Сборник материалов VIІІ международной научной конференции студентов и молодых ученых «Наука и образование 2013»



жүктеу 5.01 Kb.

бет10/44
Дата22.12.2016
өлшемі5.01 Kb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   44

ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ СТУДЕНТ-ЖАСТАР ҾМІРІ 
(С.Шаймерденов «Болашаққа жол», Ҽ.Нҧршайықов «Махаббат, қызық мол жылдар» 
романдарының негізінде) 
 
Жақсылықова Д. С., 
dakosh-000@mail.ru
  
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ҧлттық университеті, Астана 
Ғылыми жетекшісі – Р.С.Тҧрысбек 
 
«Қызығы да», «шыжығы да» қатар жҥретін адам ҿмірінің ең бір қайталанбас, ҽсем шағы- ол, 
ҽрине,  студенттік  кезең.  Балалық  еркелікті,  мектеп  қабырғасындағы  аттай  он  бір  жылды  да 
артқа  тастап,  жаңа  кезеңге,  студенттік  ҿмірге  қадам  басу  қиын  да,  қызықты.  Ата-анадан 
жырақта,  жатақханада  жаңа  достармен,  жаңа  ортада  ҿтетін  студенттік  ҿмірдің  тҿрт  жылы  ҽр 
адамның есінде ерекше қалатын жылдар деп есептеймін. 
   Осы  бір  қайталанбас  шақты  ҽркім  ҿзінше  жырлайды,  ҿзінше  толғайды.  Атақты  жазушы 
Ҽзілхан  Нҧршайықов:  «Мен  қазіргі  қазақ  жастарының  ҿмірін  жырлаған  жазушылардан  екі 
адамды ерекше бағалаймын. Олар  -  Саттар  Ерубаев  пен  Мҧқан  Иманжанов...»  -  дейді 
[3,417].Қазақ  прозасындағы  студент-жастар  ҿмірі  бҧрын  да,  қазір  де  аз  кҿтеріліп  жҥрген 
тақырып емес.  Бҧл  мақалада Ҽзілхан Нҧршайықовтың «Махаббат, қызық мол жылдар» жҽне 
Сафуан  Шаймерденовтың  «Болашаққа  жол»  («Инеш»)  романдарының  желісі  негізінде  қазақ 
прозасында  қаламгерлердің  студент-жастар  ҿмірін  суреттеуін,  олардың  кҿзқарасындағы 
студенттік  шақ  пен  қазіргі  студенттік  ҿмірді  қарастырамын.  Студент-жастардың  ҽрекеті, 
студенттік  жылдардың  қызықтары  мен  қиыншылықтары,  адал  махаббат,  шынайы  достық 
секілді тақырыптар тҿңірегінде ҿрбімек.  
   Алдымен  кҿркем  сҿздің  жҧлдызы  атанған  Сафуан  Шаймерденов  шығармашылығына, 
«Болашаққа жол» романына талдау жасасақ.  
   Қазақ  ҽдебиетінде  біртуар  тҧлға  атанып,  ҿзіндік  орнын  қалыптастырған  жазушы  Сафуан 
Шаймерденовтың  бір  ерекшелігі-  ҽрдайым  ҿмір,  достық,  махаббат  тақырыптарына  қалам 
тербегендігі.  «Мезгіл»,  «Қарғаш»,  «Ҿмір  нҧры»,  «Ит  ашуы»,  «Мҽжнҥн  тал»  секілді 
туындыларды  дҥниеге  ҽкелген.  Мақалада  нысанаға  алып  отырғанымыз  «Болашаққа  жол» 
романы болғандықтан, бірден осы роман жайына кҿшейік.  
 
Соғыстан кейінгі кезеңде жарық кҿрген бҧл туынды соғыс туралы ҽңгіме мен повесттерден 
шаршап,  бейбіт  ҿмірді  аңсаған  халықтың  жҥрегіне  жол  тапқан  шығарма  болды.  Жазушы 
қарапайым адамдар, яғни студент-жастар, олардың ата-анасы, достары арқылы адамның сезімін 
дҽріптейді.  Басқа  шығармаларындағыдай,  бҧл  романда  да  ҿмір,  достық,  махаббат  тақырыбы 
романға  ең  негізгі  арқау  болды.  Жоғарыда  айтқанымыздай,  студенттік  жылдар-  ҽр  адамның 
есінде қалатын ерекше жылдар. Жазушы Сафуан Шаймерденов те студенттік жылдарын қимай, 
қайталанбас  кезеңнің  ерекше  естеліктерін  қҧнды  шығармаға  айналдырды.  «Жҥректен  шыққан 
сҿз жҥрекке жетеді». Расымен де, оқырман жылы қабылдаған роман ҽдебиетімізде биік те берік 
орынды  иеленді.  «Болашаққа  жол»  қазақ  прозасындағы  жаңа  серпін  болды.  Олай  дейтініміз, 
«ішіне кірсе, шыққысыз салынған ҥйдей» кҿркем, айтары кҿп, тҽрбие-тағылымы мол дҥние бҧл 
туынды.  Ҽдебиетіміздің  жан-жақты  толыққанды  кҿркемдік  сапаға  кҿтерілуіне  жол  ашты. 
«Болашаққа  жол»  автордың  небҽрі  отыз  бір жасында,  1953  жылы  баспадан  шыққан.  Студент-
жастар  ҿмірінен  сыр  шертетін  туындының  мҽнін  ашып,  талдау  жасаған  филология 
ғылымдарының  докторы,  профессор  Шериаздан  Елеукенов  былай  жазады:  «Роман  сюжеті 
мичуриншілер  мен  антимичуриншілер  (генетиктер)  арасындағы  ғылыми  тартысқа  қҧрылған. 
Біріншілері  жеңіп,  жағымды,  екіншілері  жеңіліп,  жағымсыз  кҿрінеді.  Міне,  осындай 
жасандылығына  қарамастан,  шығарманың  жастарға  берері  ҽлі  де  мол.  Образдық  жҥйесінің 
тоқылуы, ҽсіресе шыншылдығы баурайды. Сафуан кейіпкерлерін мінездеуде бірыңғай ақ, қара 
бояулардан  бойын  аулақ  салған.  Мҧның  бас  кейіпкер  Инешке  де  тікелей  қатысы  бар.  Инеш- 
кҥрделі характер. Зада деген студентка қыз орысшалап, оны «мещанка» дейді. Инеш қоғамдық 
жҧмысқа салғырт. Оның ҥстіне «биологиядағы космополит» Белгіғҧловты жақтайды. Қай сҿзін 

 
74 
де содан бастайды. Оның ақылымен Мичуринди жоққа шығаруға ҽрекеттенеді. Ал қусирақтау 
Белгіғҧлов  зайыбының  кҿзіне  шҿп  салып,  Инештің  намысын  аяққа  таптап,  Мҽскеу  жаққа 
докторлық қорғауға рҧқсат алып, зытып береді. Инеш қай жағынан да опық жейді. Университет 
бітіргендерді  жҧмысқа  орналастыратын  комиссияға,  оның  ішінде  министрдің  орынбасарына 
дейін  жеккҿрінішті  кҿрініп,  аурулы-сырқаулы  шешесін  кҥтуге  мҧрсат  ала  алмай  ҽрі  сҥйгені 
Мҽуленнен «қош бол» деген сҿз де естімей, алыстағы ауылға мҧғалімдікке аттанады...» 
   Міне,  романның  жалпы  желісі,  мазмҧны  осындай.  Кҿкірегі  ояу  ҽр  жанға  ой  салатын  кесек 
туынды. Оқиғалармен таныса отырып, ол жерде ҿзің жҥргендей ҽсерде қалдырады. Инештің кей 
мінездері  «қарын  аштырады»,  ҿзіне  де  сол  керек  деп  ойлайсың.  Дегенмен,  оқиғалар  ҽрбір 
студент  басынан  ҿткізетін  оқиғалар  болғандықтан  ба,  ҽлде  жазушының  ойды  жеткізудегі 
шеберлігі ме, роман соңына қарай онымен біте қайнасып кеткендей боласың.  
   Роман  биология  факультеттері  студенттерінің  ҿмірі  жайлы,  кҿбіне  ғылым  жағын,  биология 
саласының  терминдерін  қамтығандықтан,  қызықсыз  да  сияқты  (себебі,  биологияға 
қызықпайтын оқырмандар да бар ғой). Дегенмен, астарына мҽн беріп, тереңіне ҥңілсең, айтары 
кҿп туынды. Бір ғана Инештің жағдайы: оның қиын мінезі, ҧстазымен жақын қарым-қатынасы 
романның  біршама  ауыр  жҥгін  арқалап  тҧрғандай.  Ҽрине,  студент  болғасын,  жатақханада 
тҧрғасын, адам кҿп ортада тҥрлі мінез де бар. Біреуге жағасың, біреуге жақпайсың. Шындықты 
тура айтып қақ жаратын, ойымдағыны айтамын деп опық жейтін кездер де болады. Сондықтан 
Инештің осы тік мінездерін кҿрсете отырып, кҿпшіл, бауырмал, кеңпейіл болуды ҥлгі етеді.  
   Инеш ҿзімен-ҿзі жҥретін, қоғамдық жҧмыстарға салғырт студент, ал Гҥлшат-  белсенді, қай 
ортада, қандай жағдайда болмасын жігіттердің ҿзін қақ жарып, топ бастайтын қыз. Алдамшы, 
қыз намысын қорлап, «қолымен істегенді  мойнымен кҿтеруге де жарамай», зым-зия жоғалған 
Белгіғҧлов  ҧстаз  бен  ҧстазын  жақтап,  соның  сҿзін  сҿйлеп,  ақыр  соңында  ҿшпес  ҿкінішке 
жолыққан  Инеш қыз тағдыры,  кешегі  майдангер,  болашақ  философ  Мҽулен  арасында  ҿрбіген 
оқиғалар-  тек  романда  ғана  емес,  ҿмірде  де  кездесетін  жағдайлар.  Осы  тақырыптарды 
шығарманың темірқазығы етіп алған жазушы шеберлігін оның жаңашылдығы деп тҥсінеміз.  
 
Жарыққа  шығысымен-ақ  оқырман  ықыласына  бҿленіп  ҥлгерген  «Болашаққа  жол»  романы 
студент-жастар  ҿмірін  суреттеп  қана  қоймай,  тҽрбиелік-тағылымдық  мҽнге  ие  екендігімен  де 
ерекшеленеді. Роман, аты айтып тҧрғандай, ҽр жас ҿскінге «болашаққа жол» кҿрсетер ақылшы 
деп  есептеймін.  Бір  «ҽттеген-айы»-  романды  орысшаға  аударғанда,  «Инеш»  деп  аталып,  сол 
кҥйі  қалуы. Ҽрине, сырты ҿзгергенмен, ішкі  дҥниесі  сақталды дегенімізбен де, бҧл  романның 
айтар ойы, бар сипаты «Болашаққа жол» деген тақырыбына сыйып тҧрғандай. Сондықтан тҿл 
дҥниеміздің  «тереңі,  тҧңғиығы,  айтары»  оқырман  қолға  ҧстаған  сҽтте  сыртынан-ақ  кҿрініп 
тҧруы  тиіс  деп  ойлаймын.  Жҧртшылық  алғашқы  сҽттен-ақ  жақсы  қабылдаған  роман  алдымен 
орыс  тіліне,  кейін  ҿзбек,  тҽжік,  башқҧрт,  татар,  якут,  неміс,  венгр,  т.б.  тілдеріне  аударылды. 
«Болашаққа жол»- ҿлмейтін, ҿміршең шығарма екендігі осыдан-ақ кҿрінетіні даусыз.  
    «Болашаққа  жол»  студент-жастар  ҿмірін  кҿбіне  ғылыммен,  ҧстаздармен  байланыстыра 
суреттесе,  Ҽзілхан  Нҧршайықовтың  «Махаббат,  қызық  мол  жылдар»  романы  студент-жастар 
ҿмірін достық, махаббат тақырыптарымен тҥйіндестіре суреттейді. «Болашаққа жол»- расымен 
де  болашаққа  беттеп  бара  жатқан  студенттер  бейнесі.  Ҥнемі  ізденісте,  саяхатта  жҥретін 
кейіпкерлер болашаққа жол салып бара жатқан жандарды елестетеді. Ал «Махаббат, қызық мол 
жылдар»  студент-жастар  ҿмірін  ҿзінше  суреттей  отырып,  ондағы  ҽр  кейіпкер  арқылы  ҿмір 
шындығын жазады. Адал достық, шынайы махаббат секілді сҥйіспеншілік сезімдердің студент-
жастар  арасындағы  кҿрінісін  дҽл,  нақты  кҿрсетеді.  Соғыстан  келген  солдат  Ерболдың, 
Меңтайдың, олардың айналасындағы кейіпкерлердің іс-ҽрекеттері арқылы шығармада қатыгез, 
арам  ойлы  адамдарды  кездестіріп,  одан  бҿлек  сҥйгеніне  адалдық,  берген  сертте  тҧру  секілді 
сезімдерге куҽ боласың.  
   Жазушы  шеберлігі  сол-  студенттер  ҿмірін  суреттеуде  ҧтымды  тҽсіл  қолдана  білген.  Яғни, 
Ербол  мен  Меңтайдың  махаббаты,  оларға  кездескен  қиыншылықтар  мен  аз  болса  да, 
сҥйгеніңмен бірге кешкен бақытты да бал ғҧмырды шығармасына тиек етеді. Жастарға, ҽрине, 
махаббат тақырыбы жақын екені айдан анық.  

 
75 
   Роман оқыған адамды еріксіз баурап, кейіпкерлердің жағымды ҽрекетіне қуанып, жағымсыз 
ҽрекетіне кҥйініп, оқиғаға бел шешіп кірісіп кететіні рас. Шығарма тілі аса кҿркем болмаса да, 
қарапайым,  «тілге  жеңіл,  жҥрекке  жылы  тиетіндей»  жазылған.  Роман  кҿптеген тақырыптарды 
қамтиды.  Мҽселен,  ескі  салтты  да  («ағасының  аманатын»  арқалап,  тҧрмысқа  шықпақ  болған 
Меңтай),  адал  достықты  да,  шынайы  махаббатты  да,  оқуға  ынтық  жастардың  бейнесі, 
жатақханадағы ҿмір, т.б.  
 
Ҽр кейіпкерден табылатын мінез-қҧлық та бар. Романды оқи отырып, ондағы ҽр кейіпкердің 
бойындағы  қасиетті  ҿзіңнен  де,  жаныңдағы  жолдастарыңнан  да  іздейсің,  салыстырасың. 
Мақаланың  негізгі  айтпағы  студент-жастар  ҿмірі  болғандықтан,  «Махаббат,  қызық  мол 
жылдардың»  негізгі  ҿзегіне  айналған  кҿптеген  жағдаяттарды  атап  кҿрсеткен  жҿн  шығар. 
Романда, жоғарыда айтып ҿткеніміздей, негізгі оқиғалар махаббат мҽселесі тҿңірегінде ҿрбиді. 
Бір-бірін  сҥйген  Ербол  мен  Меңтайдың  махаббатына,  сҥйгені  ҥшін  ештеңеге  де  қарамайтын 
Ерболдың ерлігіне, Меңтайдың кіршіксіз адалдығына сҥйсінесің.  
   «Жазушы»  баспасынан  жарық  кҿрген  Ҽзілхан  Нҧршайықовтың  «Тҿрт  томдық  шығармалар 
жинағында»  романды  жазушылар  толықтай  талдайды.  Романның  жазылуы,  кейіпкерлер 
бейнесі,  олардың прототиптері,  романға арқау болған оқиғаларға шолу  жасалған. Шығармада, 
ҽсіресе, бізге таныс оқиғалар ҿте кҿп. Топырлаған қыздардың арасында бір-екі жігіт қана оқуы 
(ҽсіресе  филологияда  оқитындар),  жатақханадағы  ҿмір,  студенттік  ҿмірге  қоса  отбасылық 
ҿмірдің де жҥгін арқалап жҥргендер, бҽрі-бҽрі- бізге жат емес, таныс жағдайлар.  
      
«Махаббат,  қызық  мол  жылдар»  бізге  не  берді  десек,  бҧл  шығарма,  ең  бастысы, 
шынайылығымен  ерекшеленеді.  Сезімнің  шынайылығы,  Ерболдың  ҽрекеттерінен  кҿрінетін 
анаға,  Отанға  деген  махаббаттың,  студент-жастар  арасындағы  бауырмалдықтың  шынайылығы 
осындай таза, кіршіксіз дҥниенің жарыққа шығуына ҽсер етті деп ойлаймын.  
      «Болашаққа жол» да,  «Махаббат,  қызық  мол жылдар» да студент-жастар ҿмірін негізге ала 
отырып,  сол  арқылы  ҽр  адамға  тҽн  қасиетті,  одан  тереңірек  бір  елдің  ҧлттық  болмысын 
кҿрсететін  шығармалар.  Студент  қауымының  бҽрі  тегіс  ғылым  жолына  кетпейтіні  анық,  бҽрі 
тегіс  қоғамдық  жҧмысқа  араласпайтыны  да  белгілі.  Екі  шығарма  екі  тҥрлі  топ  студенттерінің 
ҿмірін  суреттеген.  «Болашаққа  жол»  ғылымға  қҧмар,  жаңалық  ашуға  етене  жақын  жастарды 
бейнелесе,  «Махаббат,  қызық  мол  жылдар»  қоғамдық  жҧмыстардың  белсенділері, 
шығармашылыққа жаны жақын студенттердің ҿмірін суреттеген туынды деп есептеймін.  
      
Тоқсан  ауыз  сҿздің  тобықтай  тҥйіні,  қоғамның  жалынды  да,  белсенді  мҥшелері 
студент-жастар,  осы  жастардың  ықыласына  бҿленген    бҧл  екі  шығарма  да  ҿлмейтін,  ҿміршең 
туындылар екені ақиқат.  
 
Қолданған әдебиеттер тізімі 
 
1.
 
«Қазақтың 100 романы» сериясы.  С.Шаймерденов «Инеш». Алматы, «Ҿнер», 2010. 
2.
 
Ҽзілхан Нҧршайықов. Тҿрт томдық шығармалар жинағы. Алматы:Жазушы, 1992. 
3.
 
Газет, ғаламтор материалдары. 
 
УДК 82-1/-19 
            ҚАЗІРГІ ПОСТМОДЕРНИСТІК ПОЭЗИЯ 
 
Жүсіпова С. Т., zhusupova.saltanat@mail.ru 
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ҧлттық университеті, Астана 
Ғылыми жетекшісі  – С.Айтуғанова 
 
Постмодернизм  бҥгінгі  ҽдебиетшілердің  назарына  кҿптен  ілігіп  жҥрген  ҽдеби  қҧбылыс 
деп саналады. Ол - қазіргі ҽдебиеттің басты ағымы. Ең алдымен постмодернизмді ағым ретінде 
не болмаса ХХ ғасырдың қҧбылысы ретінде тану ҥшін постмодернизмнің негізгі қасиеттері мен 
ерекшеліктерін анықтап алуымыз керек. М.Эпштейннің ойынша постмодерн – модерннен кейін 
немесе  модернизмнен  соң  пайда  болады.  "Это  два  нравно  значных  понятия  «пост»,  одно  из 

 
76 
которых  «постмодерность  (соотносимая  с  «модерностью»),  есть  длительная  эпоха,  в  начале 
который мы живем – второе же «постмодернизм» (соотносимый с «модернизмом») есть первый 
период,  вход  в  эту  большую  эпоху.  Если  две  большие  эпохи,  модерная  и  постмодерная 
зеркально отражаются друг в друге, то естественно что последний период эпохи модерности, а 
постмодернизм  это  первый  период  эпохи  постмодерности»  М.Эпштейннің  сенімі  бойыншабіз 
постмодерн  мен  постмодернизмнің  арасында  тҧрмыз.  «Модернизм  Батыста  1960  жылдарға 
дейін  созылса,  Ресейде  одан  да  ерте  1920  жылдары  постмодернизмге,  коммуникациялы 
формацияға орын беруі тегіннен тегін емес», - дейді М.Эпштейн [1,54]. 
Модернизм  (Modernism)  ҽдебиеті  ХҤІІІ  ғасырдың  ортасында  -  романтизм,  реализм 
секілді  байырғы  ҽдебиеттік  ҥлгілерге  қарсы  немесе  оның  басқаша  бейнелену  ҽдісімен  
кемелденген  тҥрі  негізінде  қалыптасқан  ағым.  Ол  жаңаша  тҥрленіп,  постмодернизм 
(postmodernism)  деп  аталған.  Қарапайым  сҿзбен  айтар  болсақ,  постмодернизм  ҽдебиеті 
модернизм  ҽдебиетінің  дҽстҥрлі  ҽдебиетпен  отаспайтын  тҽсілдеріне  мҧрагерлік  ете  отырып, 
оны  ең  жоғары  ҿреге  кҿтеріп  қана  қалмай,  ары  қарай  дамыған  тҥрде,  модернизм  ҽдебиетінің 
тҥрліше тҽсілінен де ҿзгеше, ҿзіне ғана тҽн бейнелеу ҽдістерін қалыптастыру негізінде туған. 
Ҽр ҧлттың ҽдебиетінде кҿркемдік ҽдіс, бағыттар, ағымдар ҽр кезеңде ҽр тҥрлі жағдайда 
ҿзгеше қалыппен пайда болып, дами бастайды. Қайсыбір ҽдіс, бағыттар басқа топыраққа тамыр 
жібермей  жатады.  Ол  орта  табиғатына  байланысты.Ал,  қазіргі  постмодернизмнің  қазақ 
ҽдебиетіндегі  кҿріністері  тҧтас  бағыт  деңгейіне  кҿтерілмеген,  олар  ҿзара  ара-жігін  де  ашып 
дараланбағандықтан,  бҥгінгі  кҥн  бедерінде  кҿркем-ҽдеби  ағым  ретінде  ҿмір  сҥруде.Бірақ,  біз 
бҧл  ҥдерісті жылдамдатуға да, кідіртуге де қҧқылы емеспіз. Постмодернизм қазақ топырағына 
кенжелеу  келіп  жатқан  ҽдеби  ағым  болса  да  бҧл  жҿнінде  ақындардың  да,  ақын 
шығармашылығын зерделей қарайтын ғалымдардың да ҿзіндік пікірі бар.  
Филология  ғылымдарының  докторы,  академик  С.Қасқабасов  постмодернизм  туралы  ҿз 
ойын  былайша  білдіреді.  «Шынтуайтына  келгенде  модернизм  дегеннің  ҿзі  –  жаңа  деген  сҿз. 
Постмодернизм – ҿндірісі қатты дамыған постиндустриялы елдерде кең таралған. Ҿйткені, олар 
бҧрынғы  классикалық  ҽдебиеттен  қол  ҥзіп  кеткен.  Біз  болсақ,  классикалық  реализмнен, 
классикалық  ҽдебиеттен  қол  ҥзгеміз  жоқ.  Одан  қол  ҥзе  алмайтын  себебіміз,  бізде  ҽлі 
постиндустриялық  қоғам қҧрылған жоқ. Ол ҥшін ҿндіріс ҿте мықты дамып, капитализмнің ең 
биік  шыңына  жетіп,  бҥкіл  ҿмірдің  бҽрі  индустриялануы  керек,  қалалық  ҧлт  болып 
қалыптасуымыз керек. Сосын бҥкіл қалалық ҿмір мен далалық ҿмір араласып, қҧжынап жатуы 
тиіс.  Бірақ  біз  оған  жеткен  жоқпыз.  Сондықтан  постиндустриялық  қоғам  болмай  тҧрып, 
постиндустриялық  қоғамның  ҿмірін  суреттей  алмаймыз.  Алайда,  постмодернистік  тҽсілді 
меңгеріп алған біздің кейбір қаламгерлердің ісі сыртқы кҿрініс қана.Кейіпкердің сандырақтауы, 
елес кҿруі, болмаса кейіпкердің басқа бір нҽрсені ойлап, басқа бір ҽлемге шарлауы, осының бҽрі 
шындап келгенде, ҿз ҽдебиетіміздің ҽсерінен шыққан нҽрсе Постмодернизмнің сыртқы кҿрінісі 
қандай  деген  сауалға  жауап  беретін  болсақ,  ол  –  ҿмірдің  бейнесінен  алыстап  кету,  ойда  жоқ 
нҽрсені  айту.  Я  болмаса,  елес  қуып,  адамның  екіге  бҿлінуі,  екі  ойлы  болуы,  сандырақтапбір 
нҽрсені айтуы» [2,4]. 
Бір  қарағанда, постмодернизм тҥрлі  «измдердің» бір нҧсқасы  сияқты. Қолдан жасалған 
нҽрсе сияқты кҿрінуі де мҥмкін. Кҿкейімізде біздің ҽдебиет реалистік бағытта дамуы тиіс деген 
сауалдың да жатқаны жасырын емес. Бірақ, ҿмірдің ҿзін суреттейтін ҽдебиет реалистік болумен 
қатар,  сондай-ақ  адамның  қиялын  да  суреттеуі  керек.  Ҿмірде  жоқ  нҽрсені  кҿрсетумен  де 
ҽдебиет – ҿнер.  
«Қазіргі  қазақ  поэзиясына  бҧлқыныс,  сілкініс  керек.  Поэзиямызды  неғҧрлым  тезірек 
модернизациялауымыз керек. Қазақ поэзиясы, ҽсіресе, жас ақындарымыз ҽлемдік поэзияға жіті 
кҿзбен  қарап,  ескіні  есте  сақтауға  қалдырып,  модернизм  жолына  тҥсуі  керек,  жастар  жаңаша 
жазуға ҧмтылуы жҿн. Бҧл қолдан келмейтін нҽрсе емес. Ҿзімізде бҽрі бар. Сол бар нҽрсені іске 
қосу  керек.  Поэзиямызды  модернизациялағанда  есте  болатын  ең  маңызды  проблема,  жаппай 
науқаншылыққа  жол  бермей,  ҿзіміздің  ҧлттық  дҽстҥрімізді,  ҽсіресе  ҿлеңдегі  ҧлттық 
ерекшелігімізді, ҧлттық ҧғымымызды, ҧлттық философиямызды берік ҧстануымыз парыз. Жаңа 
ҿлеңдегі жаңа формаға, жаңа ҿлшемге, жаңа логикаға ҽр ақынҿзінше бірте-бірте кҿшкені дҧрыс 

 
77 
болмақ.  Ҽлем  елдері  поэзияның  жаңа  бағытына  кҿшіп  алса  да,  біздің  қазақ  поэзиясы  ескі 
ҽлҽулаймен  ҽлі  келе  жатыр.Біз  ҽлі  тҿрт  жолы  бір  шумақтан  тҧратын  ескі  ҿлең  қҧрылысынан 
шыға алған жоқпыз» [3, 10], - дейді ғалым Ҽубҽкір Нілібаев. 
Ал, ағымның негізгі сипаттары қандай деген сауалдың да жиі мазалайтыны рас. Мҧның 
бҽрі  қазақ  ҽдебиетінде  де  постмодернистік  бағыттағы  ҿкілдердің  бар  екенін,  осы  бағытта  да 
біраз  ізденістер  мен  сынақтар  жасалынып  жатқанын  жҽне  олардың  бҽрі  саналы  тҥрде  емес, 
шығарманың  ішкі  кҿркемдік  тҧтастығынан  туындап,  ішкі  ҥндестігінен,  табиғи  заңдылығынан 
шығып  отырғанын  да  кҿрсетеді.  Демек,  қазіргі  ҿлеңтанудағы  кҿрініп  отырған  жанрлық 
ҿзгерістерге  шығарма  кҿркемдігін  ҽр  тҥрлі  тропалар  жҥйесімен  тҧтастырып  тҧрған  сипатты 
тануға болады. 
Қазаққа  ҿлең,  ҿлеңге  ақын  кҿптік  етпейді.  Бҥгінгі  жас  поэзиямызда  Ақберен  Елгезек, 
Ерлан  Жҥніс,  Ардақ  Нҧрғазы,  Тоқтарҽлі  Таңжарық,  Ҧларбек  Нҧрғалым,  Қуаныш  Дҽлей, 
Гҥлманат  Ҽуелхан,  Ықылас  Ожай,  Ырысбек  Дҽбей,  Серік  Боқан,  Азамат  Тасқараҧлы  сияқты 
ізденіс  ҥстіндегі  бір  топ  жас  ақын  сол  бір  соны  соқпақтарға  тҥрен  салғысы  келетіндігімен 
қуантады.Ҿзін-ҿзі  тануға  ҧмтылыс  жасап  жатқан  ақындарымыздың  тҥрлі  ізденіске  баруының 
астарына ҥңіліп кҿрейік.  
«Қазіргі  қазақ  ақындарынан  постмодерндік  ағымға  мейлінше  жақын  тҧрған  – 
Тыныштықбек Ҽбдікҽкімов. Оған ҿлең қҧрылымы мен поэтикалық жҥйе, ҿзіне ғана ҧқсас ойлау 
жҥйесі куҽгер. 
«Ақпан прозасы»: 
Алтын тҽжді кҥн – анау, 
Қызыл тҥкті қҧлағы неткен ҧзын. 
Жердің милығына дейін, 
Судың қҧйрығына дейін жеткені шын!? 
Кҥміс тонды Ақпан – мынау, 
Ақ тырнақты аязымен алып тҥсердей 
бет терісін! 
 
Алаштың несін айтасың, 
Ата тілі отыз тіске қамаулы
Ата Мекені обалсыздарға тонаулы. 
Шҥлдірлек кҿкпегі ҥшін, 
Нан табу мектебі ҥшін, 
Оқалы шекпен ҥшін, 
Қыңсыған кҿк итке айналдырды, тҽңірлік 
Кҿк  Бҿрісін...  [4,  23].    -  дейді  ақын.  Қасқырдың  анасы  –  табиғат.  Ол  –  біздің  арғы 
бастауға  қатысты  ырықсыздық  деңгейіндегі  тҧрақты  сағынышымыз.  Бҿрі  –  біздің  тотеміміз. 
Адамның ой астарында осындай ежелден таныс нысандарға кезіккенде барынша жігерлі кейіп 
алуға ҧмтылады. 
Ақын біткен Абылды іздеп ҿксиді, 
Жаратылған  қара  жҥрек    Қабылдан»,  -(Маралтай)  деп  пенде  болса  да,  періштелікке 
ҧмтылған  ҽдебиеттегі  кейінгі  толқынның  кҿркемдік  ҽлемі  сан  алуан.  Қазіргі  лирикадағы  сан 
тарау  ізденістердің  негізі  –  шынайы  сезінуден,  толғанудан  туындайтын  сезімдерді  жеткізе 
білуден  бастау  алса,  бҧл  тарапта  постмодернист  Маралтайдың  жаңашылдығы  «жҥрегіне 
жҧлдыз  шашып  ойнаған  тҥн»,  «қобыз  тартып  қаңқылдап  кҿшіп  бара  жатқан  жан»,  «даланы 
бауырына  алып  қҧлаған  қара  тҥн»,  «адам  тҽнінен  қонарға  жер  таппаған  періште»,  «санаға 
сарыған сайқал тағдыр», «аппақ айдың анарындағы дақ»,  т.б. бейнелеулерден кҿрінеді. 
Постмодернистік  поэзияға  тҽн  транслиризм,  психолиризм  сияқты  тҽсілдер  Маралтай 
ҿлеңдеріне жат емес: 
Тҥн мекені тҥнекке 
Серік таппай бойлаған. 
Біздің ғазиз жҥрекке 

 
78 
Жҧлдыз шашып ойнаған [5, 28]. 
Тҥннің  мҧндай  қалпы  мен  ҽрекетін  ақынның  ақындық  кҿзі  мен  тҥйсігі  ғана  аңғарса 
керек. Таптаурын баяндау мен қалыптасқан дағдыдан ҿзгеше ҿрнекке қҧрылған ҿлең. 
Махамбетке  Ықыластың  жасаған  сатқындығын  мысал  еткен  Маралтай  ақын  да 
жалғыздықтан ҿзге шынайы достықтың жоқ екенін астарлай жеткізіп, сенер ешкім таппайды. 
Кҿбейіп кенет жалқы боп, 
Ере алмай заман кҿшіне. 
Сҥйеніп, сенер халқы жоқ
Махамбет тҥсіп есіме. 
Теңселіп ҥйге қайтамын, 
Батыр боп, кейде ақын боп. 
Жалғыздық ҽнін айтамын, 
Жалғыз болмасқа хақым жоқ. (Махамбеттің мҥсіні) [5, 19]. 
Жалпы,  ақын  қолдан  саналы  тҥрде  рухани  мертіккен  тҧлғаны  тудыруы  керек.  Осылай 
ғана  қалыпты  тҥсініктің  арнасы  бҧзылады,  инфляцияға  ҧшырап  қҧнсызданған  бейнелеу  тілі 
осылай ҥрейдің орнын ҥреймен ойын, яғни эксперимент басқанда ғана мҽдениет алға жылжиды. 
Ал, Ақберен - осындай қадамға барған ақын. 
«Айнадағы бейнеге ҧқсасам да, 
Сол біреуге тартпаған ішімдегім!» 
«Біреудікі – ҿксігім, жымиғаным»[6, 31].  Ақын ҿз ішінен екіге жарылған. Ішіндегі оған 
жат  біреу  кім?  Сананың  екіге  жарылуы  кҿрінеді.  Абсурд  қаһарман  бейнесін  жасайды. 
Лирикалық  қаһарман  ішіндегі  ыңылдап  отырған  біреудің  кҿңіл-кҥйін  сипаттап,  ҿзі  сыртта 
бақылаушы болып қалады. 
Ҿзін  тынымсыз  ізденіс  ҥстінде  кҿрсететін  Ақберен  жыры  кҿбінде  жҧмбақ  сырларға 
оранып, оны ҿзіне ғана тҽн ҿзгеше бояумен беруді мақсат ететін сияқты. Мысалы: 
Менің жҧмық кҿздеріммен бір кісі, 
Жылап отыр... 
Сондай оның кҥлкісі... 
...Оның жасы - мыңжылдықтар қҧрдасы, 
...Оның сҿзі - мың мҧңлықтың сырласы... 
...Менің соқыр саусағымды шошайтып, 
Бҽз-біреуге кҥрсінеді қош айтып. 
Содан кейін менен шарап сҧрайды, 
Сіміре сап тҧңғиыққа қҧлайды, 
Жҥрегімді масайтып... 
 
Бір қазада еріп келген қорымнан
Бҧл кісімен мҧңдас едім бҧрыннан. 
Жетімек шал... 
Орын беріп ішімнен... 
Содан бері қара дертке ҧрынғам  [6, 43].   
Біз осы ҿлеңді оқып отырып енді «жетімек шалдың» кім екенін іздейміз. Ол ақынның ҿзі 
емес  пе,  ҿзегін  жарған  қайғы-мҥң  емес  пе  деген  ҽр  тҥрлі  ойларға  барамыз.  Ақын  бізді  кҥмҽн 
торына  қамайды.  Оның  ғарыштан,  беймҽлім  дҥниеден  іздеген  жҧмбағын  біздің  де  бірге 
іздескіміз келеді. 
Ақбереннің  тағы  бір  ерекшелігі  ҿз  ойын  сылдыр  сҿзден  кҿрі  оқиға  немесе  суретпен 
жеткізуге тырысатындығы. 
Қҧмардың шҿбін тістедім 
Қҧмырсқаша ойланып... 
Жусанды иіскеп айықтым, 
Жымиған гҥлдер ішінен..., - деген тҽтті де сҽтті жолдар жай ғана сурет болмастан ҿзіндің 
философиясымен кҿкірегіңді жылы ағынымен жуып ҿтеді. 

 
79 
Ал,  ақын  Ерлан  Жҥністің  ҿмірді  қабылдауы  мҥлде  басқаша,  ҿркениет  қанат  жайған, 
технократтанған таңда жарқын болашаққа деген кҥмҽн ақынның қыр соңынан қалмайды. 
Ешкімге сенгім келмей, 
Ешкіммен кҥлгім келмей, 
Ешкімді кҿргім келмей, 
Ештеңе білгім келмей, 
 
Еш ҽнге салғым келмей, 
Ешкім де болғым келмей, 
Ешқайда барғым келмей, 
Ешқайда қалғым келмей, 
 
Лҽ-лҽ-лҽ, келем, лҽ-лҽ, 
Тҧманға сіңіп кетем. 
Ҿзім де, ҿзге де, қала – 
Мен  жайлы  ҽн  емес  екен!  [7,  42].    Жалғыздық  пен  қоғамды  жатсыну  философиясын 
кҿреміз.  Қаламгердің  ішкі  трагедиясы,  мазасыз  болмысы  жалғыздығында,  «бейҥміттілігінде». 
Ақын кҥресуге бел бумайды. Шарасыздықтың ҽніне салады. 
Сҧр ҥйлер – ҥйілер, ҥйілер, 
Сҧр кҿше – кҿше,кҿше... 
Жан бҥгін жалғыз билер 
Естіген кҥйге кеше [7, 52].   
Автордың  ойы  жҧмбақ.  Уақыт  ҿте  кҿшелер  орнынан  кҿшіп,  сҧр  ҥйлер  ҥйінді  болып 
қалады.  Жайдақ  тілге  аударсақ,  осылай  болар  еді.  Астарлы  ойдың  астында  жалған  дҥниенің 
ҿткіншілігі жатыр. 
Оқырман поэзия қарапайым болсын, тҥсінуге жеңіл болсын дейді. Яғни, менің қатарыма 
келіп тҧрсын дейді. Қарапайымдылықтың екі тҥрі бар. Бірі  – оқырманның қарапайымдылығы, 
дҽлірек  айтқанда,  қарабайырлығы.  Екіншісі  –  ақынның  қарапайымдылығы.Оқырманның 
қарапайымдылығына жету ҥшін – тҿмен тҥсу керек. Ақынның қарапайымдылығына жету ҥшін 
– ҿрлеу керек. 
Зерттеуші А. Ісмақова ҿзінің бір зерттеу мақаласында американдық ҽдебиеттанушы Ихаб 
Хасанның  постмодернизмнің  белгісіздік  (неопределенность),  (фрагментарность)  ҥзіп  алынған 
сҽт, деконизация, утрата «Я», ирония, гибридизация, карнавалность, сконструированность, т.б. 
сынды  қасиеттерін  санамалағанын  айтады.  Бҽріне  кҥдікпен  қарау  –  ҽлемді  танудың  кілті 
іспеттес.  Маңаймыздағының  бҽрі  жалған,  ҽрбір  ҿтірік  ҿзінің  уысында  шындықтың  ҿзінде  бір 
тамшы болса да у бар деп санайды бҥгінгі постмодернистік авторлар»[8, 3]. 
Демек,  қазіргі  қазақ  поэзиясында  постмодернизмнің  беталысы  бар.  Постмодернистік 
ағым  арнасына  кеп  тҥскен  қаламгерлеріміз  бҥгінгі  кҥннің  ғана  авторлары  болғандықтан  да, 
олардың  аяқ  алысы  немен  тынады,  ҽдебиетке  не  береді,  дҧрыс  па,  бҧрыс  па,  оқырман  қалай 
қабылдайды  -  келешек  ҥлесіндегі  дҥние  деп  білеміз.  Ҽзірге  ҽдеби  қҧбылыс  ретінде 
қабылдауымыз керек. 
Ағылшын  тіліндегі  «post»  сҿзінің  уақыт  жаңалығына  емес,  сапаға  қаратылғанын 
ескерсек  постмодернизм  деген  атаудың  ҿзі    жаңа  ҽдеби  қозғалыс.Кез-келген  дҽстҥрдің  басы 
жаңашылдықтан басталатыны сияқты, жаңашылдықтың да келе-келе дҽстҥрге айналуы мҥмкін. 
Уақыт – таразы, сондықтан кез-келген жаңашылдық дҽстҥрге айнала бермей, ҿткінші қҧбылыс 
болып қана, жылдар шаңына жҧтылып кетуі де бар. 
Жаңалыққа  ҥрке  қарау,  ҥрке  қарай  отырып  оған  бойымызды  ҥйрету,  қабылдау  ежелгі 
ҽдетіміз. Ҽлемдік ҽдебиеттің озық ҥлгілеріне еліктеу жҽне оның қазақы болмысын жасау - жаңа 
ағымшыл  жастарымыздың  ғана  емес  ҽдебиетіміздің  де  мҧрат-мақсатының  бірі.  Қуанарлығы 
бҥгінгі  қазақ  поэзиясы  осы  сауалға  ҿлеңмен  жауап  іздеп,  ҽр  ақын  шамасынша  іздену  ҥстінде. 
Сҥтпен  бітіп,  сҥйекпен  қайнасқан  ата-бабамыздың  асыл  рухы  бағзы  кҿкбҿрілігімен  даралана 

 
80 
жосылып, ҽлем ҽдебиетінің алдына шықпаса артында қалмайтындығына сендіреді. Бҥгінгі жаңа 
есімдердің ертеңгі жарық жҧлдыздар шоғырын қҧрайтынында кҥмҽн жоқ. 
 
Қолданған әдебиеттер тізімі 
 
1.
 
Постмодернизм жҽне мҽдениет. Он томдық. Алматы, 2006. 
2.
 
«Қазақ ҽдебиеті», №13, 10 сҽуір, 2009 ж. 
3.
 
«Жас қазақ» газеті, №13, 20 тамыз, 2010 ж. 
4.
 
Ҽбдікҽкімов Т. Ақшам хаттары. Алматы: «Жалын», 1999 - 130 б.  
5.
 
Райымбекҧлы М. Кентавр. Алматы: «Жалын», 2008 - 150 б. 
6.
 
Елгезек А. Кҿлеңкелер кҥбірі. Астана: «Фолиант», 2009 - 135 б. 
7.
 
Жҥніс Е. Киелі тҥндердің дҧғасы. Астана: «Профи Медиа», 2011. - 140 б. 
8.
 
Ісмақова А. «Қазақ ҽдебиеті», 11 ақпан, 2010. 
 

1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   44


©emirsaba.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал