Атты І халықаралық конференция ЕҢбектері



жүктеу 8.57 Mb.
Pdf просмотр
бет14/39
Дата25.12.2016
өлшемі8.57 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   39

Заключение 
В  текущей  работе  на  основе  экспериментальных  данных  был  проведен  акустический 
анализ  звуков  казахского  языка  с  целью  уточнения  его  фонетического  строя.  Результаты 
работы  дают  качественную  и  количественную  оценку  акустических  характеристик  звуков 
казахского языка во временнόй и частотной областях. Классификация звуков представлена в 
соответствии  с  международной  фонетической  ассоциацией,  что  дает  возможность 
проведения  дальнейших  работ  по  сравнению  полученных  результатов  с  аналогичными 
результатами для других языков. 
 
Литература 
1.
 
Послание  Президента  Республики  Казахстан  Н.  Назарбаева  народу  Казахстана.  14 
декабря 2012 г. 
2.
 
Исабаева С. Иммунитет для Qazaq tili. Каким будет латинский алфавит для казахского 
языка? URL: http://camonitor.com/archives/6768.  Дата обращения: 15.09.2013. 
3.
 
Исаев С. М. Қазақ тілі. Оқу құралы.  – Алматы: Өнер баспасы (ISBN 9965-768-05-6), 
2007. – 208 б. 
4.
 
Reetz  H.,  Jongman  A.  Phonetics  -  Transcription,  Production,  Acoustics  and  Perception.  – 
Oxford: Wiley-Blackwell (ISBN 9-78063123-226-1), 2011. – p. 317. 
5.
 
Olive J. P., Greenwood A., Coleman J. Acoustics of American English speech. A dynamic 
approach. – Springer (ISBN 0-387-97984-0), 1993. – p. 396. 
6.
 
Баданбекқызы  З.  Ағылшын  және  қазақ  тілдерінің  салыстырмалы  фонетикасы.  – 
Алматы: Бастау, 2010. – 227 б. 
7.
 
Jones  D.,  Ward  D.  The  Phonetics  of  Russian.  –  Cambridge  University  Press  (ISBN: 
9780521153003), 2011. – p. 324. 
8.
 
Ронжин  А.Л.,  Карпов  А.А.,  Ли  И.В.  Речевой  и  многомодальный  интерфейсы.  –  М.: 
Наука, 2006. – 173 с. 
9.
 
Rezaei N., Salehi A. An Introduction to Speech Sciences (Acoustic Analysis of Speech).  – 
IRJ. 2006; 4 (4):5-14. 
 
 
Ж.А.ЖАҚЫПОВ 
 
 
Л.Н.Гумилев атындығы Еуразия ұлттық университеті, Астана, Қазақстан 
 
 
ҚАЗАҚ ЖАЗУЫН ЛАТЫНДАНДЫРУДЫҢ 
ФЕНОМЕНОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕСІ 
 
Латын  таңбалы  қазақ  әліпбиіне  байланысты  нұсқаларды  көктей  шолғанда  оларға  ортақ 
жалпы сипаттарды былайша топтауға болатын сияқты: 
біріншісі  -  бұрынғы  41  кирилдік  әріпке  латынша  таңба  қою  (бүйткенше,  бұрынғы  орыс 
қарпінде қала берген артық);  
екіншісі  –  өткен  ғасырдың  30-жылдарында  қазақ  тілінде  қолданылған  латын  әліпбиін 
жаңғырту (ол әліпби көпшіліктің келісімімен енбегенін айтсақ та жетер); 
үшіншісі - орыс сөздерімен келетін дыбыстардың таңбасын алып тастап, кирилл сипатын 
қолдану (бұл механикалық әрекет, ұлт рухы ескерілмеген); 

112 
 
төртіншісі  –  жат  тілге  тән  дыбыстарды  сақтау  (бұл  –  қазақ  тілін  жат  тілдің  қысымына 
салу); 
бесіншісі  –  қазақ  дыбысталымын  негізге  ала  отырып  жат  тіл  дыбыстарына  басқаша 
дыбыстық тіркесімдер, таңбаларды қосымшалау (мұндайда жат тілдік сөздер сол қалпымен 
өзгермей енеді де, қазақ тілінің дыбысталымдық мәні, үндесімі бұзылады. Жат тілден келген 
сөзге  әлдебір  аса  мәртебелі,  киелі  сөздей  қарайды  жалпыш  қазағымыз.  Қазір  университетті 
«үніберсійтет»  деп  айтып  жазып  көр,  сенен  асқан  надан  адам  болмай  шығады,  вагонды 
«бәгөн» деп көр, ешкімнің мінбей қоюы мүмкін!). 
Көріп  отырғанымыздай,  бұларда  кемелдік  болмай  тұр.  Қалай  десек  те,  отарлық  сананың 
санамызды  таптап  тастағаны  сондай,  ғалымдар  біле  тұра  қазақ  тілінің  асыл  нұсқасын 
қалпына  келтіруге  дәрменсіз  болып  тұр.  Ал,  әсіресе,  совет  дәуірінде  қазақ  тілінің 
дыбысталым, айтылым, жазылым заңдылықтары әбден бұзылып «қыр құлақ» болып тұрғаны 
мынау! Осы тұста ана тіліміз қазақ тілінің әзелден Алла Тағала тағайынаған дүниетанымдық, 
ұлттың рухи әлемінің ұстыны екендігі туралы ғылыми, тарихи шегініс жасап кеткен артық 
болмас. 
Қазақ  тілінде  сөздің  дыбысталуында  терең  этногенезистік,  рухани  танымдық  негіз  бар. 
Бізде  сөздің  дыбыстық  құрамы  «ерлік  (немесе  аталық)»  және  «әйелдік  (немес  аналық)» 
негізден  тұрады.  «Ерлік»  негіз  дауысты  дыбыстар  болса,  «әйелдік»  негіз  -  дауыссыз 
дыбыстар.  Екеуі  қосылғанда  әріптік  дыбыстардың  таңбасы  жасалып  қана  қоймайды,  «рух, 
жан»  бітеді.  Қазақ  тілінің  үндестік  заңында  осындай  Ғаламдық  Гармония  (Жарасым, 
Үйлестік)  бар.  Оқығандар  біледі,  батыстық,  орыстық  философия  бойынша  қарама-
қарсылықтар қайшылықта болып, солардың күресі арқылы әлем дамиды, ал қазақта қарама-
қарсылықтар  үйлесім  жасайды.  Біздің  Әлеміміз  басқа  ғой,  басқа!  Бұл  Үйлесім  сонау  көне 
түркі  бітігінде  орнаған  еді.  Айрылып  қалдық!  Қазақ  соны  қайта  қалпына  келтірсе,  түркі 
әлемінің нағыз рухани көшбасшысы болар еді, рухани әлеміміз де ретке келер еді. Амал жоқ! 
Мұны айтсаң, қазіргі қоғам динозаврды қайта тірілтейік деген сөзбен бірдей көреді.  
Бұл  мәселені  тереңдей  зерттесе,  талай  сыр  ашылатын  сияқты.  Оның  үстіне,  батыстық 
сананы  зерттеушілер  әріпте  Құдайдан  түскен  сыр  бар  екеніне  әбден  сендіреді.  Олардың 
айтуынша,  латын  әрпін  Құдай  католиктерге  жолдаған,  кирилл  әрпін православтарға  тиесілі 
еткен.  
Осы  сияқты  терең  рухани-танымдық  негізді  жоғалтпау  үшін,  сақтау  үшін  біз  тілімізді 
әліпбиге  емес,  әліпбиді  тілімізге  бейімдеуді  ұмытпауымыз  қажет.  Ал  қазір  жұртшылық 
таңба  ауыстыру  ретінде  ғана  қарап  жүрген  сыңайы  бар.  Латын  қарпіне  көшуде  таза 
технократтық  бағыттар  басымдық  алып  кететін  сияқты.  Сондықтан  бұл  жерде  тіл 
фонологиясының, семантикасының мамандары шешуші тұрғыға ие болғанын жөн санаймын. 
Біз басқа тілден енген сөздерді таңбалауда да, айтуда да осыны ұмытпағанымыз жөн. 
Бұл  істің  саяси,  экономикалық,  мәдени-рухани  жақтары  туралы  аз  сөз.  Латын  әліпбиіне 
көшсек,  орыс  досымызбен  қалай  боламыз?  Ұлттың  рухани  мәселесін  шешерде  оған 
жалтақтасақ,  тәуелсіздігімізде  не  құн  қалады!  Ақпаратты  әлемдік  дереккөздерден  тікелей 
алғанымызға, жаңа технологияға қазақ тілін оңтайлы енгізуге шын дос неге қарсы болады? 
(«Шын  дос  неге  қарыс  болады»  дегеннен  шығады,  бар  сенген  Ағамыз  Мұқтар  Шаханов 
латынға  қарсы  шалқалағанын  көріп,  шалқамнан  түсе  жаздадым).  Орыс  бауырларға 
айтарымыз бір ғана жауап – латын әрпіне мемлекеттік тіл көшеді. 
Экономикалық  жағы  соңыра  бұқара  халықты  сауаттандыру,  баспаға  енгізу,  бұрынғы 
жазба  мұраны  латын  әрпіне  көшірумен  байланысты.  Қазақ  жазуын  латын  әліпбиіне  Ахмет 
Байтұрсынұлы  шынайы  да  нақты  көрсеткен  жолмен  көшірсек,  28  төл  дыбысты  белгілейтін 
28  әріп  болады,  42  әріпті  бір  айға  жетпей  үйреніп  алғанда,  30  шақты  әріпті  онан  да  тез 
үйреніп алмаймыз ба! Аз уақыт оқытуға мемлекетте қаражат жетеді деп ойлаймын. 
Баспаның  көшуі  онан  да  оңай,  латын  әріптері  қазіргі  компьютерлерде,  баспа 
жабдықтарында баршылық. Бұл көп шығын талап ете қоймас. 

113 
 
Ал  мұраларымызды  жаппай  көшірудің  қажеті  де  шамалы,  керегін  ұрпақ  алады,  оның 
үстіне кирилл әріптері санамыздан өше де қоймас, ол әріптер әрі-беріден соң археологияны 
қажет етпейді ғой. 
Ресми  тараптың  көздеп  отырғаны  –  латын  әліпбиіне  2025  жылы  көшу.  Бір  күнде  ауыса 
салу мүмкін емес екені белгілі. Биыл күзде Үкімет жанынан арнайы комиссия құрылмақшы 
екен.  Демек,  2025  жылы  толықтай  көшуге  дайындық  жүреді  деген  сөз.  Ол  дайындықтар 
кезең-кезеңімен іске асатын болады. Соған орай мынадай істерді қазірден қолға алса жақсы 
болар еді. 
Астанада  салтанат  құратын  «Экспо-2017»  дүниежүзілік  көрмесіне  дейін  латын  қарпіне 
көшіп алсақ құба-құп болар еді, ең болмаса сол уақытқа дейін көрнекі ақпаратты осы қаріпке 
түсірсек тиімді болатынын айтқымыз келеді.  
«Қазақ»  гәзетінің  20-ғасыр  басында  қазақтарды  тамаша  сауаттандырған  тәжірибесін 
ескеріп,  мерзімдік  басылымдар  да  қазірден  ептеп  кірісе  берсе,  теріс  болмас  еді  (айталық, 
кейбір маңызды да қысқа ақпарларды латын әрпімен беріп тұрса, т.с.с.).  
Тіл мамандары қазақ фонологиясы тұрғысынан емле сөздігін жасауға кірісе бергені жөн. 
Қалай дегенмен, осы бір  мүмкіндікті  жіберіп алмай, қазақ тілінің Гармониясын қалпына 
келтіріп алу қажет-ақ. Осы мүмкіндіктен айрылып қаламыз ба деп қорқамын. Біздіңше, көне 
түркіден бері біздің рухымызды ұстап тұрған – Гармония. 
Ғалым  Қ.Сартқожаұлы  түркі  жазба  жадыгерліктеріндегі  сөздің  дүниетанымдық  негізі 
туралы  былай  деп  жазады:  «Байырғы  түркі  графикасы  түркілік  дүниетанымды  тұғыр  еткен 
түркілік мәдениет қазанында пісіп жетілген түрік тілінің фонетикалық жүйесіне негізделген. 
...  «Екі  негіз»  ұғымы  –  байырғы  түркілердің  әлемді  түсіну  философиясы.  Көне  түркілер 
пайымында  әлем  аталық  пен  аналықтан  тұрады.  ...  ...қытай  философиясындағы  «инь»  мен 
«янь»ұғымына  ұқсас.  Еуропа  түсінігінде  дуализмге  келеді.  Еуропа  философиясы  бойынша 
болмыс  немесе  құбылыс  қарама-қайшы,  бір-біріне  бағынбайтын  тең  құқықты  екі  нәрседен 
тұрады.  Олар  өзара  бәсекелестікте,  бірін-бірі  жоққа  шығару  арқылы  дамуды  алға 
жылжытады.  Ал  Шығыс  халықтарында,  соның  ішінде  байырғы  түркілер  дүниетанымында 
жоғарыдағы екі ұғым бір-біріне сүйене, демеу болып, бірін-бірі толықтыра отырып дамиды. 
...  Түркілер  «екі  негіздік»  дүниетанымды  ұстана  отырып,  түркі  әлемінің  барлық  болмыс-
бітімін  осы  жұптық  жүйеге  бейімдеді.  Түркілердің  ...ауызекі  сөйлеу  және  графика 
жүйесіндегі  дыбыстың  сингармонизмі  мен  консонантизмі,  т.с.с.  өмір  мен  өлім  арасындағы 
болмыс пен құбылысты «екі негізге» ... негіздегенін көрсетеді» /2/. Бұл екі негізді ғалым амал 
және  білік  деп  атайды.  Осы  ойдың  ағымымен  көне  түркі  тіліндегі  дауысты  дыбыстарды  - 
Жанға,  дауыссыз  дыбыстарды  Тәнге  балайды.  Көне  түркі  мәтіндері  арқылы  әлем  бейнесін 
бақылап  отырған  тіл  тарихшысының  бұл  танымы  болмыс  пен  сана  диалектикасына  қайшы 
келмейді. 
Қазақ  тілінде  сөздің  дыбысталуында  терең  этногенезистік,  рухани  танымдық  негіз  бар. 
Бізде  сөздің  дыбыстық  құрамы  «ерлік  (немесе  аталық)»  және  «әйелдік  (немес  аналық)» 
негізден тұрады. «Ерлік» негіз дауысты дыбыстар болса, «әйелдік» негіз дауыссыз дыбыстар. 
Екеуі қосылғанда әріптік дыбыстардың таңбасы жасалып қана қоймайды, «рух, жан» бітеді. 
Қазақ тілінің үндестік заңында осындай Ғаламдық Гармония бар. 
Гармония, әрине, негізінен музыкаға тән ұғым. Алайда музыканың тілдің фонологиясына 
сүйенетінін ескерсек, Гармония құбылысының тілге де байланысты айтуға әбден болады деп 
санаймыз.  
Араб философиясының халифат дәуірінде Гармонияғға зор мән берілген. Оның алғашқы 
ірі  өкілі  әл-Кинди  түрлі  ғылымдарды  жіктеу  барысында  жарасымды  жеке  ғылым  ретінде 
бөледі.  Оның  бұл  ойлары  «Гармония  туралы  үлкен  кітап»  атты  еңбегінде  баяндалады.  Әл-
Кинди: «Гармония (мұнан былай – Жарасым деп аламыз) ғылымы бір санның келесі санмен 
жалғануы  мен  қатынасуын  анықтаудан,  өлшемдестік  пен  өлшемдес  еместікті  ажыратудан 
тұрады.  Гармония  барлығында  бар,  ал  оның  анық  табылатын  жері  дыбыстарда,  ғалам  мен 
адам жанында» (курсив авт.), - деп жазады [3]. Бізге бұл тұжырымдамадағы маңыздысы сол, 
мұның  негізі  шығыстық  орта  ғасырда  болған  әлем  суретін  барынша  жақын  бейнелейді.  Ол 

114 
 
суретте  Дыбыс,  Адам  мен  Ғарыш  біріге  келе  жарасымды  бүтін  түзеді.  Біз  зерттеп  отырған 
көне  замандағы  арғы  қазақтар  мен  ортағасырлық  дәуірдегі  қазақтардың  әлем  суретінде  де, 
олар үшін Дыбыс пен Ғарыштың жарасымды байланысы шешуші орынға ие болған.  
Жарасымды  түсіндірудің  ұтымды  тұжырымдамасы  әл-Фарабидің  (шамамен  870  –  950 
жылдары)  философиялық  көзқарастарынан  көрініс  тапты.  Ол  -  Пифагордың  жарасымның 
аспан  сфераларының  қозғалысына  тәуелді  болатындығы  туралы  тұжырымдамасынан  бас 
тартты.  «ғаламшарлар  мен  жұлдыздар  қозғалғанда  жарасымды  түрде  сабақталатын  дыбыс 
туғызады дейтін пифагорлықтардың пікірі жаңсақ, - деп жазады ол. – Олардың болжамы іске 
аспайтындығы,  аспан  шырақтары  мен  жұлдыздардың  қандай  да  бір  дыбыс  туғыза 
алмайтындығы  физикада  дәлелденген»  [4].  Осылайша  жарасымды  космогония  тұрғысынан 
түсіндірудің  орнына  антропологиялық  түсіндірме  келді.  Мұның  қағидаттары  ағзаның  әрі 
физикалық,  әрі  рухани  дамуы  үшін  бірдей  қолданылады.  Әл-Фараби  музыкасында 
Жарасымның  шешуші  белгісі  адами  түйсіктер  болып  саналады,  соған  сәйкес  тыңдарман 
рақат  пен  эмоционалдық  ләззат  шақыратын  табиғи  (орындалған)  түйсікті  және  қажу  мен 
шамырқану шақыратын бейтабиғи түйсікті ажыратады [5].  
Жарасым  санаты  әл-Фараби  еңбектерінде  тек  музыкада  ғана  айқындалып  қоймайды, 
музыкалық  ғылымға  тұтастай  қолданылады.  Өйткені  музыка  мен  оның  психофизикалық 
ықпалы адамның рухани күйіне де, физикалық күйіне де жарастырушылық қызмет жасайды. 
«Бұл  ғылым  мынадай  мәнде  алғанда  пайдалы:  тұрақты  күйден  айырылғандардың  мінез-
қылықтарын жұмсартады, кемелдікке әлі жетпегендерді кемелдендіреді және тұрақты күйде 
тұрғандардың тұрақтылығын бекітеді. Бұл ғылым тән саулығы үшін де пайдалы, өйткені тән 
ауырғанда, жан да жүдейді, тән ауру кешкенде, оны жан да бастан кешеді. Сондықтан жан 
сауыққанда, жанның қуаты жұмсарып, осыған ықпал ететін дыбыстардың арқасында жанның 
субстанциясына бейімделгенде, тән сауығады»[6]. 
«Жарасым»  ұғымы  Таяу  Шығыста  «Тазалық  бауырлары»  (Х  ғасыр)  дейтін  атпен  белгілі 
діни  қозғалыстың  «Жолдауларында»  натурфилософиялық  тұрғыдан  айқындалды.  Олар 
табиғат  пен  өнерде  жарасым  идеясы  бұларға  ұқсастық,  сәйкестік  пен  тектестік  тән 
болғандықтан және табиғи заттардың әсемдігі олардың құрылымының пропорционалдылығы 
және  оны  құрастыратын  бөліктердің  жарасушылығына  тәуелді  болғандықтан  салтанат 
құрады. 
Батыста антикалық эстетикаға тән ғарыштық жарасым идеясы ортағасырлық дәуірде жер 
мен  көк,  адам  мен  құдайдың  иерархиясымен  таразыланды.  Қайта  ояну  дәуірінде 
жарасымның  мағынасы  кеңейіп  (әсемдік  ұғымы  енгізілді)  әсемдіктің  ішкі  мазмұны  ретінде 
ұғынылды, бұл санатты эстетикалық тұрғыдан негіздеуге алып келді. 
Әлеуметтік  психология  мен  тәрбие  теориясы  салаларына  жарасым  туралы  ілім  Ағарту 
дәуірінде енді, бұл дәуірде дамыған адамды тәрбиелеп шығаруға, жеке мүдде мен қоғамдық 
мүддені үйлесімді сабақтастыру проблемасына қатты зейін қойылған болатын. 
Романтизм  дәуірінде  Жарасымды  ретсіздік  пен  дисгармонияны  еңсеру  арқылы 
жарасымдылықты көрсетуге ұмтылатын көркем санат ретінде ұғыну ұсынылды. 
Қазіргі  ғылымда  эстетикалық  жарасым  әмбебап  санатқа  айналды,  оның  қағидаттары 
табиғатта, адамда, өнерде де, жалпы эстетикалық қарекетте көрініс табады. Дәл осы себептен 
бұл  ұғым  ырғақ,  пропорция,  симметрия,  кемелдік  сияқты  шектес  ұғымдармен,  сондай-ақ 
ақыл,  қарекет  пен  эмоциялылық  сияқты  адами  қабілеттермен  қатынасқа  түсетін  болды. 
Мәселен,  ХХ  ғасырдағы  батыс  эстетикасында  француз  «реалдық  эстетикасының»  өкілі 
Шарль  Лоло  жарасым  санатын  әр  түрлі  күйде:  парасат  пен  талғамға  негізделген  әсемдік 
ретінде;  қарсыласқан  нысанды  жеңетін  салтанаттылық  ретінде;  ұнатудан  (симпатиядан) 
туындап  маңызсыз  нәрсеге  дейін  жететін  сымбаттылық  ретінде  қарастырады.  Бұған  қоса, 
мұны зерттеудің философиялық, санаттамалық, өнертанулық сияқты түрлі аспектілері өмірге 
келді. 
Сөйтіп,  нақты  әлеуметтік  шарттардың  ықпалымен  анықталатын  «жарасым  (гармония)» 
ұғымы бір дәуірден келесі дәуірге өзгере жетіп, әр тарихи кезеңдегі Әлем-үй (Мироздание) 
туралы түсініктерді бейнелеп отырғанын анық көреміз. Демек, жарасым жайында теориялық 

115 
 
және тарихи санат ретінде сөз қозғауға болады. Екі жолды сабақтастыру бізге уақыт жағынан 
алшақ дәстүрлі мәдениетті зерттеуде оңтайлы жол болып көрінеді. Өйткені жарасым туралы 
бүгінгі түсініктің біздің ата-бабаларымыз мұндай түсінігінен айырмашылығы мол, уақыттың 
өзі мәдениетке де, «жарасым» санаты ұғымына да түзетулер енгізіп отырған. 
Жарасым  туралы  мұндай  теориялық  түсінік  қазақтардың  Универсум  туралы  түсінігіне 
анағұрлым  жақын  келеді.  Қазақтар  Универсумды  барлық  элементтері  теңгерілген 
қайшылықсыз бүтін деп ұғады, мұның өзі қазақ мәдениетінің жарасымын белгілейді. 
 «Жарасымда»  әлемді  игерудің  ұлттық  ерекшелігінің  заңдылықтары  анағұрлым  толық 
бейнеленеді,  себебі  бұл  санат  (категория)  қазақтар  үшін  дәстүрлі  мәдениеттің  түрлі 
элементтерінің  арасындағы  логикалық  және  тұрақты  байланыстардың  өзі  болып  саналады. 
«Жарасым» санатының тағы бір ерекшелігі  – болмыс пен таным санаттарының ұқсастығын 
жай  білдіріп  қана  қоймайды,  олардың  арасындағы  логикалық,  себеп-салдарлық 
байланыстарды  да  орнатады.  Сондай-ақ  қазақтардың  әлемді  игеруі  болмыс  пен  ойлаудың 
негізгі санаттарынан да, қандай да бір құндылық жасау ісінен көрінеді. 
Қазақ тілінің гармониясы жат сөздер ықпалымен, нақты айтқанда, оларды сол қалпынша 
енгізудің  кесірінен  бұзылып  жатыр.  Енді  осы  бір  рухани  Жаңғыру,  Қайта  ояну  сияқты 
мүмкіндік  туып  тұрғанда,  соны  пайдаланып  қалу  Ғаламдық  міндет  деп  санаймын.  Жат  сөз 
келген тіліне бейімделсін, бұл кез келген дамыған тілдің қағидасы, ал әріп тілге бейімделуге 
тиіс.  
Әріптің мәні тереңде дейтініміз де осы айтылған тылсым жайттармен байланысты. 
 
Әдебиеттер 
1. Шәріпбай А. Қазақ жазуын латын әліпбиіне көшіру жобасы. – Астана, 2013. 
2. Сартқожаұлы Қ. – Орхон мұралары. – Алматы, 2012. – 30-45-беттер. 
3. Избранные произведения мыслителей стран Ближнего и Среднего Востока IX–XIV вв. / 
Сост. С.Н. Григорян и А.В. Сагадеев. – М.: Соцэкгиз, 1961. – С. 49–50. 
4.  Аль-Фараби.  Естественно-научные  трактаты  /  Пер.  с  арабского.  –  Алма-Ата:  Наука, 
1987. – С. 208. 
5. Сонда. Б. 221-222. 
6. Аль-Фараби. Трактаты о музыке и поэзии / Пер. с арабского. – Алматы: Ғылым, 1993. – 
С. 338–339.  
 
 
А.А. ШАРИПБАЙ, А.С. ОМАРБЕКОВА  
 
 
Евразийский национальный универсистет имени Л.Н.Гумилева, Астана, Казахстан 
 
 
КОНВЕРТАЦИЯ ТЕКСТА НА КАЗАХСКОМ ЯЗЫКЕ С КИРИЛЛИЦЫ НА 
ЛАТИНИЦУ 
 
В 
научно-исследовательском 
институте 
«Искусственный 
интеллект» 
ведутся 
исследования по переходу казахского языка с кириллицы на латиницу.  
1  Предложен  проект  алфавита  казахского  языка  на  основе  латиницы  и  разработан 
алгоритм перевода казахской письменности с кириллицы на латиницу.   
Сначала предлагаются следующие  критерий определения нового алфавита: 
1)
 
новый алфавит должен создаваться только на основе звуковой системы казахского 
языка. 
2)
 
новый  алфавит  должен  создаваться  на  основе  научного  анализа  частоты 
встречаемости букв действующего алфавита в казахском тексте. 

116 
 
3)
 
новый  алфавит  должен  использовать  только  буквы  из  классического  латинского 
алфавита, имеющиеся в стандартной клавиатуре. 
4)
 
адаптация  латинского  алфавита  казахскому  языку  производится  путем  изменения 
значений некоторых букв казахскими звуками. 
5)
 
в  новом  алфавите  порядок  следования  букв  должен  совпадать  с  порядком  их 
следования в классическом латинском алфавите 
Затем  предлагается  новый  казахский  алфавит,  который  основывается  на  классическом 
латинском  алфавите.  Для  его  определения  с  помощью  компьютера  исследованы  звуковая 
система казахского языка и частота букв и буквосочетаний в текстовом корпусе, состоящего 
из 100 миллионов букв используемого в настоящее время кириллического алфавита.      
Для автоматизации перевода казахской письменности с кириллицы на латиницу построен 
алгоритм конвертации в казахских текстах кириллических букв на латинские буквы.  
Конвертация будет проходить в два этапа: на первом этапе исходный текст на кириллице 
преобразуется в промежуточный текст тоже на кириллице, где осбождаются от всех букв (ё, 
э, и, ю, яц, ч, щ,  ь, ъ), которые обозначают  не исконно казахские звуки;  на втором этапе 
промежуточный  текст  на  кириллице  преобразуется  в  результирующий  текст  на  латинице  в 
соответствии с алфавитом. 
2 Разработан  конвертер казахского языка с кириллицы на латиницу. 
Конвертер размещен на сайте 
www.alphabet.kz
 (рисунок 1). 
 
 
 
Рисунок 1. Конвертер казахского языка с кириллицы на латиницу 
 
Данный  сайт  предоставляет  возможность  пользователю  просмотреть  обоснование 
(ӘЛІПБИ  НЕГІЗДЕМЕСІ),  утвержденную  орфографию  (ҰСЫНЫЛАТЫН  ОРФОГРАФИЯ), 
оставить  комментарий/предложение.  Реализовано  два  варианта  конвертера.  Для  просмотра 
конвертера необходимо нажать соответствующую ссылку «ҚАРАУ» (рисунок 2). 
 

117 
 
 
 
Рисунок 2. Форма конвертирования текста 
 
Для конвертации в первое окно необходимо ввести или скопировать исходный казахский 
текст  в  действующем  кириллическом  алфавите.  После  нажатия  на  кнопку  «АУДАРУ»  в 
среднем  окне  появится  казахский  текст  в  промежуточном  кириллическом  алфавите, 
содержащего  буквы  только  для  казахских  звуков  (без  букв    ё,  э,  и,  ю,  я,  ц,  ч,  щ  ь,  ъ),  а  в 
третьем  окне  казахский  текст  отражается  в  предлагаемом  казахском  алфавите,  состоящего 
только из 26 латинских букв.   
При 
нажатии 
на 
ссылку 
«АУДАРЫЛҒАН 
МӘТІНДЕР» 
откроется 
база 
сконвертированных текстов на казахском языке на кириллице и латинице (рисунок 3). 
 
 
 
Рисунок 3. Сконвертированные тексты 
 
3 Разработан генератор электронных учебных изданий на латинице 
Авторская подсистема генератора ЭУИ 
С  помощью  данной  системы  преподаватель-непрограммист  может  создать  свое  ЭУИ  в 
сети  Интернет  (на  кириллице,  на  латинице),  которое  полностью  соответствует 
государственному    стандарту  СТ  РК  34.017-2005  «Информационная  технология.  
Электронное издание. Электронное учебное издание».   

118 
 
Запустите браузер Internet Explorer или Mozilla Firefox (нужно установить дополнения для 
работы с файлами mht), введите в  адресной строке адрес  www.e-zerde.kz/t_oas/. Начальная 
страница генератора ЭУИ показана на рисунке 4. 
 
 
 
Рисунок 4. Титул генератора ЭУИ 
 
После выбора языка (казахский язык на латинице, кириллице, русский язык) пользователя 
необходимо пройти авторизацию. 
При первом входе в систему необходимо пройти регистрацию, для этого нажмите ссылку 
«Tirkew» («Регистрация»). 
Сначала  необходимо  из  ниспадающего  списка  выбрать  тип  пользователя:  vjrenvci 
(обучающийся), tvjtor (тьютор). Если пользователь намерен самостоятельно создавать ЭУИ, 
необходимо  выбрать  пункт  «тьютор».    Если  пользователь  намерен  обучаться  по  ЭУИ, 
созданным  с  помощью  генератора  другими  тьюторами,  необходимо  выбрать  пункт 
«обучающийся».  Также  необходимо  ввести  логин,  пароль,  повтор  пароля,  фамилию,  имя, 
отчество, e-mail, факультет, кафедру, телефон, должность.  
Если Вы зарегистрировались как тьютор, откроется окно формирования ЭУИ. 
Авторская  система  позволяет  создавать  ЭУИ,  формировать  трехуровневую  структуру 
ЭУИ,  вводить  теоретический  материал,  примеры,  задания,  вопросы,  тесты,  справочник, 
мультимедиа к каждому уроку (рисунок 5). 
 
 
 
Рисунок 5. Ввод содержимого уроков 
 
После завершения формирования ЭУИ, тьютор сохраняет ЭУИ. Теперь данное ЭУИ будет 
доступно  администратору  системы,  который  должен  дать  разрешение  на  опубликование 

119 
 
ЭУИ.  После  чего  оно  будет  доступно  другим  пользователям  генератора  электронного 
учебного издания. 
Каталог: conf
conf -> Г. Д. Рыскелдиева Жинақта «Жаратылыстану гуманитарлық ғылымдары жəне олардың Қазақстан Республикасының индустриалды нновациялық даму бағдарламасын жүзеге асырудағы рөлі» атты
conf -> Министерство образования и науки республики казахстан
conf -> Viii халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясы «Білім беру саласындағы өзгерістер аясын кеңейту: апробация мен тарату» Астана қ. Халықаралық мектебі
conf -> Қазақстан республикасы бiлiм және ғылым министрлiгi еуразия гуманитарлық институты
conf -> «Вітчизнянанаука: сучаснийстан,актуальніпроблемитаперспективирозвитку»
conf -> Развитие творческих способностей учащихся на уроках информатики с помощью инновационнных форм занятий


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   39


©emirsaba.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет