтылған 

жұмыскерлердің келесі топтары анықталған: 



Жұмыс  берушілер  –  өзінің  меншікті  кәсіпорындарын  басқаратын 

немесе  қандай  да  бір  экономикалық  қызмет  түрінде  тәуелсіз  кәсіпкерлік 

қызметпен айналысатын және бір немесе бірнеше жалдамалы қызметкерлері 

бар адамдар. 



Өз  бетінше  жұмыс  істейтін  қызметкерлер  –  өз  бетінше,    бір      я  

бірнеше  серіктеспен  өз  бетінше  жұмыспен  қамтылу  деңгейінде  қызмет 

істейтін   және қызметкерлерді тұрақты негізде   жалдамайтын адамдар.   

Отбасылық  кәсіпорындардың  көмектесуші  (ақы  төленбейтін) 

қызметкерлері

 

–туысы    басқаратын  кәсіпорында(шаруашылықта)    әдетте 

сыйақысыз жұмыс істейтін адамдар.   

Кооператив  мүшелері  –  кәсіпкерлік  қызметпен  айналысатын  еңбек 

кооперативінің мүшесі болып табылатын адамдар. 

 Қызмет  көрсету  саласында  жұмыс  істейтіндердің  үлесі  барлық 

жұмыспен  қамтылғандардың  үлесінен   55,4%  өсті,  ауыл,  орман  және  балық 

шаруашылығындағылардан  –  25,0%,  өнеркәсіпте  және  құрылыста  –  19,6% 

өсті.  Өз  бетімен  жұмыспен  қамтылған  жұмыскерлердің  санында  жұмыс 

берушілер  180,4  мың  адамды  (7,0%)  құрады,  өз  бетінше  жұмыс  істейтін 

қызметкерлер – 2341,1 мың адамды (90,5%), кооператив мүшелері – 25,6 мың 

адамды (1,0%), отбасылық кәсіпорындардың көмектесуші (ақы төленбейтін) 

қызметкерлері – 38,8 мың адамды (1,5%) құрады. 



Жұмыссыздарға  халықтың  экономикалық  белсенділігін  өлшеу  үшін 

белгіленген жастағы, қаралып отырған кезеңде  

 

а) жұмыссыз (табысты жұмысы болмаған) болған; 



б) оны белсенді іздеумен айналысқан; 

в)  белгілі  уақыт  кезеңі  ішінде  жұмысқа  кірісуге  дайын  болған  бір 

мезгілде үш негізгі өлшемге жауап беретін адамдар жатады;. 

Жұмысқа  қабілетті  жастағы  жұмыссыздардың  саны  2012  жылы  474,8 

мың адамды құрады. Бұл ретте,  жұмыссыз қалалық халық 271,3 мың адамды 

(57,1%), ауылдық халық – 203,5 мың адамды (42,9%) құрады. 



Жұмыссыздық  деңгейі  -  экономикалық  тұрғыдан  белсенді  халықтың 

санындағы  жұмыссыздар  санының  пайызбен  есептелген  үлесі.  Жұмысқа 

қабілетті жастағы жұмыссыздық деңгейі 5,3% құрады, қалалық халық – 5,7%, 

ауылдық халық – 5,1% құрады. 



 Экономикалық  тұрғыдан  енжар  (әрекетсіз)  халық  -  қарастырып 

49 

 

отырған  кезең  ішінде  жұмыспен  қамтылғандарға  жатпайтын  немесе 



жұмыссыздар  болып  табылмайтын,  халықтың  экономикалық  белсенділігін 

өлшеу үшін белгіленген жастағы адамдар. 

2012 жылы 15 жас және одан жоғары жастағы экономикалық тұрғыдан 

енжар халық саны 3,5 млн. адам болып қалыптасты. Экономикалық тұрғыдан 

енжар (әрекетсіз) халықтың деңгейі 28,3% құрады. 

Экономикалық  тұрғыдан  енжар  (әрекетсіз)  халықтың  негізгі  үлесін 

зейнеткерлер – 42,9% және оқытудың күндізгі нысанында оқитындар – 37,9% 

құрайды,  үй  шаруашылығын  жүргізумен  қамтылғандар  –  7,6%,  денсаулығы 

бойынша (мүгедектік немесе еңбекке жарамсыздық бойынша) – 5,9%. 

 Келесі  диаграммада    ҚР  экономикалық  тұрғыдан  белсенді  халықтың 

(бұдан  былай  ЭБХ)  және  оның  құраушылары  ұсынылған,  онда  1999-2012 

жылдары  жалпы  халық  санының,  оның  ішінде  жұмысқа  қабілетті  халық 

санының өсуімен негізделген ЭБХ санының өсуі анық көрініп тұр. ЭБХ саны 

осы жылдары 7,05-нан 8,9 млн. адамға өсті, жұмыспен қамтылған халық саны 

6,1 ден 8,5 млн.-ға дейін өсті. Бұл ретте жұмыссыздардың саны 950 мыңнан 

474 мыңға дейін азайды және жұмыссыздық деңгейі 13,5% дан 5,3%-ға дейін 

төмендеді. Осылайша, экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың санының, 

соның  ішінде  жұмыспен  қамтылғандардың  оң  динамикасы  байқалады  және 

жұмыссыз халықтың саны азайды. 

  

 



 

32  -  сурет.  2001-2012  жылдары  ҚР  экономикалық    тұрғыдан  белсенді  халық  

құрылымының динамикасы    

Келесі  кестеде    еңбек  нарығының  негізі  көрсеткіштерінің  өзгерістерін 



50 

 

талдау  келтірілген,  онда  экономикалық  тұрғыдан  белсенді  халық  санының 



өзгеріс қарқыны 2001 жылдан 2005 жылға дейін 5,7% құрағанын,  2005-2009 

жж.  –  7%,  ал  2010-2012  жылдары  өсудің  орта  жылдық  қарқыны  1,8%  ден 

2,4%-ға  дейін  құрағанын  көрсетеді.  Бұл  ретте  жұмыспен  қамтылған  халық 

бұдан  да  жоғары  қарқынмен  8,4-8,8%  өсті,  ал  соңғы  үш  жылда  жұмыспен 

қамтылған  халық  санының  өсуінің  ортажылдық  қарқыны  2,3-2,7%  құрады. 

Жұмыспен  қамтылғандардың  саны  жалдамалы  жұмыскерлердің  артуы  және 

өз  бетімен  жұмыспен  қамтылған  жұмыскерлердің  санының  төмендеуі 

есебінен көбейіп отырды. 

  

12-кесте. Еңбек нарығы негізгі индикаторларының өзгерістерін талдау 

 

  



Көрсеткіш 

2001 


2005 

Өзгер


2005/ 


2001, 

2009 



Өзгер. 

2009/ 


2005, 

2010 



Өзгер. 

2010/ 


2009, 

2011 



Өзгер. 

2011/ 


2010,, 

2012 



Өзге

р. 


2012/ 

2011, 


Экономика 

лық  тұрғыдан 

белсенді 

халық, 

мың 


адам    

7479,1  7901,7  5,7% 

8457,



7,0% 



8610,

1,8% 



8774,6  1,9% 

8981,9 


2,4% 

Еңбекпен 

қамтылған 

халық, 


мың 

адам    


6698,8  7261 

8,4% 


7903,

8,8% 



8114,

2,7% 



8301,6  2,3% 

8507,1 


2,5% 

Жалдамалы 

қызметкерлер, 

мың адам    

3863,3  4640,5  20,1% 

5238,


12,9% 


5409,

3,3% 



5581,4  3,2% 

5813,7 


4,2% 

Өз 


бетінше 

жұмыспен 

қамтылғандар

, мың адам    

2835,5  2620,4  -7,6% 

2664,


1,7% 


2704,

1,5% 



2720,2  0,6% 

2693,4 


-1,0% 

Жұмыссыз 

халық, 

мың 


адам    

780,3 


640,7 

-

17,9%  554,5  -13,5% 



496,5 

-

10,5% 



473,0 

-4,7% 


474,8 

0,4% 


Экономика 

лық  тұрғыдан 

енжар  халық, 

мың адам    

3175,8  3476,9  9,5% 

3500,


0,7% 


3487,

-0,4% 



3477,3  -0,3% 

3538,7 


1,8% 

 

ЭБХ  санының  құрылымында  жұмыспен  қамтылған  халық  ең  үлкен 



үлесті  алады,  оның  үлесі  2012  жылы  94,7%  құрады.  Олардың  арасындағы 

жалдамалы қызметкерлер экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың 64,7%, 

өз бетімен жұмыспен қамтылғандар сәйкесінше 30,0% құрайды. 

 2001-2012  жылдары  динамикасында  ЭБХ  құрылымында    жұмыспен 

қамтылған халықтың салыстырмалы салмағының 89,6% дан 94,7%-ға өсуінің 

оң  динмикасы  байқалады.  Сондай-ақ  жалдамалы  қызметкерлердің  үлесі 

51,7%  дан  64,7%-ға  ұлғаюы  байқалады.  Бұл  ретте  өз  бетімен  жұмыспен 

қамтылғандардың  үлесі  37,9%  дан  30%-ға  төмендеді.  Сондай-ақ 

жұмыссыздар  санының  құрылымының  10,4%  дан  5,3%-ға  азаюы 

байқалады.Жалпы  талданып  отырған  кезеңде  еңбек  нарығындағы  негізгі 



51 

 

көрсеткіштердің оң динамикасы байқалады. 



Экономикалық  тұрғыдан  белсенді  халықтың  санын  болжау  жалпы 

республика  бойынша  жасалған.  Болжам  үшін  ҚРСА  еңбекке  жарамды, 

экономикалық тұрғыдан белсенді және жұмыспен қамтылған халықтың  саны 

бойынша фактілік деректер пайдаланылды. 

Ары  қарай    ЭБХ  өсуінің  икемділік    коэффициенті  еңбекке  жарамды 

және жұмыспен қамтылған халықтың  саны бойынша есептелді:  

ln(EAN

i

)= a



0i

+a

1i



*ln(TN

i

) +a



2i

*ln(CHZ


i

(1) 



бұл жерде  EAN

i

 - экономикалық тұрғыдан белсенді халық



CHZ

i

– жұмыспен қамтылған халық, 



TN

i

- жұмысқа қабілетті халық, 



a

0i, 


- еркін мүше, 

a

1i,



a

2i

 – икемділік  коэффициенті. 



 

 

33-сурет. 2001-2012 жылдары  ҚР экономикалық  тұрғыдан белсенді халық  

құрылымының динамикасы 

Икемділік  коэффициенті – тәуелді факторларға қатысты экономикалық 

өлшемнің сезімталдығын сипаттайтын көрсеткіш. 

 Осылайша 

жоғарыда 

атлған 


үлгі 

негізінде 

республиканың 

экономикалық  тұрғыдан  белсенді  халықтың  болжамды  саны  есептелді, 

есептеулерге  сәйкес  2030  жылы  11  млн.  адамды  құрайды.  Жалпы,  еңбек 

нарығының  негізгі  көрсеткіштерінің,  оның  ішінде  республикадағы 

экономикалық  тұрғыдан  белсенді  халықтың  саны  бойынша    оң  динамика 

байқалады, оның динамикасы ұзақ мерзімді кезеңде де сақталады. 



52 

 

 3.    Ұзақ  мерзімді  экономикалық  өсуді  қамтамасыз  етуде 



демографиялық фактордың ролі (нәтижелер мен ұсынымдар)   

 

Кез  келген  қоғамның  дамуы  негізінде  экономикалық  өсудің  үш 

факторы  немесе  капиталдың  үш  түрі  жатыр:  еңбек  ресурстары  (адами 

капитал),  адамдардың  еңбегімен  жасалған  физикалық  капитал  және  табиғи 

ресурстар.  Тұрақты  өсу    халықтың  ұдайы  өсуінің  оңтайлы  түрін  болжайды, 

себебі оның шамадан тыс өсуі  тұрақты кему секілді тұрақты дамуға кедергі 

келтіреді. Мысалы, ХХ ғасырда 60 жылдардан бастап шиеленіскен жаһандық 

демографиялық мәселе жер шары халқының дүмпу өсімімен туындаған.  Ол 

қоршаған  ортаға  жүктеменің  шұғыл  өсуімен,  адамдардың  сомалық 

қажеттіліктерінің өсуімен сипатталады, бұл кедейшілік, экономикалық артта 

қалу  мен  әлемдік  тұрақсыздықты  ішінара  негіздейді.  Сонымен  бірге  халық  

санының  тұрақты  азаюы  және  дамушы  елдердегі  оның  қартаюы  тұрақты 

даму мақсаты және маңызды экономикалық ресурс ретінде еңбек ресурстары 

санының (сондай-ақ болашақ ұрпақ санының) қысқаруына алып келеді. 

Жыныстық-жас  бойынша  құрылымның  демографиялық  факторлары 

жұмыспен  қамтылу,  өндіріс,  кіріс,  тұтыну,  халықтың  өмір  сүру  деңгейіне 

әсер етеді. 

 Қазақстанның  тұрақты  экономикалық  өсуінің    негізгі  факторлары 

ретінде  демографиялық  фактордың  маңыздылығын  ескеріп,  еңбек  нарығы 

мен демографиялық дамуға әсер ететін  барлық қазіргі және ықтимал сыртқы 

және  ішкі  үрдістерді  ескеретін  қазіргі  демографиялық  саясатты  жасау 

қажет. 

 Халықтың  табиғи  өсімі  қарқынын  арттыру,  оның  дамуы  үшін 

жағдайлар жасау, сондай-ақ өмір сүру сапасын арттыру және күтілетін өмір 

сүрі  ұзақтығын  жоғарылату  мемлекеттік  демографиялық  саясаттың 

мақсаты болуы керек. 

Мемлекеттік  демографиялық  саясаттың  басымдылықтары  болып 

табылады:  



 1) Халықтың өлімін төмендету

Қазақстанда  басқа  орта-азиялық  республикалармен  салыстырғанда 

халықтың  өлім-жітім  көрсеткіші  жоғары.  2012  жылы  ҚР  өлім-жітім 

коэффициенті 8,7%  құрады,  бұл  уақытта  Орталық  Азияның басқа  елдерінде 

бұл  көрсеткіш  4,9%  дан  7,8%  ауытқыды.  Осыған  байланысты  Қазақстанда 

өлім-жітімді  төмендету  бойынша  мақсатты  бағытталған  іс-шараларды  түзу 

қажеттілігі бар: 

 -  жол-көлік  оқиғалары  нәтижесінде  болатын  өлім  мен  жарақатты 

төмендету    (жол  инфрақұрылымының  сапасын  арттыру,  жолдағы  тәртіп, 

жол  қозғалысын  ұйымдастыру,  зардап  шеккендерге  медициналық  көмектің 

шұғылдылығы  мен  сапасын  арттыру  есебінен)  және  басқа  сыртқы 

себептерден;  



53 

 

- халықтың арасында өлім-жітімнің жоғары пайызын беретін жүрек-қан 



тамырлары  мен  басқа  ауруларды  алдын-алу,  бастапқы  кезеңінде  анықтау 

және емдеу;   

-  өндірістегі  қайғылы  оқиғалардан  және  кәсіби  аурулардан  болатын 

өлім-жітім  мен  жарақатты  төмендету,  кәсіби  ауруларды  алдын-алу  және  өз 

уақтысында  анықтау,  жұмыс  берушілермен  және  кәсіподақтардың 

бірлестіктерімен бірге еңбекті қорғау және жағдайды жақсарту бойынша іс-

шараларды түзу және жүзеге асыру;   

- аналар және нәрестелер өлімін төмендету. 



2) Халықтың денсаулығын сақтау және күшейту, белсенділік өмірінің 

ұзақтығын көбейті, салауатты өмір салтын жүргізу үшін ынталандыруды 

қалыптастыру және жағдайлар жасау. 

Дүниежүзілік  банктің  деректері  бойынша  2011  жылы  Қазақстан 

әлемнің  228  елдері  арасында  өмір  сүру  ұзақтығы  бойынша  150  орынды 

иеленді  (68,9  жас).  ЖІӨ  жан  басына  шаққанда  орта  деңгейдегі  ел  үшін  бұл 

көрсеткіш басқа елдермен салыстырғанда өте төменгі деңгейде.   

Бұл  көрсеткішті  жақсарту  үшін,  келесілерге  бағытталған  белсенді  іс-

шараларды қабылдау қажет:   

-  алкоголь мен темекіні тұтынуды төмендету;  

нашаны 


таратумен 

жүйелі 


күрес 

және 


нашақорлықпен 

ауыратындарды сауықтыру;   

-  әлеуметтік  маңызды  және  қоршаған  ауруларға  қауіп  төндіретін 

аурулардың деңгейін едеуір төмендету . 

Салауатты  өмір  салтын  қалыптастыруда  халықтың  әртүрлі  топтары 

дене  мәдениеті  мен  спортпен  айналысу  үшін  жағдайлар  жасауды  құру 

маңызды үлес қосу керек, бұл қарастырады: 

-Тұрғылықты  жері  бойынша  бюджеттік,  сондай-ақ  бюджеттік  емес 

көздердің  есебінен  дене  мәдениеті  және  спортпен  айналысу  үшін  дене-

мәдениеті-сауықтыру кешендері желісін кеңейту; 

 -  мектепке  дейінгі  және  білім  мекемелерін  заманауи  оқу-спорттық 

жабдықпен және инвентарьмен жабдықтау;  

-  спорттық клубтар, жастардың демалыс өткізу орталықтары қызметін 

дамыту, дене мәдениеті және спортпен айналысу үшін олардың материалды-

техникалық  базасын  нығайту,  соның  ішінде  жалпы  білім  беретін  мектептер 

мен басқа да оқу орындарында; 

 -  халықтың,  бірінші  кезекте  балалар  мен  білім  алушы  жастарда  дене 

дайындығы мен дене дамуын бағалауды жүргізу; 

-  халықта,  бірінші  кезекте  балалар  мен  жастарда  дене  тәрбиесі  және 

спорттың тұрақты сабақтарына  тұрақты қызығушылықты тудыру, салауатты 

өмір  салтын  ұстануға  қажеттілікті  қалыптастыру  бойынша  ақпараттық-

насихат жұмыстарының нәтижелі формаларын енгізу. 

 3).    Туу  деңгейін  көтеру,    соның  ішінде  отбасыда  екінші  және  кейінгі 

балалардың туылуы есебінен.   



54 

 

Қазақстанда 2000 жылдан бетбұрысты үрдіс байқалды:  туудың  жалпы 



коэффициенттері  көтеріле  бастады.  2001-2012  жылдардағы  кезеңде 

көрсеткіштер14,9 дан 22,7 дейін немесе шамамен 55% көтерілді. Алайда туу 

деңгейі бойынша Қазақстан 88 орында екенін атап өткен жөн. 

Бұл  көрсеткішті  жақсарту  мақсатында  мақсатты  бағытталған  іс-

шараларды түзу қажет: 

 -  отбасы  институтын  күшейту,  отбасылық  тәрбие,  отбасылық 

қатынастардың рухани-адамгершілік дәстүрлерін жандандыру және сақтау;   

-  бала  туу  мен  тәрбиелеуге  байланысты  отбасыны  қолдау  жүйесін 

дамыту,  балалары  бар  отбасыларға  мемлекеттік  материалдық  көмекті 

қамтамасыз ету; 

-  ата-ана қамқорынсыз қалған балаларды тәрбиеге алушы отбасыларға 

қолдау көрсету; 

 -  нашар отбасылық пен әлеуметтік жетімдікті алдын-алу, балалардың 

заңды құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ету; 

-  жүктілік  және  босану  кезінде  әйелдерге  медициналық  көмектің 

сапасын арттыру, перинаталды технологиялардың дамуын қоса; 

-  халықтың  өсімпаз  денсаулығын  нығайту,  бедеулікті  емдеуге 

мемлекеттік  қолдау,  балалар  мен  жасөспірімдердің  денсаулық  ахуалындағы 

бұзушылықтарды ертерек анықтау және алдын-алу

-    халықтың  өсімпаздық  денсаулығы  үшін  зиян  және  қауіпті  еңбек 

жағдайлары бар жұмыс орындарын кезеңмен жою; 

 -    қолжетімді  отбасылық  тұрғын  үйді  ұсыну  бойынша  бағдарламаны 

ары қарай іске асыру;   

-  ата-аналарға  жұмысы  мен  отбасылық  міндеттерін  үйлестіруге 

мүмкіндік беретін әртүрлі механизмдерді дамыту;   

- мектепке дейінгі білім беру инфрақұрылымын жетілдіру.  



4) 

Экономиканың  қажеттіліктеріне  сәйкес  еңбек  ресурстары 

тапшылығын төмендету мақсатында көші-қон процестерін басқару  

Халықтың ұдайы өндірісі, әсіресе туу, өлім-жітім және табиғи өсіммен 

жеке  аумақтағы  экономикалық  өсу  мүмкіндіктерінің    арасындағы  қарама-

қайшылық сыртқы және ішкі көші-қонның факторы болып табылады. 

 Елдер арасындағы интеграциялық процестерді дамыту жағдайларында 

оңтайлы  көші-қон  саясатын  қолдау  мақсатында  сәйкес  іс-шаралар  мен 

механизмдерді түзу қажет: 

 -    Республиканың  халқы  сирек    қоныстанған  өңірлерінде  халықтың 

санын  сақтауға  бағытталған  белсенді  өңірлік  әлеуметтік-экономикалық 

саясатын жүргізу;  

-    Еуразиялық  кеңістіктегі  интеграциялық  процестердің  шеңберінде 

жалпы  еңбек  нарығын  қалыптастыруға  байланысты  көші-қон  процестерін 

оңтайландыру;   

-  Қазақстанда  мигранттардың  өмірі  мен  еңбегі  үшін  өркениетті 

жағдайларды түзу, олардың азаматтық құқықтарын қорғау.   


55 

 

Сәйкес  механизмдер  мен  мақсатты  бағытталған  іс-шараларды  түзу 



Қазақстанда  демографиялық  факторлардың,  сондай-ақ  еңбек  нарығының 

қолайлы дамуына ықпал етеді. Мақсатты бағытталған, үйлестірілген кешенді 

демографиялық  саясатты  жүргізу  Қазақстан  Республикасында  ұзақ  мерзімді 

экономикалық өсуге алғышарттар жасайды және ықпал етеді. 

 

1   2   3   4   5   6   7   8


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет